Adhyaya 67

Verse 1

। ययातिरुवाच । अस्मद्भाग्यप्रसंगेन भवतो दर्शनं मम । संजातं शक्रसंवाह एतच्छ्रेयो ममातुलम्

યયાતિ બોલ્યા—મારા સૌભાગ્યના પ્રસંગે મને આપનું દર્શન પ્રાપ્ત થયું. હે શક્ર-સંબંધિત સભા, આ મારા માટે અતુલ્ય કલ્યાણ છે.

Verse 2

मानवा मर्त्यलोके च पापं कुर्वंति दारुणम् । तेषां कर्मविपाकं च मातले वद सांप्रतम्

મર્ત્યલોકમાં માનવો ભયંકર પાપ કરે છે. હે માતલિ, તેમના કર્મફળનો વિપાક હવે તરત મને કહો.

Verse 3

मातलिरुवाच । श्रूयतामभिधास्यामि पापाचारस्य लक्षणम् । श्रुते सति महज्ज्ञानमत्रलोके प्रजायते

માતલિ બોલ્યા—સાંભળો, હું પાપાચારના લક્ષણો કહું છું. આ સાંભળવાથી આ લોકમાં મહાન જ્ઞાન ઉત્પન્ન થાય છે.

Verse 4

वेदनिंदां प्रकुर्वंति ब्रह्माचारस्य कुत्सनम् । महापातकमेवापि ज्ञातव्यं ज्ञानपंडितैः

જે વેદોની નિંદા કરે છે અને બ્રહ્મચર્યવ્રતનું અપમાન કરે છે, તેમને જ્ઞાનવાન પંડિતોએ નિશ્ચયે મહાપાતકી તરીકે જાણવું જોઈએ।

Verse 5

साधूनामपि सर्वेषां यः पीडां हि समाचरेत् । महापातकमेवापि प्रायश्चित्ते न हि व्रजेत्

જે કોઈ સર્વ સાધુઓને પીડા પહોંચાડે છે, તે મહાપાતકનો ભાગી બને છે; પ્રાયશ્ચિત્ત કર્યાં છતાં પણ તેને સાચી શુદ્ધિ પ્રાપ્ત થતી નથી।

Verse 6

कुलाचारं परित्यज्य अन्याचारं व्रजंति च । एतच्च पातकं घोरं कथितं कृत्यवेदिभिः

કુલાચાર ત્યજીને જે અન્ય (અધર્મ) આચાર અપનાવે છે, તેને કૃત્યવેદી ધર્મજ્ઞોએ ઘોર પાતક ગણાવ્યું છે।

Verse 7

मातापित्रोश्च यो निंदां ताडनं भगिनीषु च । पितृस्वसृनिंदनं च तदेव पातकं ध्रुवम्

જે માતા-પિતાની નિંદા કરે, બહેનોને મારેછે, અને પિતૃસ્વસા (ફોઈ)ની નિંદા કરે—તે નિશ્ચયે પાતક છે।

Verse 8

संप्राप्ते श्राद्धकालेपि पंचक्रोशांतरेस्थितम् । जामातरं परित्यज्य तथा च दुहितुः सुतम्

શ્રાદ્ધનો સમય આવી ગયો હોવા છતાં, પાંચ ક્રોશની અંદર રહેલા જમાઈને પરિત્યજી દીધો, તેમજ દીકરીના પુત્રને પણ ત્યાગ્યો।

Verse 9

स्वसारं चैव स्वस्रीयं परित्यज्य प्रवर्तते । कामात्क्रोधाद्भयाद्वापि अन्यं भोजयते यदा

જે મનુષ્ય પોતાની સગી બહેન અને બહેનના પુત્રને ત્યજી, કામ, ક્રોધ કે ભયથી પ્રેરાઈ અન્યને ભોજન કરાવે—તેનું આચરણ નિંદનીય છે.

Verse 10

पितरो नैव भुंजंति देवाश्चैव न भुंजते । एतच्च पातकं तस्य पितृघातसमं कृतम्

એવા મનુષ્યનું અર્પણ ન પિતૃઓ ગ્રહણ કરે, ન દેવતાઓ. તેનું આ પાપ પિતૃઘાત સમાન ગણાયું છે.

Verse 11

दानकालेपि संप्राप्ते आगते ब्राह्मणे किल । भूरिदानं परित्यज्य कतिभ्यो हि प्रदीयते

દાનનો યોગ્ય સમય આવી ગયો છે અને બ્રાહ્મણ પણ આવ્યો છે—તોય પ્રચુર દાન છોડીને થોડાકને જ અથવા અલ્પ પ્રમાણમાં કેમ આપવામાં આવે છે?

