Adhyaya 96

Verse 1

सुबाहुरुवाच । कीदृशैः कर्मभिः प्रेत्य गच्छंति नरकं नराः । स्वर्गं तु कीदृशैः प्रेत्य तन्मे त्वं वक्तुमर्हसि

સુબાહુ બોલ્યો—હે મુને! કયા પ્રકારનાં કર્મોથી મનુષ્યો મૃત્યુ પછી નરકમાં જાય છે? અને કયા પ્રકારનાં કર્મોથી તેઓ મૃત્યુ પછી સ્વર્ગને પામે છે? કૃપા કરીને તે મને કહો।

Verse 2

जैमिनिरुवाच । ब्राह्मण्यं पुण्यमुत्सृज्य ये द्विजा लोभमोहिताः । कुकर्माण्युपजीवंति ते वै निरयगामिनः

જૈમિની બોલ્યો—લોભથી મોહિત થયેલા જે દ્વિજ બ્રાહ્મણ્યના પુણ્યધર્મો ત્યજી કુકર્મોથી જીવન ચલાવે છે, તેઓ નિશ્ચયે નરકગામી છે।

Verse 3

नास्तिका भिन्नमर्यादाः कंदर्पविषयोन्मुखाः । दांभिकाश्च कृतघ्नाश्च ते वै निरयगामिनः

નાસ્તિક, મર્યાદા ભંગ કરનાર, કામ-વિષયોમાં આસક્ત, દંભી અને કૃતઘ્ન—આવા લોકો નિશ્ચયે નરકગામી છે।

Verse 4

ब्राह्मणेभ्यः प्रतिश्रुत्य न प्रयच्छंति ये धनम् । ब्रह्मस्वानां च हर्तारो नरा निरयगामिनः

જે બ્રાહ્મણોને ધન આપવાનું વચન આપી પણ આપતા નથી, અને જે બ્રહ્મસ્વ (બ્રાહ્મણોની સંપત્તિ) હરી લે છે—એવા મનુષ્યો નિશ્ચયે નરકગામી છે।

Verse 5

पुरुषाः पिशुनाश्चैव मानिनोऽनृतवादिनः । असंबद्धप्रलापाश्च ते वै निरयगामिनः

જે પુરુષો પિશુન (ચુગલખોર), અહંકારી, અસત્ય બોલનારા અને અસંબદ્ધ તથા નિરર્થક પ્રલાપ કરનારા છે—તેઓ નિશ્ચયે નરકગામી છે।

Verse 6

ये परस्वापहर्तारः परदूषणसूचकाः । परस्त्रीगामिनो ये च ते वै निरयगामिनः

જે પરધન ચોરી લે છે, જે બીજાના દોષો શોધી પ્રચાર કરે છે, અને જે પરસ્ત્રીગામી છે—તે નિશ્ચયે નરકગામી થાય છે.

Verse 7

प्राणिनां प्राणहिंसायां ये नरा निरताः सदा । परनिंदारता ये वै ते वै निरयगामिनः

જે મનુષ્યો સદા પ્રાણીઓની પ્રાણહિંસામાં રત રહે છે, અને જે પરનિંદામાં આસક્ત છે—તે નિશ્ચયે નરકગામી થાય છે.

Verse 8

सुकूपानां तडागानां प्रपानां च परंतप । सरसां चैव भेत्तारो नरा निरयगामिनः

હે પરંતપ! જે લોકો સારા કૂવા, તળાવો, પ્રપા (પીવાનું પાણી આપવાના સ્થળો) અને સરોવરોને તોડી નષ્ટ કરે છે—તે નરકગામી થાય છે.

Verse 9

विपर्यस्यंति ये दाराञ्छिशून्भृत्यातिथींस्तथा । उत्सन्नपितृदेवेज्या नरा निरयगामिनः

જે પોતાની પત્ની, સંતાન, સેવક અને અતિથિ સાથે દુર્વ્યવહાર કરે છે, અને પિતૃયજ્ઞ તથા દેવપૂજા ત્યજી દે છે—તે નરકગામી થાય છે.

Verse 10

प्रव्रज्यादूषका राजन्ये चैवाश्रमदूषकाः । सखीनां दूषकाश्चैव ते वै निरयगामिनः

હે રાજન! જે પ્રવ્રજિતોની નિંદા કરે છે, જે રાજધર્મને કલુષિત કરે છે, જે આશ્રમોને ભ્રષ્ટ કરે છે, અને જે સత్సખાઓને દોષ આપે છે—તે નિશ્ચયે નરકગામી થાય છે.

