Adhyaya 4

Verse 1

भीष्म उवाच । क्षीराब्धौ तु तथा लक्ष्मीः किलोत्पन्ना मया श्रुता । ख्यात्यां भृगोः समुत्पन्ना एतदाह कथं भवान्

ભીષ્મ બોલ્યા—મેં સાંભળ્યું છે કે લક્ષ્મી ક્ષીરસમુદ્રમાંથી ઉત્પન્ન થઈ. પરંતુ એવું પણ કહેવાય છે કે તે ભૃગુની પત્ની ખ્યાતિમાંથી જન્મી. આ વાત તમે કેવી રીતે સમજાવો છો?

Verse 2

कथं च दक्षदुहिता देहं त्यक्तवती शुभा । मेनायां गर्भसंभूतिमुमाया जन्म एव च

અને શુભા દક્ષકન્યાએ દેહ કેવી રીતે ત્યાગ્યો? તેમજ મેના ના ગર્ભમાં ગર્ભસંભવ થઈ ઉમાનો જન્મ કેવી રીતે થયો?

Verse 3

किमर्थं देवदेवेन पत्नी हैमवती कृता । विरोधं चाथ दक्षेण भगवांस्तु ब्रवीतु मे

દેવોના દેવએ હૈમવતીને પત્ની કેમ કરી? અને દક્ષ સાથે વિરોધ કેમ ઊભો થયો? હે ભગવન્, કૃપા કરીને મને કહો।

Verse 4

पुलस्त्य उवाच । इदं च शृणु भूपाल यत्पृष्टोहमिह त्वया । श्रीसंबंधो मयाप्येष श्रुत आसीत्पितामहात्

પુલસ્ત્ય બોલ્યા—હે ભૂપાલ, આ પણ સાંભળો; કારણ કે તું અહીં મને પૂછ્યું છે. શ્રી સંબંધિત આ વર્ણન મેં પણ પિતામહ (બ્રહ્મા) પાસેથી સાંભળ્યું હતું।

Verse 5

अत्रिपुत्रस्तु दुर्वासाः परिभ्राम्यन्महीमिमाम् । विद्याधरीकरेमालां दृष्ट्वा सौगन्धिकीं शुभाम्

અત્રિપુત્ર દુર્વાસા આ ધરતી પર ભ્રમણ કરતાં, એક વિદ્યાધરીના હાથમાં સુગંધિત સૌગંધિકા ફૂલની શુભ માળા જોઈ।

Verse 6

याचयामास मे देहि जटाजूटे करोम्यहम् । इति विद्याधरी तेन पृष्टा सा ऋषिणा तथा

તેણે વિનંતી કરી—“મને આપો; હું તેને જટાજૂટમાં મૂકીશ.” આમ તે ઋષિએ પૂછતાં તે વિદ્યાધરી એ રીતે બોલી।

Verse 7

ददौ तस्मै मुदायुक्ता तां मालां स तदा नृप । गृहीत्वा सुचिरं कालं शिरोमालां बबंध ह

તે આનંદપૂર્વક તેને તે માળા આપી. પછી, હે નૃપ, તેણે તે લઈને બહુ લાંબા સમય સુધી શિરોમાળા રૂપે માથે ધારણ કરી।

Verse 8

उन्मत्त प्रेतवद्विप्रः शोभमानोब्रवीदिदम् । इयं विद्याधरी कन्या पीनोन्नत पयोधरा

ઉન્મત્ત અને પ્રેતસમાન તે બ્રાહ્મણ, શોભાયમાન હોવા છતાં, એમ બોલ્યો— “આ વિદ્યાધરી કન્યા છે; તેના સ્તન પૂર્ણ અને ઊંચા છે.”

Verse 9

शोभालंकारसौभाग्यैर्युक्ता दृष्टा ततो मनः । क्षोभमायाति मे चाद्य नाहं कामे विचक्षणः

તેણીને—શોભા, આભૂષણ અને સૌભાગ્યથી યુક્ત—જોતાં જ આજે મારું મન સહસા વ્યાકુળ થયું; પરંતુ કામવિષયમાં હું વિવેકી નથી।

Verse 10

व्रजामि तावदन्यत्र सौभाग्यं स्वं प्रदर्शयन् । एवमुक्त्वा स राजेंद्र परिबभ्राम मेदिनीम्

“હું થોડો સમય અન્યત્ર જાઉં છું, મારું સૌભાગ્ય પ્રદર્શિત કરતો.” એમ કહી, હે રાજેન્દ્ર, તે ધરતી પર ભટકતો રહ્યો।

Verse 11

ऐरावतं समारूढं राजानं त्रिदिवौकसाम् । त्रैलोक्याधिपतिं शक्रं भ्राजमानं शचीपतिम्

તેણે ઐરાવત પર આરૂઢ, ત્રિદિવવાસીઓના રાજા, ત્રૈલોક્યાધિપતિ, તેજસ્વી શચીપતિ શક્ર (ઇન્દ્ર)ને જોયો।

Verse 12

तामात्मशिरसो मालां भ्रमदुन्मत्तषट्पदाम् । आदायामरराजाय चिक्षेपोन्मत्तवन्मुनिः

પોતાના શિર પરની તે માળા—જેની આસપાસ મત્ત ભમરા ઘૂમતા હતા—ઉઠાવી, ઉન્મત્ત સમો તે મુનિ દેવરાજ પર ફેંકી દીધી।

Verse 13

गृहीत्वा देवराजेन माला सा गजमूर्द्धनि । मुक्ता रराज सा माला कैलासे जाह्नवी यथा

દેવરાજે તે માળા ગ્રહીને ગજના મસ્તક પર મૂકી; મુક્તામાળાની જેમ તે માળા કૈલાસ પર જાહ્નવી (ગંગા) સમી તેજસ્વી શોભી।

Verse 14

मदांधकारिताक्षोसौ गंधाघ्राणेन वारणः । करेणादाय चिक्षेप तां मालां पृथिवीतले

મદના અંધકારથી આંખો ધૂંધળી થયેલો તે વરણ સુગંધ સૂંઘી; પછી સૂંઢથી માળા લઈને તેને ધરતી પર ફેંકી દીધી।

Verse 15

ततश्चुक्रोध भगवान्दुर्वासा मुनिपुंगवः । राजेंद्रदेवराजानं क्रुद्धश्चेदमुवाच ह

ત્યારે મુનિઓમાં શ્રેષ્ઠ પૂજ્ય ભગવાન દુર્વાસા ક્રોધિત થયા; અને ક્રોધમાં રાજાધિરાજ દેવરાજને આ વચન કહ્યાં।

Verse 16

ऐश्वर्यमददुष्टात्मन्नतिस्तब्धोसि वासव । श्रियोधामस्रजं यस्मान्मद्दत्तान्नाभिनंदसि

હે વાસવ! ઐશ્વર્યના મદે તારો અંતઃકરણ દૂષિત કર્યો છે; તું અતિ ગર્વિત થયો છે. મેં આપેલી, શ્રીનું ધામ એવી માળાનું તું સન્માનપૂર્વક સ્વાગત કરતો નથી।

Verse 17

त्रैलोक्यश्रीरतो मूढ विनाशमुपयास्यति । मद्दत्ता भवता माला क्षिप्ता यस्मान्महीतले

હે મૂઢ! ત્રિલોકની શ્રીમાં મગ્ન રહી તું વિનાશને પામશે; કારણ કે મેં આપેલી માળા તું ધરતી પર ફેંકી છે।