Verse 12

एकस्मै दीयते दानमन्येभ्योपि न दीयते । एतच्च पातकं घोरं दानभ्रंशकरं स्मृतम्

જો દાન એકને જ આપવામાં આવે અને અન્યને ન આપવામાં આવે, તો તે ઘોર પાપ ગણાયું છે—દાનથી પ્રાપ્ત પુણ્યનો નાશ કરનારું.

Verse 13

यजमानगृहे सेवा संस्थितान्ब्राह्मणान्निजान् । परित्यज्य हि यद्दानं न दानस्य च लक्षणम्

યજમાનના ગૃહમાં સેવામાં હાજર પોતાના બ્રાહ્મણોને અવગણીને જે દાન આપવામાં આવે, તે દાનનું સાચું લક્ષણ નથી.

Verse 14

समाश्रितं हि यं विप्रं धर्माचारसमन्वितम् । सर्वोपायैः सुपुष्येत्तं सुदानैर्बहुभिर्नृप

હે નૃપ! જે બ્રાહ્મણ તારા આશ્રયમાં આવ્યો છે અને ધર્માચારથી યુક્ત છે, તેને સર્વ ઉપાયોથી યથોચિત પોષણ કરવું જોઈએ; વિશેષ કરીને અનેક ઉત્તમ દાનોથી તેને સુપોષિત કરવો.

Verse 15

न गणयेन्मूर्खं विद्वांसं पोष्यो विप्रः सदा भवेत् । सर्वैः पुण्यैः समायुक्तं सुदानैर्बहुभिर्नृप

મૂર્ખને વિદ્વાન ગણીને માન ન આપવો. બ્રાહ્મણનું સદા પોષણ-પાલન કરવું જોઈએ. હે નૃપ! અનેક ઉત્તમ દાનોથી મનુષ્ય સર્વ પুণ્યોથી યુક્ત બને છે.

Verse 16

तं समभ्यर्च्य विद्वांसं प्राप्तं विप्रं सदार्हयेत् । तं हि त्यक्त्वा ददेद्दानमन्यस्मै ब्राह्मणाय वै

આવેલા વિદ્વાન બ્રાહ્મણનું વિધિપૂર્વક પૂજન કરીને સદા યથોચિત સન્માન કરવું જોઈએ; કારણ કે તેને છોડીને બીજા બ્રાહ્મણને દાન આપવું અનુચિત છે.

Verse 17

दत्तं हुतं भवेत्तस्य निष्फलं नात्र संशयः । ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यः शूद्रश्चापि चतुर्थकः

તેનું આપેલું દાન અને કરેલું હવન નિષ્ફળ બને છે—એમાં સંશય નથી—તે બ્રાહ્મણ હોય, ક્ષત્રિય હોય, વૈશ્ય હોય કે ચોથો શૂદ્ર પણ હોય.

Verse 18

पुण्यकालेषु सर्वेषु संश्रितं पूजयेद्द्विजम् । मूर्खं वापि हि विद्वांसं तस्य पुण्यफलं शृणु

બધા પુણ્યકાળોમાં આશ્રિત દ્વિજનું પૂજન કરવું જોઈએ—તે મૂર્ખ હોય કે વિદ્વાન. હવે તેનું પુણ્યફળ સાંભળો.

Verse 19

अश्वमेधस्य यज्ञस्य फलं तस्य प्रजायते । कस्माद्धिकारणाद्राजञ्छक्यं प्राप्य न कारयेत्

તે કર્મથી અશ્વમેધ યજ્ઞનું ફળ પ્રગટ થાય છે. તેથી હે રાજન, સામર્થ્ય અને સાધન પ્રાપ્ત કરીને કયા કારણસર તેને કરાવશે નહીં?

Verse 20

अन्यो विप्रः समायातस्तत्कालं श्राद्धकर्मणि । उभौ तौ पूजयेत्तत्र भोजनाच्छादनैस्ततः

શ્રાદ્ધકર્મના એ જ સમયે બીજો બ્રાહ્મણ આવી પહોંચે તો ત્યાં બંનેનું અન્ન અને વસ્ત્ર આપીને યથોચિત પૂજન કરવું જોઈએ.

Verse 21

तांबूलदक्षिणाभिश्च पितरस्तस्य हर्षिताः । श्राद्धभुक्ताय दातव्यं सदा दानं च दक्षिणा

તામ્બૂલ અને દક્ષિણા વગેરે દાનોથી તેના પિતૃઓ પ્રસન્ન થાય છે. શ્રાદ્ધભોજન કરનારને હંમેશાં દાન અને યથોચિત દક્ષિણા આપવી જોઈએ.