Verse 11

आद्यं पुरुषमीशानं सर्वलोकमहेश्वरम् । न चिंतयंति ये विष्णुं ते वै निरयगामिनः

જે વિષ્ણુને—આદ્ય પુરુષ, ઈશાન અને સર્વ લોકોના મહેશ્વર—ચિંતન કરતા નથી, તેઓ નિશ્ચયે નરકગામી થાય છે।

Verse 12

प्रयाजानां मखानां च कन्यानां सुहृदां तथा । साधूनां च गुरूणां च दूषका निरयगामिनः

જે પ્રયાજવિધિઓ અને યજ્ઞોની, તેમજ કન્યાઓ, સુહૃદો, સાધુઓ અને ગુરુઓની નિંદા કરે છે, તેઓ નિશ્ચયે નરકગામી થાય છે।

Verse 13

काष्ठैर्वा शंकुभिर्वापि शून्यैरश्मभिरेव वा । ये मार्गानुपरुंधंति ते वै निरयगामिनः

લાકડાં, ખૂંટા, પથ્થરો કે અન્ય અવરોધોથી જે માર્ગોને અટકાવે છે, તેઓ નિશ્ચયે નરકગામી થાય છે।

Verse 14

सर्वभूतेष्वविश्वस्ताः कामेनार्तास्तथैव च । सर्वभूतेषु जिह्माश्च ते वै निरयगामिनः

જે સર્વ પ્રાણીઓ પ્રત્યે અવિશ્વાસી છે, કામથી પીડિત છે અને સર્વ પ્રાણીઓ સાથે કપટ કરે છે, તેઓ નિશ્ચયે નરકગામી થાય છે।

Verse 15

आगतान्भोजनार्थं तु ब्राह्मणान्वृत्तिकर्शितान् । प्रतिषेधं च कुर्वंति ते वै निरयगामिनः

ભોજન માટે આવેલા, જીવનવૃત્તિથી કષ્ટિત બ્રાહ્મણોને જે રોકે છે અથવા પરત મોકલે છે, તેઓ નિશ્ચયે નરકગામી થાય છે।

Verse 16

क्षेत्रवृत्तिगृहच्छेदं प्रीतिच्छेदं च ये नराः । आशाच्छेदं प्रकुर्वंति ते वै निरयगामिनः

જે મનુષ્યો બીજાની જમીન, આજીવિકા અને ઘર છીનવી લે છે, તથા પ્રેમ અને આશાનો નાશ કરે છે, તેઓ નિશ્ચિતપણે નરકમાં જાય છે.

Verse 17

शस्त्राणां चैव कर्त्तारः शल्यानां धनुषां तथा । विक्रेतारश्च राजेंद्र नरा निरयगामिनः

હે રાજેન્દ્ર! જે મનુષ્યો શસ્ત્રો, ભાલા અને ધનુષ્ય બનાવે છે તથા જેઓ તેનું વેચાણ કરે છે, તેઓ નરકગામી હોય છે.

Verse 18

अनाथं विक्लवं दीनं रोगार्त्तं वृद्धमेव च । नानुकंपंति ये मूढास्ते वै निरयगामिनः

જે મૂર્ખાઓ અનાથ, વ્યાકુળ, દીન, રોગી અને વૃદ્ધો પર દયા નથી કરતા, તેઓ નિશ્ચિતપણે નરકમાં જાય છે.

Verse 19

नियमान्पूर्वमादाय ये पश्चादजितेंद्रियाः । अतिक्रामंति चांचल्यात्ते वै निरयगामिनः

જેઓ પહેલા નિયમો સ્વીકારે છે, પરંતુ પછી ઇન્દ્રિયો પર કાબૂ ન હોવાને કારણે ચંચળતાથી તેનું ઉલ્લંઘન કરે છે, તેઓ નરકગામી થાય છે.

Verse 20

इत्येते कथिता राजन्नरा निरयगामिनः । स्वर्गलोकस्य गंतारो ये जनास्तान्निबोध मे

હે રાજન! આ રીતે મેં નરકગામી મનુષ્યોનું વર્ણન કર્યું. હવે જે લોકો સ્વર્ગલોકમાં જાય છે, તેમના વિશે મારી પાસેથી સાંભળો.