Verse 18

तस्मात्प्रणष्टलक्ष्मीकं त्रैलोक्यं ते भविष्यति । यस्य संजातकोपस्य भयमेति चराचरम्

અતએવ તારા કારણે ત્રિલોક લક્ષ્મી-સમૃદ્ધિથી રહિત થશે; જેના ક્રોધ ઉદ્ભવે ત્યારે ચરાચર સર્વ પ્રાણીઓમાં ભય વ્યાપે છે।

Verse 19

तं मां त्वमतिगर्वेण देवराजावमन्यसे । महेंद्रो वारणस्कंधादवतीर्य त्वरान्वितः

અતિગર્વથી ‘હું દેવરાજ છું’ એમ માનીને તું મને અપમાન કરે છે; ત્યારે મહેન્દ્ર (ઇન્દ્ર) પોતાના હાથીના ખભા પરથી ઉતરી ત્વરાથી આગળ વધ્યો।

Verse 20

प्रसादयामास मुनिं दुर्वाससमकल्मषम् । प्रसाद्यमानः स तदा प्रणिपातपुरःसरम्

તેણે નિષ્પાપ મુનિ દુર્વાસાને પ્રસન્ન કરવા પ્રયત્ન કર્યો; અને જ્યારે તેમને પ્રસન્ન કરવામાં આવતાં, ત્યારે તે વિનંતિ સાષ્ટાંગ પ્રણામથી આગળ વધતી હતી।

Verse 21

नाहं क्षमिष्ये बहुना किमुक्तेन शतक्रतो । इत्युक्त्वा प्रययौ विप्रो देवराजोपि तं पुनः

‘હું ક્ષમા નહીં કરું; બહુ બોલવાથી શું લાભ, હે શતક્રતુ!’ એમ કહી તે બ્રાહ્મણ ચાલ્યો ગયો; અને દેવરાજ (ઇન્દ્ર) પણ ફરી તેની પાછળ ગયો।

Verse 22

आरुह्यैरावतं नागं प्रययावमरावतीम् । ततः प्रभृति निःश्रीकं सशक्रं भुवनत्रयम्

ઐરાવત હાથી પર આરોહણ કરીને તે અમરાવતી તરફ ગયો; ત્યારથી ઇન્દ્ર સહિત ત્રિભુવન શ્રી-તેજથી રહિત બન્યું।

Verse 23

न यज्ञाः संप्रवर्तंते न तपस्यंति तापसाः । न च दानानि दीयंते नष्टप्रायमभूज्जगत्

યજ્ઞો હવે પ્રવર્ત્યા નહિ, તપસ્વીઓ તપશ્ચર્યા કરતા રહ્યા નહિ; દાન પણ અપાયું નહિ—જગત્ જાણે નષ્ટપ્રાય બન્યું।

Verse 24

एवमत्यंतनिःश्रीके त्रैलोक्ये सत्त्ववर्जिते । देवान्प्रतिबलोद्योगं चक्रुर्दैतेयदानवाः

આ રીતે ત્રિલોક સંપૂર્ણ શ્રીયુક્તતા વિનાનું અને સત્ત્વવર્જિત બન્યું ત્યારે દૈત્ય-દાનવોએ દેવતાઓ સામે બળનો પ્રતિઉદ્યોગ કર્યો।

Verse 25

विजितास्त्रिदशा दैत्यैरिंद्राद्याः शरणं ययुः । पितामहं महाभागं हुताशनपुरोगमाः

દૈત્યોએ ત્રિદશ દેવોને જીત્યા; તેથી ઇન્દ્રાદિ દેવો હુતાશન અગ્નિને અગ્રે રાખીને મહાભાગ પિતામહ બ્રહ્માની શરણમાં ગયા।

Verse 26

यथावत्कथिते देवैर्ब्रह्मा प्राह तथा सुरान् । क्षीरोदस्योत्तरं कूलं जगाम सहितः सुरैः

દેવોએ બધું યથાવત્ કહી સંભળાવ્યું ત્યારે બ્રહ્માએ તેમ જ દેવોને કહ્યું; અને દેવો સાથે ક્ષીરસાગરના ઉત્તર કિનારે ગયા।

Verse 27

गत्वा जगाद भगवान्वासुदेवं पितामहः । उत्तिष्ठ विष्णो शीघ्रं त्वं देवतानां हितं कुरु

ત્યાં જઈ પિતામહે ભગવાન વાસુદેવને કહ્યું—“ઉઠો, હે વિષ್ಣુ! શીઘ્ર દેવતાઓનું હિત કરો।”

Verse 28

त्वया विना दानवैस्तु जिताः सर्वे पुनःपुनः । इत्युक्तः पुंडरीकाक्षः पुरुषः पुरुषोत्तमः

“તમારા વિના અમે બધા દાનવો દ્વારા વારંવાર પરાજિત થઈએ છીએ.” એમ કહ્યે પછી કમળનેત્ર પરમપુરુષ પુરુષોત્તમે ઉત્તર આપ્યો.

Verse 29

अपूर्वरूपसंस्थानान्दृष्ट्वा देवानुवाच ह । तेजसो भवतां देवाः करिष्याम्युपबृंहणम्

દેવોના અપૂર્વ રૂપ-સ્વભાવ જોઈ તેમણે કહ્યું—“હે દેવો, હું તમારું તેજ વધારું છું.”

Verse 30

वदाम्यहं यत्क्रियतां भवद्भिस्तदिदं सुराः । आनीय सहिता दैत्यैः क्षीराब्धौ सकलौषधीः

હે સુરો, તમારે શું કરવું તે હું કહું છું—દૈત્યો સાથે સર્વ ઔષધિઓ લાવી ક્ષીરસમુદ્રમાં નાંખો.

Verse 31

मंथानं मंदरं कृत्वा नेत्रं कृत्वा च वासुकिम् । मथ्यताममृतं देवाः सहाये मय्यवस्थिते

મંદરને મથાણું અને વાસુકિને દોરો બનાવી, હે દેવો, અમૃતનું મથન કરો; હું અહીં સહાયક રૂપે હાજર રહીશ.

Verse 32

सामपूर्वं च दैतेयांस्तत्र सम्भाष्य कर्मणि । समानफलभोक्तारो यूंय चात्र भविष्यथ

અને પહેલાં ત્યાં દૈત્યો સાથે સામનીતિથી વાત કરીને આ કાર્યમાં જોડો; અહીં તમે બધા સમાન ફળના ભોક્તા બનશો.

Verse 33

मथ्यमाने च तत्राब्धौ यत्समुत्पद्यतेऽमृतम् । तत्पानाद्बलिनो यूयममराः संभविष्यथ

જ્યારે તે સમુદ્રનું મંથન થશે, ત્યારે ત્યાંથી જે અમૃત ઉત્પન્ન થશે—તેનું પાન કરવાથી તમે બળવાન બની અમર દેવો થશો।

Verse 34

तथैवाहं करिष्यामि यथा त्रिदशविद्विषः । न प्राप्स्यंत्यमृतं देवाः केवलं क्लेशभागिनः

હું એવો જ ઉપાય કરીશ કે દેવોના શત્રુ અસુરો અમૃત ન મેળવી શકે; દેવોને તો માત્ર કષ્ટનો ભાગ જ મળશે।

Verse 35

इत्युक्ता देवदेवेन सर्व एव ततः सुराः । संधानमसुरैः कृत्वा यत्नवंतोऽमृतेभवन्

દેવદેવના આ વચન પછી સર્વ દેવોએ અસુરો સાથે સંધિ કરી અને પ્રયત્નપૂર્વક અમૃત મેળવવા પ્રવૃત્ત થયા।

Verse 36

सर्वौषधीः समानीय देवदैतेयदानवाः । क्षिप्त्वा क्षीराब्धिपयसि शरदभ्रामलत्विषि

બધી ઔષધિઓ એકત્ર કરીને દેવ, દૈત્ય અને દાનવોએ તેને શરદઋતુના વાદળોની કાંતિથી ઝગમગતા ક્ષીરસાગરના દુધિયા જળમાં નાંખી દીધી।

