Adhyaya 20
The Greatness of Worshiping Rādhā and Dāmodara (Kārttika Observances and Their Fruit)
શૌનકે સૂતને પૂછ્યું—કલિયુગમાં અજ્ઞાનથી બંધાયેલા લોકો કયા પુણ્યકર્મથી સંસારસાગર પાર કરે? સૂતે ઉત્તર આપ્યો કે કાર્તિક (ઊર્જા) માસમાં રાધા-દામોદરની ભક્તિપૂર્વક ઉપાસના સર્વોત્તમ છે. પ્રાતઃસ્નાન કરીને ધૂપ, દીપ, પુષ્પ, માળા, સુગંધ, નૈવેદ્ય, વસ્ત્ર વગેરે અર્પણ કરી પૂજા કરવી અને બ્રાહ્મણોને દાન આપવું—આથી પાપક્ષય થાય અને અક્ષય પુણ્ય પ્રાપ્ત થાય. અધ્યાયમાં ચેતવણીરૂપ કથા છે—કલિપ્રિયા નામની સ્ત્રીએ પતિધર્મ ભંગ કરીને પ્રેમી માટે હત્યા પણ કરી, તેથી ભારે આપત્તિ ભોગવી. નર્મદા તટે કાર્તિકવ્રત કરતી વૈષ્ણવ સ્ત્રીઓને મળીને વ્રતનું પાપનાશક માહાત્મ્ય સાંભળ્યું અને પૂર્ણિમાએ દેહત્યાગ કર્યો. યમદૂત તેને લઈ જવા આવ્યા, પરંતુ વિષ્ણુદૂતોએ રોકીને તેને વિષ્ણુલોકમાં પહોંચાડી. આ કથા ભક્તિથી સાંભળવી પણ પાવન કહેવાય છે.
Shlokas
Verse 1
शौनक उवाच । सुकृतं किं तथा प्राह कृत्वा संसारसागरात् । तरिष्यंति कलौ सूत तमोन्धकूपमंडुकाः
શૌનક બોલ્યા— હે સૂત, તેણે કયું પુણ્યકર્મ જણાવ્યું છે, જેને કરીને કલિયુગમાં અજ્ઞાનરૂપ અંધકૂપના દેડકાં સમાન લોકો સંસારસાગર પાર કરશે?
Verse 2
सूत उवाच । राधाकृष्णप्रिये चौर्जे प्रातःस्नानं समाचरेत् । राधादामोदरं भक्त्या कुर्यात्पूजां समाहिता
સૂત બોલ્યા— રાધા-કૃષ્ણને પ્રિય ચૌર્જા દિવસે પ્રાતઃસ્નાન કરવું જોઈએ. પછી મન એકાગ્ર કરીને ભક્તિપૂર્વક રાધા-દામોદરની પૂજા કરવી જોઈએ.
Verse 3
त्यक्त्वामिषादिकं ब्रह्मन्पतिसेवापरायणा । सा याति श्रीहरेः स्थानं गोलोकाख्यं सुदुर्ल्लभम्
હે બ્રાહ્મણ, માંસ વગેરેનો ત્યાગ કરીને અને પતિસેવામાં સંપૂર્ણ પરાયણ રહી તે સ્ત્રી શ્રીહરિના પરમ ધામે જાય છે—જે ગોલોક નામે પ્રસિદ્ધ અને અતિ દુર્લભ છે.
Verse 4
राधादामोदराभ्यां या धूपदीपं तु कार्तिके । दद्यात्सा भवनं विष्णोर्याति वै त्यक्तपातकाः
કાર્તિક માસમાં જે રાધા-દામોદરને ધૂપ અને દીપ અર્પે છે, તે પાપો ત્યજીને વિષ્ણુના ધામને પ્રાપ્ત કરે છે.