Verse 21

सत्येन तपसा क्षांत्या दानेनाध्ययनेन च । ये धर्ममनुवर्तंते ते नराः स्वर्गगामिनः

સત્ય, તપ, ક્ષમા, દાન અને શાસ્ત્રાધ્યયન દ્વારા જે ધર્મનું સતત અનુસરણ કરે છે, તે મનુષ્યો સ્વર્ગગામી થાય છે।

Verse 22

ये च होमपरा ध्यानदेवतार्चनतत्पराः । आददाना महात्मानस्ते नराः स्वर्गगामिनः

જે હોમમાં પરાયણ, ધ્યાન અને દેવતાર્ચનમાં તત્પર, તથા દાનશીલ મહાત્મા છે—તે નર સ્વર્ગને પામે છે।

Verse 23

शुचयश्च शुचौ देशे वासुदेवपरायणाः । पठंति विष्णुं गायंति ते नराः स्वर्गगामिनः

જે શુચિ છે, શુચિ દેશમાં વસે છે, વાસુદેવપરાયણ છે, અને વિષ્ણુનું પાઠ તથા કીર્તન કરે છે—તે સ્વર્ગગામી થાય છે।

Verse 24

मातापित्रोश्च शुश्रूषां ये कुर्वंति सदादृताः । वर्जयंति दिवास्वप्नं ते नराः स्वर्गगामिनः

જે સદા આદરપૂર્વક માતા-પિતાની સેવા કરે છે અને દિવસે ઊંઘનો ત્યાગ કરે છે—તે નર સ્વર્ગગામી થાય છે।

Verse 25

सर्वहिंसानिवृत्ताश्च साधुसंगाश्च ये नराः । सर्वस्यापि हिते युक्तास्ते नराः स्वर्गगामिनः

જે સર્વ હિંસાથી નિવૃત્ત છે, સાધુસંગ કરે છે અને સર્વના હિતમાં યુક્ત રહે છે—તે નર સ્વર્ગગામી થાય છે।

Verse 26

सर्वलोभनिवृत्ताश्च सर्वसाहाश्च ये नराः । सर्वस्याश्रयभूताश्च ते नराः स्वर्गगामिनः

જે પુરુષો સર્વ લોભથી નિવૃત્ત, દરેક કઠિન પરિસ્થિતિમાં ધીરજવાન અને સર્વના આશ્રયરૂપ બને છે—તે પુરુષો સ્વર્ગગામી થાય છે।

Verse 27

शुश्रूषाभिस्तपोभिश्च गुरूणां मानदा नराः । प्रतिग्रहनिवृत्ता ये ते नराः स्वर्गगामिनः

જે પુરુષો શુશ્રૂષા અને તપ દ્વારા ગુરુઓનું માન કરે છે અને પ્રતિગ્રહ (ભેટ સ્વીકાર)થી નિવૃત્ત રહે છે—તે સ્વર્ગગામી થાય છે।

Verse 28

सहस्रपरिवेष्टारस्तथैव च सहस्रदाः । त्रातारश्च सहस्राणां ते नराः स्वर्गगामिनः

જે હજારોને સાથ આપી સેવા કરે છે, હજારો દાન આપે છે અને હજારોનું રક્ષણ કરે છે—તે સ્વર્ગગામી થાય છે।

Verse 29

भयात्पापात्तपाच्छोकाद्दारिद्र्यव्याधिकर्शितान् । विमुंचंति च ये जंतूंस्ते नराः स्वर्गगामिनः

જે લોકો ભય, પાપ, કષ્ટ, શોક, દરિદ્રતા અને રોગથી પીડિત જીવોને મુક્ત કરે છે—તે સ્વર્ગગામી થાય છે।

Verse 30

आत्मस्वरूपवंतश्च यौवनस्थाश्च भारत । ये वै जितेंद्रिया धीरास्ते नराः स्वर्गगामिनः

હે ભારત! જે પોતાના આત્મસ્વરૂપમાં સ્થિત રહે છે, યુવાનીમાં પણ સ્થિર, જિતેન્દ્રિય અને ધીર હોય છે—તે નિશ્ચયે સ્વર્ગને પામે છે।

Verse 31

सुवर्णस्य च दातारो गवां भूमेश्च भारत । अन्नानां वाससां चैव ते नराः स्वर्गगामिनः

હે ભારત! જે લોકો સોનું, ગાયો, ભૂમિ તેમજ અન્ન અને વસ્ત્રનું દાન કરે છે, તે પુણ્યવાન નર સ્વર્ગને પામે છે.

Verse 32

ये याचिताः प्रहृष्यंति प्रियं दत्वा वदंति च । त्यक्तदानफलेच्छाश्च ते नराः स्वर्गगामिनः

જે માંગવામાં આવે ત્યારે હર્ષથી દાન આપે, પ્રિય વસ્તુ અર્પે અને મધુર વચન બોલે, તથા દાનફળની ઇચ્છા ત્યજે—તે નર સ્વર્ગગામી થાય છે.