Verse 37

मंथानं मंदरं कृत्वा नेत्रं कृत्वा च वासुकिम् । ततो मथितुमारब्धा राजेंद्र तरसामृतम्

મંદર પર્વતને મંથનદંડ અને વાસુકિને નેત્ર (દોરી) બનાવી, હે રાજેન્દ્ર, તેઓ પછી ઝડપથી અમૃત માટે મંથન કરવા લાગ્યા।

Verse 38

विबुधाः सहिताः सर्वे यतः पुच्छं ततः स्थिताः । विष्णुना वासुकेर्द्दैत्याः पूर्वकाये निवेशिताः

બધા દેવગણ એકત્ર થઈ વાસુકીની પૂંછડી તરફ ઊભા રહ્યા; અને વિષ્ણુએ દૈત્યોને વાસુકીના અગ્રભાગે, મસ્તકની નજીક, નિયુક્ત કર્યા।

Verse 39

ते तस्य प्राणवातेन वह्निना च हतत्त्विषः । निस्तेजसोऽसुराः सर्वे बभूवुरमरद्युते

તેના પ્રાણવાયુરૂપ પવન અને અગ્નિના પ્રહારથી સર્વ અસુરોની તેજસ્વિતા નષ્ટ થઈ; હે દેવસમાન તેજસ્વી, તેઓ બધા નિસ્તેજ બન્યા।

Verse 40

तेनैव मुखनिःश्वासवायुनाथ बलाहकैः । पुच्छप्रदेशे वर्षद्भिस्तदा चाप्पयिताः सुराः

પછી તેના મુખનિઃશ્વાસના પવનથી ચલિત એ જ વાદળો પૂંછડીના પ્રદેશ પર વરસ્યા; અને તે સમયે દેવગણ પણ જળથી તૃપ્ત અને શીતળ થયા।

Verse 41

क्षीरोदमध्ये भगवान्ब्रह्मा ब्रह्मविदां वरः । महादेवो महातेजा विष्णुपृष्ठनिवासिनौ

ક્ષીરસાગરના મધ્યમાં ભગવાન બ્રહ્મા—બ્રહ્મવિદોમાં શ્રેષ્ઠ—અને મહાતેજસ્વી મહાદેવ; બંને વિષ્ણુના પૃષ્ઠ પર નિવાસ કરતા હતા।

Verse 42

बाहुभ्यां मंदरं गृह्य पद्मवत्स परंतपः । शृंखले च तदा कृत्वा गृहीत्वा मंदराचलम्

ત્યારે શત્રુતાપક પરંતપ પદ્મવત્સે પોતાના બાહુઓથી મન્દરને પકડી લીધો; અને શૃંખલાઓથી બાંધી મન્દરાચલને દૃઢપણે ધારણ કર્યો।

Verse 43

देवानां दानवानां च बलमध्ये व्यवस्थितः । क्षीरोदमध्ये भगवान्कूर्मरूपी स्वयं हरिः

દેવો અને દાનવોની સેનાઓના મધ્યમાં, ક્ષીરસાગરના મધ્યભાગે, સ્વયં ભગવાન હરિ કૂર્મરૂપે સ્થિર થઈ પ્રતિષ્ઠિત થયા।

Verse 44

अन्येन तेजसा देवानुपबृंहितवान्हरिः । मथ्यमाने ततस्तस्मिन्क्षीराब्धौ देवदानवैः

પછી દેવો અને દાનવો ક્ષીરસાગરનું મથન કરતા હતા ત્યારે, હરિએ અન્ય તેજથી દેવોને વધુ બળ આપ્યું।

Verse 45

हविर्धान्यभवत्पूर्वं सुरभिः सुरपूजिता । जग्मुर्मुदं तदा देवा दानवाश्च महामते

પૂર્વે સુરભિ હવિર્ધાન્યનો સ્ત્રોત બની અને દેવોએ તેની પૂજા કરી; ત્યારે, હે મહામતે, દેવો અને દાનવો બન્ને આનંદિત થયા।

Verse 46

व्याक्षिप्तचेतसः सर्वे बभूवुस्तिमितेक्षणाः । किमेतदिति सिद्धानां दिवि चिंतयतां तदा

ત્યારે સૌનાં ચિત્તો વ્યાકુલ થયા અને નજર સ્થિર થઈ ગઈ; સ્વર્ગમાં સિદ્ધગણ ‘આ શું છે?’ એમ વિચારવા લાગ્યા।

Verse 47

बभूव वारुणी देवी मदाघूर्णितलोचना । कृतावर्त्ता ततस्तस्मात्प्रस्खलंती पदे पदे

પછી વારુણી દેવી પ્રગટ થઈ; મદથી તેની આંખો ઘૂમતી હતી; ત્યારબાદ તે લથડતી, પગલે પગલે ઠોકર ખાતી રહી।

Verse 48

एकवस्त्रा मुक्तकेशी रक्तांतस्तब्धलोचना । अहं बलप्रदा देवी मां वा गृह्णन्तु दानवाः

એક જ વસ્ત્ર ધારણ કરી, મુક્તકેશી અને રક્તવર્ણ સ્થિર દૃષ્ટિવાળી તે બોલી—“હું બળ આપનારી દેવી છું; દાનવો ઇચ્છે તો મને ગ્રહણ કરે.”

Verse 49

अशुचिं वारुणीं मत्वा त्यक्तवंतस्तदा सुराः । जगृहुस्तां तदा दैत्या ग्रहणान्तेसुराभवत्

વારુણીને અશુચિ માની દેવોએ ત્યારે તેને ત્યજી દીધી. પછી દૈત્યોએ તેને ગ્રહણ કરી; પરંતુ તે ગ્રહણના અંતે તે દેવપક્ષની બની ગઈ.

Verse 50

मंथने पारिजातोभूद्देव श्रीनंदनो द्रुमः । रूपौदार्य्यगुणोपेतास्ततश्चाप्सरसां गणाः

મંથનમાંથી પારિજાત વૃક્ષ પ્રગટ થયું—દેવોનું દિવ્ય શ્રીનંદન દ્રુમ. ત્યારબાદ રૂપ, ઔદાર્ય અને ગુણોથી યુક્ત અપ્સરાઓના ગણ પણ પ્રગટ થયા.

Verse 51

षष्टिकोट्यस्तदा जातास्सामान्या देव दानवैः । सर्वास्ताः कृतपूर्वास्तु सामान्याः पुण्यकर्मणा

ત્યારે દેવો અને દાનવો વચ્ચે ‘સામાન્ય’ રૂપે સાઠ કરોડ જન્મ્યા. તેઓ બધા અગાઉ પુણ્યકર્મ દ્વારા ‘સામાન્ય’ અવસ્થાને પ્રાપ્ત થયેલા હતા.

Verse 52

ततः शीतांशुरभवद्देवानां प्रीतिदायकः । ययाचे शंकरो देवो जटाभूषणकृन्मम

પછી શીતકિરણવાળો ચંદ્ર પ્રગટ થયો, જે દેવોને પ્રીતિ આપનાર હતો. અને દેવ શંકરે તેને માગ્યો, જેથી તે તેમની જટાઓનું ભૂષણ બને.