Verse 5
योषिद्या कार्त्तिके विप्र दद्याद्वस्त्रं निकेतने । राधादामोदराभ्यां तु वसेत्सा श्रीहरेश्चिरम्
હે વિપ્ર! કાર્તિક માસમાં જો કોઈ સ્ત્રી પોતાના ઘરમાં વસ્ત્રદાન કરે, તો તે રાધા-દામોદર સાથે શ્રીહરિના પવિત્ર ધામમાં દીર્ઘકાળ નિવાસ કરે છે।
Verse 6
राधादामोदराभ्यां सा पुष्पं माल्यं सुवासितम् । कार्तिके मासि सा दद्याद्याति वैकुंठमंदिरम्
કાર્તિક માસમાં જો તે રાધા-દામોદરને સુવાસિત પુષ્પ અને માળા અર્પે, તો તે વૈકુંઠ-મંદિર (ધામ) પ્રાપ્ત કરે છે।
Verse 7
गंधं या चापि नैवेद्यं दद्याद्वै शर्करादिकम् । राधादामोदराभ्यां सा गच्छेद्वै विष्णुमंदिरम्
જે સ્ત્રી રાધા-દામોદરને સુગંધ અને નૈવેદ્ય—શર્કરા વગેરે—અર્પે છે, તે નિશ્ચયે વિષ્ણુના દિવ્ય મંદિર (ધામ)ને પ્રાપ્ત કરે છે।
Verse 8
यत्किंचिद्यच्छति ब्रह्मन्कार्तिके च द्विजातये । राधादामोदरप्रीत्यै तस्याः पुण्याक्षयं भवेत्
હે બ્રાહ્મણ! કાર્તિક માસમાં રાધા-દામોદરની પ્રીતિ માટે દ્વિજને જે કંઈ દાન આપવામાં આવે, તેનું પુણ્ય અક્ષય બને છે।
Verse 9
या नारी कार्तिके भक्त्या राधादामोदरं द्विज । प्रातः सपर्यां सा याति न कुर्य्यान्निरयं चिरम्
હે દ્વિજ! કાર્તિક માસમાં ભક્તિપૂર્વક પ્રાતઃકાળે રાધા-દામોદરની પૂજા-સેવા કરનારી સ્ત્રી દીર્ઘકાળ નરકમાં નથી જતી।
Verse 10
कदाचिज्जन्मभूमौ सा विधवा प्रति जन्मनि । भवेच्चासाद्य पूर्व्वं वै चाप्रिया स्वामिनोऽपि च
ક્યારેક પોતાની જ જન્મભૂમિમાં તે દરેક જન્મે વિધવા બને છે. પહેલાં દૈવી દુર્ભાગ્યને પામી, તે પતિને પણ અપ્રિય બની જાય છે.
Verse 11
पुरा त्रेतायुगे विप्र वृषलो नाम शंकरः । सौराष्ट्रदेशवासी च तस्य जाया कलिप्रिया
હે વિપ્ર! પ્રાચીન ત્રેતાયુગમાં સૌરાષ્ટ્ર દેશમાં શંકર નામનો એક વૃષલ રહેતો હતો; તેની પત્નીનું નામ કલિપ્રિયા હતું.
Verse 12
जाराकांक्षी सदा नाम्ना तृणवन्मन्यते पतिम् । असौ पतिर्न मे योग्यो मे स्वामी परपूरुषः
જે સ્ત્રી સદા જારની ઇચ્છા રાખે છે, તે નામમાત્ર માટે પતિને તૃણ સમ ગણે છે. તે વિચારે છે—“આ પતિ મને યોગ્ય નથી; મારો સાચો સ્વામી પરપુરુષ છે.”
Verse 13
इति मत्वा सदा तस्मै चोच्छिष्टं तु ददाति वै । नीचसंगान्महामूढा मद्यमांसं चखाद ह
એવું માનીને તે તેને હંમેશાં ઉચ્છિષ્ટ જ આપતી. નીચસંગથી તે મહામૂઢ સ્ત્રી મદ્ય અને માંસ પણ ખાવા લાગી.
Verse 14
स्वामिनो भर्त्सनां नित्यं कुर्यात्कामं तु निष्ठुरा । पादरज्जुर्भवेच्चासौ कस्माद्वै न मृतोऽपि च
તે નિત્ય પતિને ભર્ત્સના કરતી અને નિષ્ઠુર બની મનમાની કરતી. તે પાદરજ્જુ (પગની દોરી) બની ગઈ—તો પણ તે કેમ ન મરી?