Verse 33

निवेशनानां धान्यानां नराणां च परंतप । स्वयमुत्पाद्य दातारः पुरुषाः स्वर्गगामिनः

હે પરંતપ! જે પોતે નિવાસ-આશ્રય અને ધાન્ય ઉત્પન્ન કરીને, તેમજ લોકોની સહાયરૂપે દાન કરે છે—તે પુરુષો સ્વર્ગગામી થાય છે.

Verse 34

द्विषतामपि ये दोषान्न वदंति कदाचन । कीर्तयंति गुणान्ये च ते नराः स्वर्गगामिनः

જે પોતાના દ્વેષ કરનારાઓના પણ દોષ કદી કહેતા નથી અને તેમના ગુણોનું જ કીર્તન કરે છે—તે નર સ્વર્ગગામી થાય છે.

Verse 35

ये परेषां श्रियं दृष्ट्वा न वितप्यंति मत्सरात् । प्रहृष्टाश्चाभिनंदंति ते नराः स्वर्गगामिनः

જે અન્યની સમૃદ્ધિ જોઈને ઈર્ષ્યાથી તપતા નથી, પરંતુ પ્રસન્ન થઈ અભિનંદન કરે છે—તે નર સ્વર્ગને પામે છે.

Verse 36

प्रवृत्तौ च निवृत्तौ च श्रुतिशास्त्रोक्तमेव च । आचरंति महात्मानस्ते नराः स्वर्गगामिनः

પ્રવૃત્તિ અને નિવૃત્તિ—બન્ને માર્ગોમાં જે મહાત્માઓ વેદ-શાસ્ત્રોમાં કહેલી વિધિને યથાવત્ આચરે છે, તે મનુષ્યો સ્વર્ગને પામે છે।

Verse 37

ये नराणां वचो वक्तुं न जानंति च विप्रियम् । प्रियवाक्यैकविज्ञातास्ते नराः स्वर्गगामिनः

જે લોકો બીજાને દુઃખ પહોંચાડે એવા અપ્રિય વચન બોલતા નથી, અને માત્ર પ્રિય વાણી માટે જ જાણીતા છે—તે મનુષ્યો સ્વર્ગગામી થાય છે।

Verse 38

ये नामभागान्कुर्वंति क्षुत्तृष्णा श्रमपीडिताः । हंतकारस्य कर्तारस्ते नराः स्वर्गगामिनः

ભૂખ, તરસ અને થાકથી પીડિત હોવા છતાં જે પોતાનો નિર્ધારિત નામ-ભાગ (પવિત્ર નામજપનો અંશ) પૂર્ણ કરે છે, તે ‘હંતકાર’ના કર્તા બની સ્વર્ગે જાય છે।

Verse 39

वापीकूपतडागानां प्रपानां चैव वेश्मनाम् । आरामाणां च कर्तारस्ते नराः स्वर्गगामिनः

વાવ, કૂવો, તળાવ, પાણીપિયાઉ (પ્રપા), આશ્રયગૃહ અને ઉપવન-આરામ બનાવનાર મનુષ્યો સ્વર્ગગામી થાય છે।

Verse 40

असत्येष्वपि ये सत्या ऋजवो नार्जवेष्वपि । रिपुष्वपिहिता ये च ते नराः स्वर्गगामिनः

અસત્ય લોકોમાં પણ જે સત્યનિષ્ઠ રહે છે; વાંકાંમાં પણ જે સીધા રહે છે; અને શત્રુઓ પ્રત્યે પણ વૈર સંયમિત રાખે છે—તે મનુષ્યો સ્વર્ગને પામે છે।

Verse 41

यस्मिन्कस्मिन्कुले जाता बहुपुत्राः शतायुषः । सानुक्रोशाः सदाचारास्ते नराः स्वर्गगामिनः

જે કોઈ પણ કુળમાં જન્મેલા, બહુ પુત્રોથી સમૃદ્ધ અને શતાયુષી, કરુણાશીલ તથા સદાચારવાળા એવા નર સ્વર્ગને પામે છે।

Verse 42

कुर्वंत्यवंध्यं दिवसं धर्मेणैकेन सर्वदा । व्रतं गृह्णंति ये नित्यं ते नराः स्वर्गगामिनः

જે લોકો સદા ધર્મના એક પણ કર્મથી દિવસને સાર્થીક કરે છે અને નિત્ય વ્રત ગ્રહણ કરે છે, તેઓ સ્વર્ગગામી થાય છે।

Verse 43

आक्रोशंतं स्तुवंतं च तुल्यं पश्यंति ये नराः । शांतात्मानो जितात्मानस्ते नराः स्वर्गगामिनः