Verse 53

भविष्यति न संदेहो गृहीतोयं मया शशी । अनुमेने च तं ब्रह्मा भूषणाय हरस्य तु

કોઈ સંદેહ નથી—મેં આ શશિ (ચંદ્ર) ગ્રહણ કર્યો છે. અને બ્રહ્માએ પણ તેને અનુમોદન આપ્યું, કારણ કે તે હર (શિવ)ના ભૂષણ માટે હતું।

Verse 54

ततो विषं समुत्पन्नं कालकूटं भयावहं । तेन चैवार्दितास्सर्वे दानवाः सह दैवतैः

પછી ભયાનક સ્વભાવવાળું કાલકૂટ નામનું વિષ ઉત્પન્ન થયું. તેના કારણે દેવતાઓ સાથે દાનવો પણ સૌ પીડિત થયા।

Verse 55

महादेवेन तत्पीतं विषं गृह्य यदृच्छया । तस्य पानान्नीलकंठस्तदा जातो महेश्वरः

વિધિના યોગે મહાદેવે તે વિષ ગ્રહણ કરીને પી લીધું. તે પાનના કારણે મહેશ્વર ત્યારે ‘નીલકંઠ’—નીલા કંઠવાળા પ્રભુ—રૂપે પ્રસિદ્ધ થયા।

Verse 56

पीतावशेषं नागास्तु क्षीराब्धेस्तु समुत्थितम् । ततो धन्वंतरिर्जातः श्वेतांबरधरः स्वयम्

પછી ક્ષીરસાગરમાંથી પીવા યોગ્ય જે અવશેષ રહ્યું હતું, તેને નાગોએ ગ્રહણ કર્યું. ત્યારબાદ શ્વેત વસ્ત્રધારી ધન્વંતરી સ્વયં પ્રગટ થયા।

Verse 57

बिभ्रत्कमंडलुं पूर्णममृतस्य समुत्थितः । ततः स्वस्थमनस्कास्ते वैद्यराजस्य दर्शनात्

અમૃતથી ભરેલું કમંડલુ ધારણ કરીને તેઓ પ્રગટ થયા. વૈદ્યરાજના દર્શનથી સૌના મન શાંત અને સ્વસ્થ બન્યા।

Verse 58

ततश्चाश्वः समुत्पन्नो नागश्चैरावतस्तथा । तत स्फुरत्कांतीमतिविकासि कमलेस्थिता

ત્યારે દિવ્ય અશ્વ પ્રગટ થયો અને તેમ જ ઐરાવત ગજ પણ ઉત્પન્ન થયો. પછી કમળ પર સ્થિત, પૂર્ણ વિકસિત અને તેજસ્વી એવી એક દિવ્ય દેવી પ્રાદુર્ભૂત થઈ.

Verse 59

श्रीर्द्देवी पयसस्तस्मादुत्थिता धृतपंकजा । तां तुष्टवुर्मुदायुक्ताः श्रीसूक्तेन महर्षयः

તે ક્ષીરસાગરમાંથી કમળ ધારણ કરનાર દેવી શ્રી પ્રગટ થઈ. આનંદયુક્ત મહર્ષિઓએ શ્રીસૂક્ત વડે તેની સ્તુતિ કરી.

Verse 60

विश्वावसुमुखास्तस्या गंधर्वाः पुरतो जगुः । घृताचीप्रमुखास्तत्र ननृतुश्चाप्सरोगणाः

વિશ્વાવસુ પ્રધાન ગંધર્વો તેના સમક્ષ ગાન કરવા લાગ્યા. અને ત્યાં ઘૃતાચી પ્રધાન અપ્સરાઓના સમૂહે નૃત્ય કર્યું.

Verse 61

गंगाद्याः सरितस्तोयैः स्नानार्थमुपतस्थिरे । दिग्गजा हेमपात्रस्थमादाय विमलं जलम्

ગંગા વગેરે નદીઓ સ્નાનાર્થે પોતાનું જળ લઈને ઉપસ્થિત થઈ. અને દિગ્ગજો સોનાના પાત્રોમાં રાખેલું નિર્મળ જળ લઈને આગળ આવ્યા.

Verse 62

स्नापयांचक्रिरे देवीं सर्वलोकमहेश्वरीम् । क्षीरोदस्तु स्वयं तस्यै मालामम्लानपंकजाम्

તેમણે સર્વ લોકોની મહેશ્વરી એવી દેવીનું સ્નાનવિધિથી અભિષેક કર્યો. અને ક્ષીરસાગરે સ્વયં તેને ન મલિનાતા કમળોની માળા અર્પી.

Verse 63

ददौ विभूषणान्यंगे विश्वकर्मा चकार ह । दिव्यमाल्यांबरधरां स्नातां भूषणभूषिताम्

ત્યારે વિશ્વકર્માએ તેના અંગો પર દિવ્ય આભૂષણો અર્પણ કર્યા અને તેને આ રીતે રચી—સ્નાન કરેલી, દિવ્ય માળા અને વસ્ત્ર ધારણ કરનારી, આભૂષણોથી શોભિત।

Verse 64

इंद्राद्याश्चामरगणा विद्याधरमहोरगाः । दानवाश्च महादैत्या राक्षसाः सह गुह्यकैः

ઇન્દ્રાદિ દેવગણ, વિદ્યાધર અને મહોરગ; દાનવ, મહાદૈત્ય તથા ગુહ્યકો સહિત રાક્ષસો—બધા ત્યાં સમવેત થયા।

Verse 65

कन्यामभिलषन्ति स्म ततो ब्रह्मा उवाच ह । वासुदेव त्वमेवैनां मया दत्तां गृहाण वै

જ્યારે તેઓ કન્યાની ઇચ્છા કરવા લાગ્યા, ત્યારે બ્રહ્માએ કહ્યું—“વાસુદેવ, તું જ આને ગ્રહણ કર; મારી તરફથી અપાયેલી આ કન્યા છે।”

Verse 66

देवाश्च दानवाश्चैव प्रतिषिद्धा मया त्विह । तुष्टोहं भवतस्तावदलौल्येनेह कर्मणा

અહીં મેં દેવો અને દાનવો—બન્નેને રોક્યા છે. લોભરહિત આ કર્મમાં તારી અડગતા કારણે હું પ્રસન્ન છું।

Verse 67

सा तु श्रीर्ब्रह्मणा प्रोक्ता देवि गछस्व केशवं । मया दत्तं पतिं प्राप्य मोदस्व शाश्वतीः समाः

ત્યારે બ્રહ્માએ શ્રીદેવીને કહ્યું—“હે દેવી, કેશવ પાસે જા. મારા દ્વારા અપાયેલ પતિને પામી શાશ્વત વર્ષો સુધી આનંદ કર।”

Verse 68

पश्यतां सर्वदेवानां गता वक्षस्थलं हरेः । ततो वक्षस्थलं प्राप्य देवं वचनमब्रवीत्

સર્વ દેવતાઓ જોતા જોતાં તે હરિના વક્ષસ્થળે ગઈ. પછી વક્ષસ્થળને પ્રાપ્ત કરીને તેણે પ્રભુને વચન કહ્યું.

Verse 69

नाहं त्याज्या सदा देव सदैवादेशकारिणी । वक्षस्थले निवत्स्यामि सर्वस्य जगतः प्रिय

હે દેવ! હું કદી ત્યાજ્ય નથી; હું સદૈવ તમારી આજ્ઞાનું પાલન કરનારી છું. હે સર્વ જગતના પ્રિય! હું તમારા વક્ષસ્થળે નિવાસ કરીશ.

Verse 70

ततोवलोकिता देवा विष्णुवक्षस्थलस्थया । लक्ष्म्या राजेंद्र सहसा परां निर्वृतिमागताः

પછી, હે રાજેન્દ્ર! વિષ્ણુના વક્ષસ્થળે સ્થિત લક્ષ્મીએ દેવતાઓ તરફ નજર કરતાં જ તેઓ બધા સહસા પરમ શાંતિ અને આનંદને પ્રાપ્ત થયા.