Verse 15
मृते तस्मिन्नहं भोगं करिष्यामि यदृच्छया । विचार्येति हृदा मूढा जारेणैकेन सा तदा
“તે મરી જાય પછી હું યથેચ્છ ભોગ કરીશ”—એવું મનમાં નક્કી કરીને, હૃદયે મોહગ્રસ્ત તે સ્ત્રી ત્યારે એક જ જાર સાથે જોડાઈ ગઈ।
Verse 16
अन्यदेशं गमिष्यावः संकेतमकरोद्द्विज । सुप्तस्य स्वामिनो रात्रौ चासिना तद्गलं द्विज
“અમે બીજા દેશમાં જઈશું”—એવું કહી તે દ્વિજે સંકેત નક્કી કર્યો. પછી રાત્રે, સ્વામી સૂતો હતો ત્યારે, તલવારથી તેનું ગળું કાપી નાખ્યું, હે દ્વિજ।
Verse 17
छित्त्वा जारकृते सापि संकेतस्य स्थलं गता । आगतं जारपुरुषं द्वीपिना भक्षितं द्विज
જાર માટે (સ્વામીનો) વધ કરીને તે પણ સંકેતસ્થળે ગઈ. પરંતુ જારપુરુષ આવ્યો ત્યારે, હે દ્વિજ, તેને ચિત્તાએ ભક્ષી લીધો।
Verse 18
दृष्ट्वा सा रोदनं कृत्वा मूर्च्छिता निपपात ह । चिरादाश्वस्य सा मूढा करुणं विललाप ह
તે જોઈને તે રડી પડી; મૂર્છિત થઈ ધરતી પર પડી ગઈ. ઘણાં સમય પછી ચેતના આવી, તે મોહગ્રસ્ત સ્ત્રીએ કરુણ વિલાપ કર્યો।
Verse 19
कलिप्रियोवाच । स्वकीयं स्वामिनं हत्वा चागता परपूरुषम् । तं जारं स्वामिनं दैवात्शार्दूलो भक्षयन्मम । किं करोमि क्व गच्छामि विधात्रा वंचितास्म्यहम्
કલિપ્રિયાએ કહ્યું—મારા પોતાના સ્વામીનો વધ કરીને હું પરપુરુષ પાસે ગઈ. પરંતુ દૈવયોગે મારા તે જારને વાઘે ભક્ષી લીધો. હવે હું શું કરું, ક્યાં જાઉં? વિધાતાએ મને છેતર્યું છે।
Verse 20
इति श्रीपाद्मे महापुराणे ब्रह्मखंडे सूतशौनकसंवादे राधादामोदरपूजा । माहात्म्यकथनंनाम विंशतितमोऽध्यायः
આ રીતે શ્રીપદ્મ મહાપુરાણના બ્રહ્મખંડમાં, સૂત-શૌનક સંવાદમાં, ‘રાધા-દામોદર પૂજાના મહાત્મ્યનું કથન’ નામનો વિસમાં અધ્યાય સમાપ્ત થયો।
Verse 21
कलिप्रियोवाच । हा नाथ किं कृतं कर्म्म मया हंतातिदारुणम् । कं लोकं वा गमिष्यामि वद स्वामिन्मनाग्गिरम्
કલિપ્રિયાએ કહ્યું— હા નાથ! મેં કેટલું અતિ દારુણ કર્મ કરી નાખ્યું? હું કયા લોકમાં જઈશ? હે સ્વામી, થોડું તો કહો।
Verse 22
भर्त्सनां तु यथाकामं कुर्य्याच्चाहं सुनिंदिता । किंचिन्न वदसि स्वामिन्नेनो यन्मे न विद्यते
તમે ઇચ્છો તેટલું મને ઠપકો આપો; હું તો બહુ નિંદિત છું. પરંતુ હે સ્વામી, તમે કંઈ જ કહતા નથી— મારામાં એવો કયો દોષ છે જે મને ખબર નથી?
Verse 23
सूत उवाच । ननाम चरणे तस्य गतान्यनगरं प्रति । तत्र प्रविष्टा सा योषिद्दृष्ट्वा पुण्यजनान्बहून्
સૂતે કહ્યું— તેણીએ તેના ચરણોમાં નમસ્કાર કરીને બીજા નગર તરફ પ્રસ્થાન કર્યું. ત્યાં પ્રવેશ કરતાં તે સ્ત્રીએ ઘણા પુણ્યશીલ લોકોને જોયા।
Verse 24
ऊर्जे स्नानपरान्प्रातर्नर्मदायां च वैष्णवान् । तत्र नद्यां स्त्रियश्चापि राधादामोदरं द्विज
ઊર્જ (કાર્તિક) માસમાં પ્રાતઃકાળે નર્મદામાં સ્નાનમાં તત્પર વૈષ્ણવોને તેણીએ જોયા; હે દ્વિજ, એ જ નદીમાં સ્ત્રીઓ પણ રાધા-દામોદરની પૂજા કરતી હતી।
Verse 25
सपर्यां च कृतां चैव शंखनादैर्महोत्सवैः । गंधपुष्पैर्धूपदीपैर्वस्त्रैर्नानाविधैः फलैः
શંખનાદ અને મહોત્સવો સાથે વિધિપૂર્વક પૂજા કરવામાં આવી; સુગંધ, પુષ્પ, ધૂપ-દીપ, નાનાવિધ વસ્ત્રો અને વિવિધ ફળોથી અર્ચના થઈ।
Verse 26
मुखवासैर्भक्तियुक्ता दृष्ट्वा सा विनयान्विता । पप्रच्छ ब्रूत यूयं मे किमेतत्क्रियते स्त्रियः
મુખવાસ (સુગંધિત દ્રવ્ય)થી યુક્ત અને ભક્તિભરેલી સ્ત્રીઓને જોઈ તે વિનયવતી બોલી—“હે સ્ત્રીઓ, મને કહો, આ શું કરવામાં આવે છે?”