જે લોકો અપમાન કરનાર અને સ્તુતિ કરનારને સમાન જુએ છે, શાંતચિત્ત અને આત્મસંયમી છે—તે સ્વર્ગગામી થાય છે।

Verse 44

ये चापि भयसंत्रस्तान्ब्राह्मणांश्च तथा स्त्रियः । सार्थान्वा परिरक्षंति ते नराः स्वर्गगामिनः

જે લોકો ભયથી કંપતા બ્રાહ્મણો, તેમજ સ્ત્રીઓ, અથવા મુસાફર/વેપારીઓના કાફલાની રક્ષા કરે છે—તે સ્વર્ગગામી થાય છે।

Verse 45

गंगायां पुष्करे तीर्थे गयायां च विशेषतः । पितृपिंडप्रदातारस्ते नराः स्वर्गगामिनः

જે ગંગામાં, પુષ્કર તીર્થમાં, અને વિશેષ કરીને ગયામાં પિતૃઓને પિંડદાન આપે છે—તે નર સ્વર્ગગામી થાય છે।

Verse 46

न वशे चेंद्रियाणां च ये नराः संयमस्थिताः । त्यक्तलोभभयक्रोधास्ते नराः स्वर्गगामिनः

જે મનુષ્યો ઇન્દ્રિયોના વશમાં નથી રહેતા, સંયમમાં સ્થિત રહી લોભ, ભય અને ક્રોધનો ત્યાગ કરે છે—તે સ્વર્ગગામી થાય છે।

Verse 47

यूका मत्कुणदंशादीन्ये जंतूंस्तुदतस्तनुम् । पुत्रवत्परिरक्षंति ते नराः स्वर्गगामिनः

જૂં, ખટમલ, મચ્છર વગેરે શરીરને કરડે-ડંખે એવા જીવને પણ પુત્ર સમા રક્ષે છે—એવા મનુષ્યો સ્વર્ગગામી થાય છે।

Verse 48

अज्ञानाच्च यथोक्तेन विधिना संचयंति च । सर्वद्वंद्वसहा लोके ते नराः स्वर्गगामिनः

અજ્ઞાનવશ પણ શાસ્ત્રોક્ત વિધિ પ્રમાણે જે સঞ্চય (પુણ્ય/દાન વગેરે) કરે છે અને લોકમાં સર્વ દ્વંદ્વો સહે છે—તે સ્વર્ગગામી થાય છે।

Verse 49

ये पूताः परदारांश्च कर्मणा मनसा गिरा । रमयंति न सत्वस्थास्ते नराः स्वर्गगामिनः

જે મનુષ્યો પવિત્ર અને આત્મસંયમી છે, અને કર્મ, મન તથા વાણીથી પરસ્ત્રીને રીઝવતા નથી—તે સ્વર્ગગામી થાય છે।

Verse 50

निंदितानि न कुर्वंति कुर्वंति विहितानि च । आत्मशक्तिं विजानंति ते नराः स्वर्गगामिनः

જે મનુષ્યો નિંદિત કર્મો નથી કરતા, વિહિત કર્મો કરે છે અને પોતાની આત્મશક્તિને જાણે છે—તે સ્વર્ગગામી થાય છે।

Verse 51

एवं ते कथितं सर्वं मया तत्त्वेन पार्थिव । दुर्गतिः सद्गतिश्चैव प्राप्यते कर्मभिर्यथा

હે રાજન્, મેં તને તત્ત્વપૂર્વક સર્વ કહેલું છે—કર્મો અનુસાર દુર્ગતિ અને સદ્ગતિ બન્ને પ્રાપ્ત થાય છે।

Verse 52

नरः परेषां प्रतिकूलमाचरन्प्रयाति घोरं नरकं सुदारुणम् । सदानुकूलस्य नरस्य जीविनः सुखावहा मुक्तिरदूरसंस्थिता

જે મનુષ્ય અન્ય પ્રત્યે પ્રતિકૂળ વર્તે છે, તે ઘોર અને અતિ દારુણ નરકમાં જાય છે; પરંતુ જે સદા અનુકૂળ રીતે જીવે છે, તેના માટે સુખદાયી મુક્તિ દૂર નથી।

Verse 96

इति श्रीपद्मपुराणे भूमिखंडे वेनोपाख्याने गुरुतीर्थमाहात्म्ये च्यवनचरित्रे षण्णवतितमोऽध्यायः

આ રીતે શ્રીપદ્મપુરાણના ભૂમિખંડમાં, વેનોપાખ્યાન અંતર્ગત, ગુરુતીર્થ-માહાત્મ્ય તથા ચ્યવન-ચરિત્રમાં છાણુંવાં અધ્યાય સમાપ્ત થયો।