Verse 71

उद्वेगं च परं जग्मुर्द्दैत्या विष्णुपराङ्मुखाः । त्यक्तास्तु दानवा लक्ष्म्या विप्रचित्तिपुरोगमाः

વિષ્ણુથી વિમુખ થયેલા તે દૈત્યો પરમ ઉદ્વેગમાં પડ્યા; અને વિપ્રચિત્તિના આગેવાન દાનવો લક્ષ્મી દ્વારા ત્યજાયા.

Verse 72

ततस्ते जगृहुर्दैत्या धन्वंतरिकरस्थितम् । अमृतं तन्महावीर्य्या दैत्याः पापसमन्विताः

પછી તે દૈત્યો—મહાવીર્યવાન હોવા છતાં પાપયુક્ત—ધન્વંતરીના હાથમાં રહેલું તે અમૃત ઝૂંટી લઈ ગયા.

Verse 73

मायया लोभयित्वा तु विष्णुः स्त्रीरूपसंश्रयः । आगत्य दानवान्प्राह दीयतां मे कमंडलुः

માયાથી તેમને મોહી વિષ્ણુએ સ્ત્રીરૂપનો આશ્રય લીધો. દાનવો પાસે જઈ કહ્યું— “મને કમંડલુ આપો.”

Verse 74

युष्माकं वशगा भूत्वा स्थास्यामि भवतां गृहे । तां दृष्ट्वा रूपसंपन्नां नारीं त्रैलोक्यसुंदरीम्

“તમારા વશમાં રહીને હું તમારા ઘરમાં નિવાસ કરીશ.” એમ કહી. તે રૂપસંપન્ન, ત્રૈલોક્યસુંદરી નારીને જોઈ…

Verse 75

प्रार्थयानास्सुवपुषं लोभोपहतचेतसः । दत्त्वामृतं तदा तस्यै ततोपश्यन्त तेग्रतः

લોભથી આચ્છન્ન ચિત્તવાળા તેઓ તે સુન્દરીને વિનંતી કરવા લાગ્યા. ત્યારે તેને અમૃત આપીને, પછી પરિણામને પોતાની આંખે જોયું.

Verse 76

दानवेभ्यस्तदादाय देवेभ्यः प्रददेमृतं । ततः पपुः सुरगणाः शक्राद्यास्तत्तदामृतम्

તે અમૃત દાનવો પાસેથી લઈ દેવોને અર્પણ કર્યું. ત્યારબાદ શક્ર આદિ દેવગણોએ એ જ અમૃત પાન કર્યું.

Verse 77

उद्यतायुधनिस्त्रिंशा दैत्यास्तांस्ते समभ्ययुः । पीतेमृते च बलिभिर्जिता दैत्यचमूस्ततः

આયુધો ઉંચા કરી અને તલવારો ખેંચી તે દૈત્યો તેમની ઉપર ધસી આવ્યા. પરંતુ અમૃત પી લીધા પછી બલવાનોએ દૈત્યસેનાને પરાજિત કરી.

Verse 78

वध्यमाना दिशो भेजुः पातालं विविशुश्च ते । ततो देवा मुदायुक्ताः शंखचक्रगदाधरम्

વધ થતો જોઈ તેઓ સર્વ દિશાઓમાં ભાગ્યા, અને તેમામાંથી કેટલાંક પાતાળમાં પણ પ્રવેશ્યા. ત્યારબાદ આનંદથી પરિપૂર્ણ દેવોએ શંખ-ચક્ર-ગદા ધારણ કરનાર શ્રીહરિનું દર્શન કર્યું.

Verse 79

प्रणिपत्य यथापूर्वं प्रययुस्ते त्रिविष्टपम् । ततःप्रभृति ते भीष्म स्त्रीलोला दानवाभवन्

પૂર્વવત્ પ્રણામ કરીને તેઓ ત્રિવિષ્ટપ (સ્વર્ગ) તરફ ગયા. ત્યારથી, હે ભીષ્મ, તે દાનવો સ્ત્રીમોહમાં આસક્ત બન્યા.

Verse 80

अपध्यातास्तु कृष्णेन गतास्ते तु रसातलम् । ततः सूर्यः प्रसन्नाभः प्रययौ स्वेन वर्त्मना

પરંતુ કૃષ્ણના શાપથી પીડિત તેઓ રસાતલમાં ગયા. ત્યારબાદ પ્રસન્ન તેજવાળા સૂર્યદેવ પોતાના માર્ગે આગળ વધ્યા.

Verse 81

जज्वाल भगवांश्चोच्चैश्चारुदीप्तिर्हुताशनः । धर्मे च सर्वभूतानां तदा मतिरजायत

ત્યારે ભગવાન હુતાશન (અગ્નિદેવ) અત્યંત પ્રજ્વલિત થયા, મનોહર તેજથી દીપ્તિમાન. અને તે સમયે સર્વ ભૂતોમાં ધર્મ પ્રત્યેની બુદ્ધિ ઉત્પન્ન થઈ.

Verse 82

श्रियायुक्तं च त्रैलोक्यं विष्णुना प्रतिपालितं । देवास्तु ते तदा प्रोक्ता ब्रह्मणा लोकधारिणा

શ્રીથી યુક્ત ત્રિલોકનું પાલન વિષ્ણુએ કર્યું. અને તે સમયે લોકધારક બ્રહ્માએ તે દેવોને નિયુક્ત કરીને જાહેર કર્યા.

Verse 83

भवतां रक्षणार्थाय मया विष्णुर्नियोजितः । उमापतिश्च देवेशो योगक्षेमं करिष्यतः

તમારા રક્ષણાર્થે મેં વિષ્ણુને નિયુક્ત કર્યો છે; અને દેવેશ ઉમાંપતિ (શિવ) તમારો યોગક્ષેમ—કલ્યાણ અને સુરક્ષા—કરશે।

Verse 84

उपास्यमानौ सततं युष्मत्क्षेमकरौ यतः । ततः क्षेम्यौ सदा चैतौ भविष्येते वरप्रदौ

કારણ કે આ બંનેની સતત ઉપાસના કરવાથી તેઓ તમારો ક્ષેમ કરનાર બને છે; તેથી આ બંને સદા મંગલકારી રહી વરદાન આપશે।

Verse 85

एवमुक्त्वा तु भगवान्जगाम गतिमात्मनः । अदर्शनं गते देवे सर्वलोकपितामहे

આ રીતે કહી ભગવાન પોતાના ધામે ગયા. સર્વ લોકોના પિતામહ એવા તે દેવ અદૃશ્ય થયા ત્યારે,

Verse 86

देवलोकं गते शक्रे स्वं लोकं हरिशंकरौ । प्राप्तौ तु तत्क्षणाद्देवौ स्थानं कैलासमेव च

શક્ર (ઇન્દ્ર) દેવલોકમાં ગયા ત્યારે હરિ અને શંકર પોતાના લોકે પરત ફર્યા; એ જ ક્ષણે બંને દેવો કૈલાસસ્થાને પહોંચી ગયા।

Verse 87

ततस्तु देवराजेन पालितं भुवनत्रयम् । एवं लक्ष्मीर्महाभागा उत्पन्ना क्षीरसागरात्

ત્યારબાદ દેવરાજે ત્રિભુવનનું પાલન કર્યું. આ રીતે મહાભાગ્યવતી લક્ષ્મી ક્ષીરસાગરમાંથી પ્રગટ થઈ।

Verse 88

पुनः ख्यात्यां समुत्पन्ना भृगोरेषा सनातनी । श्रिया सह समुत्पन्ना भृगुणा च महर्षिणा

ફરી ખ્યાતિમાંથી તે સનાતની દેવી પ્રગટ થઈ, જે ભૃગુની પત્ની છે. મહર્ષિ ભૃગુ દ્વારા શ્રી (લક્ષ્મી) સાથે તેણીનો પણ પ્રાદુર્ભાવ થયો.