Verse 27
स्त्रिय ऊचुः । सर्वमासोत्तमे चोर्जे राधादामोदरौ शुभौ । पूजां कृत्वा वयं मातः सर्वपापहरां शुभाम्
સ્ત્રીઓએ કહ્યું—“હે માતા, સર્વ માસોમાં શ્રેષ્ઠ ઊર્જ માસમાં અમે શુભ રાધા-દામોદરની સર્વપાપહરિણી મંગલમય પૂજા કરી છે।”
Verse 28
कोटिजन्मार्जितं पापं नष्टं प्राप्तं निकेतनम् । सपर्य्यामामिषं त्यक्त्वा कृत्वा सा च हरेर्द्दिने
હરિના પાવન દિવસે પૂજા કરીને અને માંસાદિ આમિષનો ત્યાગ કરવાથી, કરોડો જન્મનું સંચિત પાપ નષ્ટ થાય છે અને તેનું આશ્રય પણ રહેતું નથી।
Verse 29
निधनत्वं पौर्णमास्यां गता सा निर्मला द्विज । किंकराश्चागतास्तूर्णं यमस्य निलयं प्रति
હે દ્વિજ, તે નિર્મળ સ્ત્રી પૂર્ણિમાના દિવસે દેહાંતને પામી; અને યમના કિંકરો ત્વરિત યમલોક તરફ ગયા।
Verse 30
नेतुं तां क्रोधसंयुक्ता बबंधुश्चर्मरज्जुभिः । तदागता विष्णुदूता विमानं स्वर्णनिर्मितम्
તેણીને લઈ જવા ક્રોધથી ભરાઈ તેમણે તેને ચર્મરજ્જુઓથી બાંધી દીધી. એ જ ક્ષણે સ્વર્ણનિર્મિત દિવ્ય વિમાન સાથે વિષ્ણુદૂતોએ આગમન કર્યું.
Verse 31
शंखचक्रगदापद्मधारिणो वनमालिनः । निजघ्नुश्चक्रधाराभिर्यमदूताः पलायिताः
શંખ, ચક્ર, ગદા અને પદ્મ ધારણ કરનાર, વનમાલાથી શોભિત તેઓ ચક્રધારાઓથી પ્રહાર કરવા લાગ્યા; યમદૂતોએ પલાયન કર્યું.
Verse 32
राजहंसयुते विप्र विमाने स्वर्णनिर्मिते । आरूढा सा गता तैस्तु वेष्टिता विष्णुमंदिरम्
હે વિપ્ર! રાજહંસોથી યુક્ત સ્વર્ણનિર્મિત વિમાનમાં તે આરૂઢ થઈ; અને તેમના પરિઘમાં રહી વિષ્ણુમંદિર તરફ ગઈ.
Verse 33
तत्र तस्थौ चिरं भोगं कृत्वा सा वै यथेप्सितम् । या कुर्यात्कार्त्तिके विप्र राधादामोदरार्चनम्
ત્યાં તે લાંબા સમય સુધી, જેમ ઇચ્છ્યું તેમ ફળ ભોગવતી રહી. હે વિપ્ર! જે કાર્તિક માસમાં રાધા-દામોદરનું અર્ચન કરે, તેને આવું ફળ મળે છે.
Verse 34
याति पूजा त्यक्तपापाद्गोलोकाख्यं मनोहरम् । य इदं शृणुयाद्भक्त्या या च नारी समाहिता । कोटिजन्मार्जितं पापं तस्य तस्या विनश्यति
પૂજાથી પાપ ત્યજી મનોહર ‘ગોલોક’ પ્રાપ્ત થાય છે. જે આ વાત ભક્તિથી સાંભળે—અને જે નારી એકાગ્રતાથી સાંભળે—તેના/તેની કરોડો જન્મોના સંચિત પાપ નાશ પામે છે.