Verse 89

स्वनाम्ना नगरी चैव कृता पूर्वं सरित्तटे । नर्मदायां महाराज ब्रह्मणा चानुमोदिता

હે મહારાજ, નર્મદા નદીના કાંઠે પૂર્વે તેના પોતાના નામની એક નગરી સ્થાપિત કરવામાં આવી હતી, અને બ્રહ્માએ પણ તેને અનુમોદન આપ્યું હતું.

Verse 90

लक्ष्मीः पुरं स्वपित्रे स्वं सह कुञ्चिकयाऽप्य च । आगता देवलोकं साऽयाचतागत्य वै पुनः

લક્ષ્મી પોતાના પિતાના નગરમાં ગઈ અને ચાવી પણ સાથે લઈ ગઈ. દેવલોકમાં જઈને તે ફરી પાછી આવી અને પુનઃ વિનંતી કરવા લાગી.

Verse 91

लोभान्न दत्तं तु पुरं प्रार्थयाना यदा पुनः । भृगोः सकाशान्नावाप तदा चैवाह केशवम्

પણ લોભના કારણે તેણે તે નગર આપ્યું નહીં. લક્ષ્મીએ ફરી પ્રાર્થના કરી છતાં ભૃગુ પાસેથી કશું મળ્યું નહીં; ત્યારે તેણીએ કેશવને કહ્યું.

Verse 92

परिभूता तु पित्राहं गृहीतं नगरं मम । तस्य हस्तात्त्वमाक्षिप्य पुरं तच्चानय स्वयम्

“મારા પિતાએ મારું અપમાન કર્યું છે અને મારું નગર કબજે કર્યું છે. તેના હાથમાંથી તે નગર છીનવીને તું જાતે જ પાછું લઈ આવ.”

Verse 93

तं गत्वा पुंडरीकाक्षो देवश्चक्रगदाधरः । भृगुं सानुनयं प्राह कन्यायै पुरमर्पय

ત્યારે કમળનેત્ર, ચક્ર-ગદા ધારણ કરનાર ભગવાન ત્યાં જઈ ભૃગુને વિનયપૂર્વક બોલ્યા—“આ કન્યાને આ નગર અર્પણ કર.”

Verse 94

कुञ्चिकातालिके चोभे दीयेतां च प्रसादतः । भृगुस्तं कुपितः प्राह नार्पयिष्याम्यहं पुरम्

“કૃપાથી ચાવી અને તાળું—બન્ને આપવામાં આવે.” પરંતુ ક્રોધિત ભૃગુ બોલ્યા—“હું નગર અર્પણ કરનાર નથી.”

Verse 95

न लक्ष्म्यास्तत्पुरं देव मया चेदं स्वयं कृतम् । भगवन्नैव दास्यामि त्यजाक्षेपं तु केशव

હે દેવ! આ નગર લક્ષ્મીનું નથી; મેં જ તેને સ્વયં રચ્યું છે. હે ભગવન! હું તેને આપવાનો નથી; તેથી, હે કેશવ, આક્ષેપ ત્યજી દો.

Verse 96

तं प्राह देवो भूयोपि लक्ष्म्यास्तत्पुरमर्पय । सर्वथा तु त्वया त्याज्यं वचनान्मे महामुने

ભગવાને ફરી કહ્યું—“લક્ષ્મીને તે નગર અર્પણ કર. હે મહામુને, મારા વચનને કોઈ રીતે અવગણશો નહીં.”

Verse 97

ततः कोपसमाविष्टो भृगुरप्याह केशवम् । पक्षपातेन मां साधो भार्याया बाधसेधुना

પછી ક્રોધથી ભરાયેલા ભૃગુએ કેશવને કહ્યું—“હે સાધુ! પક્ષપાત કરીને, પત્નીના કારણે અવરોધ ઊભો કરી, તું મને અન્યાય કર્યો છે.”

Verse 98

नृलोके दशजन्मानि लप्स्यसे मधुसूदन । भार्यायास्ते वियोगेन दुःखान्यनुभविष्यसि

હે મધુસૂદન! માનવલોકમાં તું દસ જન્મો પ્રાપ્ત કરશ; અને પત્ની-વિયોગથી અનેક દુઃખો ભોગવશ।

Verse 99

एवं शापं ददौ तस्मै भृगुः परमकोपनः । विष्णुना च पुनस्तस्य दत्तः शापो महात्मना

આ રીતે પરમ ક્રોધી ભૃગુએ તેને શાપ આપ્યો; અને પછી મહાત્મા વિષ્ણુએ પણ પ્રતિશાપરૂપે તેને શાપ આપ્યો।

Verse 100

न चापत्यकृतां प्रीतिं प्राप्स्यसे मुनिपुंगव । शापं दत्त्वा ऋषेस्तस्य ब्रह्मलोकं जगाम ह

હે મુનિશ્રેષ્ઠ! સંતાનથી થતી પ્રીતિ પણ તને પ્રાપ્ત નહીં થાય. એવો શાપ આપી તે ઋષિ બ્રહ્મલોકને ગયો।

Verse 101

पद्मजन्मानमाहेदं दृष्ट्वा देवस्तु केशवः । भगवंस्तव पुत्रोसौ भृगुः परमकोपनः

પદ્મજ (બ્રહ્મા) ને જોઈ દેવ કેશવે કહ્યું— હે ભગવન! તમારો પુત્ર ભૃગુ અત્યંત ક્રોધી છે।

Verse 102

निष्कारणं च तेनाहं शप्तो जन्मानि मानुषे । लप्स्यसे दशधा त्वं हि ततो दुःखान्यनेकशः

તે નિષ્કારણ કૃત્યથી મને માનવ જન્મો લેવાનો શાપ થયો છે. તું પણ દસગણું કષ્ટ ભોગવશ, અને તેથી અનેક દુઃખો ઊભાં થશે।

Verse 103

भार्यावियोगजा पीडा बलपौरुषनाशिनी । त्यत्क्वा चाहमिमं लोकं शयिष्ये च महोदधौ

પત્ની-વિયોગથી ઉત્પન્ન પીડા બળ અને પૌરુષનો નાશ કરે છે. આ લોક ત્યજીને હું પણ મહાસાગરમાં શયન કરીશ।

Verse 104

देवकार्येषु सर्वेषु पुनश्चावाहनं क्रियाः । तथा ब्रुवंतं तं देवं ब्रह्मा लोकगुरुस्तदा

સમસ્ત દેવકાર્યોમાં ફરીથી આવાહનક્રિયા કરવી જોઈએ. એમ બોલતા તે દેવની પાસે ત્યારે લોકગુરુ બ્રહ્મા હાજર હતા।

Verse 105

प्रसादनार्थं विष्णोस्तु स्तुतिमेतां चकार ह । त्वया सृष्टं जगदिदं पद्मं नाभौ विनिःसृतम् । तत्र चाहं समुत्पन्नस्तव वश्यश्च केशव

વિષ્ણુની પ્રસન્નતા માટે તેણે આ સ્તુતિ કરી—“તમારા દ્વારા જ આ સમગ્ર જગત સર્જાયું; તમારી નાભિમાંથી કમળ પ્રગટ્યું. તે કમળમાંથી હું પણ ઉત્પન્ન થયો છું, અને હું તમારા વશમાં છું, હે કેશવ।”

Verse 106

त्वं त्राता सर्वलोकानां स्रष्टा त्वं जगतः प्रभो । त्रैलोक्यं न त्वया त्याज्यमेष एव वरो मम

તમે સર્વ લોકોના ત્રાતા અને જગતના સ્રષ્ટા છો, હે પ્રભુ. ત્રિલોકને તમે ત્યજી ન દો—આ જ મારો વર છે।

Verse 107

दशजन्ममनुष्येषु लोकानां हितकाम्यया । स्वयं कर्त्ता न ते शक्तः शापदानाय कोपि वा

લોકહિતની ઇચ્છાથી મનુષ્યોમાં દસ જન્મ ધારણ કરો તોય તમે સ્વયં કાર્ય કરવા અસમર્થ નથી; અને તમને શાપ આપવા કોઈ પણ બળજબરી કરી શકતું નથી।

Verse 108

कोयं भृगुः कथं तेन शक्यं शप्तुं जनार्दन । मानयस्व सदा विप्रान्ब्राह्मणास्ते तनुस्स्वयम्

આ ભૃગુ કોણ છે, અને તે તમને, હે જનાર્દન, કેવી રીતે શાપ આપી શકે? સદા વિપ્રોનું સન્માન કરો; બ્રાહ્મણો તો તમારું જ સ્વદેહ છે.

Verse 109

योगनिद्रामुपास्व त्वं क्षीराब्धौ स्वपि हीश्वर । कार्यकाले पुनस्त्वां तु बोधयिष्यामि माधव

તમે યોગનિદ્રાનું આશ્રય લો; હે ઈશ્વર, ક્ષીરાબ્ધિ પર શયન કરો. કાર્યકાળ આવે ત્યારે, હે માધવ, હું તમને ફરી જગાવીશ.

Verse 110

भगवन्नेष तावत्तु त्वच्छक्त्या चोपबृंहितः । सर्वकार्यकरः शक्रस्तवैवांशेन शत्रुहा

હે ભગવન, આ ઇન્દ્ર તો તમારી શક્તિથી જ બળવાન થયો છે. શક્ર સર્વ કાર્ય સિદ્ધ કરે છે અને તમારા જ અંશે શત્રુહંતા બને છે.

Verse 111

त्रैलोक्यं पालयन्नेव त्वदाज्ञां स करिष्यति । एवं स्तुतस्तदा विष्णुर्ब्रह्माणमिदमुक्तवान्

ત્રિલોકનું પાલન કરતાં કરતાં તે તમારી આજ્ઞા નિશ્ચયે કરશે. આમ સ્તુતિ પામીને ત્યારે વિષ્ણુએ બ્રહ્માને આ વચન કહ્યું.

Verse 112

सर्वमेतत्करिष्यामि यन्मां ज्ञापयसे प्रभो । अदर्शनं गतो देवो ब्रह्मा तं नाभिजज्ञिवान्

હે પ્રભુ, તમે જે મને આજ્ઞા આપો તે બધું હું કરીશ. પછી તે દેવ અદૃશ્ય થયો; બ્રહ્મા તેને ઓળખી શક્યા નહીં.

Verse 113

गते देवे तदा विष्णौ ब्रह्मा लोकपितामहः । भूयश्चकार वै सृष्टिं लोकानां प्रभवः प्रभुः

ભગવાન વિષ્ણુ પ્રસ્થાન કર્યા પછી, લોકપિતામહ બ્રહ્મા—જગતના ઉદ્ભવરૂપ પ્રભુ—એ ફરીથી સૃષ્ટિનું સર્જન આરંભ્યું.

Verse 114

तं दृष्ट्वा नारदः प्राह वाक्यं वाक्यविदां वरः । सहस्रशीर्षा पुरुषः सहस्राक्षः सहस्रपात् । सर्वव्यापी भुवः स्पर्शादध्यतिष्ठद्दशांगुलम्

તેમને જોઈ વાક્યવિદોમાં શ્રેષ્ઠ નારદે કહ્યું—“એ પુરુષ સહસ્રશીર્ષ, સહસ્રનેત્ર અને સહસ્રપાદ છે; સર્વવ્યાપી બની ભૂમિના સ્પર્શથી પરે દશાંગુલ ઊંચે સ્થિત છે।”

Verse 115

यद्भूतं यच्च वै भाव्यं सर्वमेव भवान्यतः । ततो विश्वमिदं तात त्वत्तो भूतं भविष्यति

જે ભૂતકાળમાં થયું છે અને જે ભવિષ્યમાં થવાનું છે—તે સર્વ તમારાથી જ આધાર પામે છે. તેથી, હે તાત, આ સમગ્ર વિશ્વ તમારાથી ઉત્પન્ન થયું છે અને ફરી તમારાથી જ ઉત્પન્ન થશે.

Verse 116

त्वत्तो यज्ञः सर्वहुतः पृषदाज्यं पशुर्द्विधा । ऋचस्त्वत्तोथ सामानि त्वत्त एवाभिजज्ञिरे

તમારાથી ‘સર્વહુત’ યજ્ઞ, દહીં-ઘૃતમિશ્રિત પૃષદાજ્ય અને દ્વિવિધ યજ્ઞપશુ ઉત્પન્ન થયા. તમારાથી જ ઋક્ મંત્રો અને સામગાન પ્રગટ્યાં—નિશ્ચયે તમારાથી જ।

Verse 117

त्वत्तो यज्ञास्त्वजायंत त्वत्तो श्वाश्चैव दंतिनः । गावस्त्वत्तः समुद्भूताः त्वत्तो जातावयोमृगाः

તમારાથી યજ્ઞકર્મો જન્મ્યા; તમારાથી જ કૂતરા અને દંતિન (હાથી) પણ પ્રગટ્યા. તમારાથી ગાયો ઉત્પન્ન થઈ, અને તમારાથી જ ભેંસડા/ઘેટાં તથા વન્ય મૃગો જન્મ્યા.

Verse 118

त्वन्मुखाद्ब्राह्मणा जातास्त्वत्तः क्षत्रमजायत । वैश्यास्तवोरुजाः शूद्रास्तव पद्भ्यां समुद्गताः

તમારા મુખમાંથી બ્રાહ્મણો જન્મ્યા; તમારાથી જ ક્ષત્રિય વર્ગ પ્રગટ થયો. તમારા ઊરુમાંથી વૈશ્યો અને તમારા પદોથી શૂદ્રો ઉત્પન્ન થયા.

Verse 119

अक्ष्णोः सूर्योनिलः श्रोत्राच्चंद्रमा मनसस्तव । प्राणोंतः सुषिराज्जातो मुखादग्निरजायत

તમારી આંખોમાંથી સૂર્ય અને વાયુ ઉત્પન્ન થયા; તમારા કાનમાંથી ચંદ્રમા. તમારા મનમાંથી (વિશ્વ) મન પ્રગટ થયું; અંદરની ગુહામાંથી પ્રાણ જન્મ્યો અને તમારા મુખમાંથી અગ્નિ ઉત્પન્ન થઈ.

Verse 120

नाभितो गगनं द्यौश्च शिरसः समवर्त्तत । दिशः श्रोत्रात्क्षितिः पद्भ्यां त्वत्तः सर्वमभूदिदम्

તમારી નાભિમાંથી આકાશ ઉત્પન્ન થયું અને તમારા શિરસમાંથી દ્યુલોક પ્રગટ થયો. તમારા કાનમાંથી દિશાઓ અને તમારા પદોથી પૃથ્વી; તમારાથી જ આ સર્વ જગત્ થયું.

Verse 121

न्यग्रोधः सुमहानल्पे यथा बीजे व्यवस्थितः । ससर्ज्ज विश्वमखिलं बीजभूते तथा त्वयि

જેમ નાનકડા બીજમાં મહાન વડવૃક્ષ સ્થિત રહે છે, તેમ બીજરূপ તમામાં અખિલ વિશ્વ નિહિત હતું; તમે જ સમગ્ર જગત્ સર્જ્યું.

Verse 122

बीजांकुरसमुद्भूतो न्यग्रोधः समुपस्थितः । विस्तारं च यथा याति त्वत्तः सृष्टौ तथा जगत्

જેમ બીજના અંકુરમાંથી વડવૃક્ષ ઊગી સર્વત્ર વિસ્તરે છે, તેમ સૃષ્ટિમાં તમારાથી જ આ જગત્ ઉત્પન્ન થઈ ચારે તરફ પ્રસરે છે.

Verse 123

यथा हि कदली नान्या त्वक्पत्रेभ्योऽभिदृश्यते । एवं विश्वमिदं नान्यत्त्वत्स्थमीश्वर दृश्यते

જેમ કેળાનું વૃક્ષ તેની છાલ અને પાંદડાંની પડોથી અલગ કંઈ દેખાતું નથી, તેમ આ સમગ્ર વિશ્વ પણ આપથી ભિન્ન દેખાતું નથી—હે ઈશ્વર, તે આપમાં સ્થિત રહીને જ પ્રગટે છે।

Verse 124

ह्लादिनी त्वयि शक्तिस्सा त्वय्येका सहभाविनी । ह्लादतापकरीमिश्रा त्वयि नो गुणवर्जिते

આપમાં જ હ્લાદિની શક્તિ છે; તે આપમાં જ એકમાત્ર સહભાવિની બની અવિચ્છિન્ન રીતે વસે છે. પરંતુ આપ ગુણરહિત હોવાથી, આપમાં તે સુખ-દુઃખનું મિશ્રણ ઉત્પન્ન કરતી નથી।

Verse 125

पृथग्भूतैकभूताय सर्वभूताय ते नमः । व्यक्तं प्रधानं पुरुषो विराट्सम्राट्तथा भवान्

આપને નમસ્કાર—જે અનેકમાં એક છો અને અલગ હોવા છતાં એક જ સ્વરૂપ છો; જે સર્વ ભૂતો છો. આપ જ વ્યક્ત જગત, આપ જ આદ્ય પ્રધાન, આપ જ પુરુષ, અને આપ જ વિરાટ સમ્રાટ પણ છો।

Verse 126

सर्वस्मिन्सर्वभूतस्त्वं सर्वः सर्वस्वरूपधृक् । सर्वं त्वत्तः समुद्भूतं नमः सर्वात्मने ततः

આપ સર્વમાં, સર્વ ભૂતોમાં નિવાસ કરો છો; આપ જ સર્વ છો, સર્વ સ્વરૂપ ધારણ કરનાર. આપમાંથી જ સર્વનું ઉદ્ભવ થયું છે; તેથી સર્વાત્મા આપને નમસ્કાર।

Verse 127

सर्वात्मकोसि सर्वेश सर्वभूतस्थितो यतः । कथयामि ततः किं ते सर्वं वेत्सि हृदिस्थितं

આપ સર્વાત્મા, સર્વેશ્વર છો; કારણ કે આપ દરેક ભૂતમાં અંતર્યામી રૂપે સ્થિત છો. તો હું આપને શું કહું? આપ તો હૃદયમાં રહી સર્વ જાણો છો।

Verse 128

यो मे मनोरथो देव सफलः स त्वया कृतः । तप्तं सुतप्तं सफलं यद्दृष्टोसि जगत्पते

હે દેવ! મારા હૃદયનો મનોરથ તમે સફળ કર્યો. હે જગત્પતે, તમારા દર્શનથી મારી સુતપસ્યા ફળવતી થઈ ગઈ.

Verse 129

ब्रह्मोवाच । तपसस्तत्फलं पुत्र यद्दृष्टोहं त्वयाधुना । मद्दर्शनं हि विफलं नारदेह न जायते

બ્રહ્માએ કહ્યું—હે પુત્ર! તારી તપસ્યાનું આ જ ફળ છે કે તું હવે મને દર્શન કર્યો. હે નારદ, મારું દર્શન કદી નિષ્ફળ થતું નથી.

Verse 130

वरं वरय तस्मात्त्वं यथाभिमतमात्मनः । सर्वं संपद्यते तात मयि दृष्टिपथं गते

અતએવ, પ્રિય વત્સ, તારા હૃદયાભિષ્ટ મુજબ વર માગ. હે તાત, તું મારી દૃષ્ટિપથમાં આવ્યો છે; બધું સિદ્ધ થશે.

Verse 131

नारद उवाच । भगवन्सर्वभूतेश सर्वस्यास्ते भवान्हृदि । किमज्ञातं तव स्वामिन्मनसा यन्मयेप्सितम्

નારદે કહ્યું—હે ભગવન, હે સર્વભૂતેશ! તમે સર્વના હૃદયમાં વસો છો. હે સ્વામિન, મારા મનમાં જે ઇચ્છિત છે તે તમને કેવી રીતે અજાણ હોઈ શકે?

Verse 132

कृता त्वया यथा सृष्टिर्मया दृष्टा तथा विभो । तेन मे कौतुकं जातं दृष्ट्वा देवर्षिदानवान्

હે વિભો! તમે જેવી સૃષ્ટિ રચી છે, મેં તેવી જ જોઈ છે. તેથી દેવર્ષિઓ અને દાનવોને જોઈને મારા મનમાં કૌતુક જાગ્યું છે.

Verse 133

पुलस्त्य उवाच । नारदस्य पिता तुष्टो ब्रह्मा देवो दिवस्पतिः । नारदाय वरं प्रादादृषीणामुत्तमो भवान्

પુલસ્ત્ય બોલ્યા—દેવોના સ્વામી, સ્વર્ગના અધિપતિ બ્રહ્મા પ્રસન્ન થઈ નારદને વર આપ્યો—“તું ઋષિઓમાં શ્રેષ્ઠ થશી।”

Verse 134

भविता मत्प्रसादेन कलिकेलिकथाप्रियः । गतिश्च तेऽप्रतिहता दिवि भूमौ रसातले

મારા પ્રસાદથી તું કલિના ક્રીડાલીલાના કથાઓનો પ્રિય બનશે; અને સ્વર્ગ, પૃથ્વી તથા રસાતલ—ત્રણેમાં તારી ગતિ અપ્રતિહત રહેશે।

Verse 135

यज्ञोपवीतसूत्रेण योगपट्टावलंबिका । छत्रिका च तथा वीणा अलंकाराय तेनघ

યજ્ઞોપવીતનું સૂત્ર જાણે દોરી, અને લટકતી યોગપટ્ટી; તેમજ છત્રિકા અને વીણા—હે નિષ્પાપ, આ બધું તારા અલંકાર માટે હતું।

Verse 136

विष्णोः समीपे रुद्रस्य तथा शक्रस्य नारद । द्वीपेषु पार्थिवानां तु सदा प्रीतिं च लप्स्यसे

હે નારદ, વિષ્ણુની નજીક, રુદ્રની નજીક તથા શક્ર (ઇન્દ્ર)ની નજીક રહીને, પૃથ્વીના દ્વીપોના રાજાઓમાં તું સદા પ્રીતિ અને અનુગ્રહ પ્રાપ્ત કરશી।

Verse 137

वर्णानां तु भवान्शास्तावरोदत्तोमयातव । तिष्ठ पुत्र यथाकामं सेव्यमानः सुरैर्द्दिवि

તું વર્ણોનો શાસ્તા અને માર્ગદર્શક બનશે; આ વર મેં તને આપ્યો છે. હે પુત્ર, સ્વર્ગમાં તારી ઇચ્છા મુજબ રહેજે—દેવો દ્વારા સેવિત અને સન્માનિત થઈને।