Verse 22

न ददेच्छ्राद्धकर्ता यो गोहत्यादि समं भवेत् । द्वावेतौ पूजयेत्तस्माच्छ्रद्धया नृपसत्तम

હે નૃપશ્રેષ્ઠ, જે શ્રાદ્ધકર્તા (યોગ્ય દાન) આપતો નથી તે ગોહત્યા વગેરે સમાન પાપનો ભાગી બને છે. તેથી શ્રદ્ધાપૂર્વક તે બંનેનું પૂજન કરવું જોઈએ.

Verse 23

निर्द्धनत्व प्रभावाद्वै तमेकं हि प्रपूजयेत् । व्यतीपातेपि संप्राप्ते वैधृतौ च नृपोत्तम

નિર્ધનતાના પ્રભાવથી પણ તે એક પરમ તત્ત્વની જ પૂજા કરવી જોઈએ. હે નૃપોત્તમ, વ્યતીપાત તથા વૈધૃતિ જેવા અશુભ યોગ આવ્યા છતાં પણ.

Verse 24

अमावास्यां तथा राजन्क्षयाहे परपक्षके । श्राद्धमेवं प्रकर्तव्यं ब्राह्मणादि त्रिवर्णकैः

હે રાજન, અમાવાસ્યાએ તથા પરપક્ષમાં ક્ષયાહે (મૃત્યુતિથિ) દિવસે બ્રાહ્મણાદિ ત્રિવર્ણ દ્વિજોએ આ રીતે શ્રાદ્ધ કરવું જોઈએ.

Verse 25

यज्ञे तथा महाराज ऋत्विजश्च प्रकारयेत् । तथा विप्राः प्रकर्तव्याः श्राद्धदानाय सर्वदा

હે મહારાજ, યજ્ઞમાં જેમ ઋત્વિજોને યોગ્ય રીતે નિયુક્ત કરાય છે, તેમ જ શ્રાદ્ધદાન માટે પણ હંમેશાં યોગ્ય વિપ્રોને નિમવા જોઈએ.

Verse 26

अविज्ञातः प्रकर्तव्यो ब्राह्मणो नैव जानता । यस्यापि ज्ञायते वंशः कुलं त्रिपुरुषं तथा

જેને સાચી જાણ નથી તે અજ્ઞાત પૃષ્ઠભૂમિવાળા બ્રાહ્મણને નિયુક્ત ન કરે; અને વંશ જાણીતો હોય તો પણ તેના કુળને ત્રણ પેઢી સુધી તપાસવું જોઈએ.

Verse 27

आचारश्च तथा राजंस्तं विप्रं सन्निमंत्रयेत् । कुलं न ज्ञायते यस्य आचारेण विचारयेत्

હે રાજન, આચાર પણ જોઈને તે વિપ્રને યોગ્ય રીતે આમંત્રિત કરવો; જેના કુળની જાણ ન હોય, તેને તેના આચારથી વિચારવો.

Verse 28

श्राद्धदाने प्रकर्तव्ये विशुद्धो मूर्ख एव हि । अविज्ञातो भवेद्विप्रो वेदवेदांगपारगः

શ્રાદ્ધદાન કરવાનું હોય ત્યારે શુદ્ધ હોય તો મૂર્ખ પણ ગ્રાહ્ય છે; પરંતુ વેદ-વેદાંગમાં પારંગત બ્રાહ્મણ પણ જો અજ્ઞાત (અપ્રમાણિત) હોય તો અગ્રાહ્ય બને છે.

Verse 29

श्राद्धदानं प्रकर्तव्यं तस्माद्विप्रं निमंत्रयेत् । आतिथ्यं तु प्रकर्तव्यमपूर्वं नृपसत्तम

અતએવ શ્રાદ્ધદાન વિધિપૂર્વક કરવું જોઈએ અને તે માટે બ્રાહ્મણને આમંત્રિત કરવો જોઈએ. હે નૃપશ્રેષ્ઠ, અતિથિ-સત્કાર પણ અપુર્વ ઉદારતાથી કરવો કર્તવ્ય છે.

Verse 30

अन्यथा कुरुते पापी स याति नरकं ध्रुवम् । तस्माद्विप्रः प्रकर्तव्यो दाने श्राद्धे च पर्वसु

જે પાપી વિધિથી વિરુદ્ધ કરે છે તે નિશ્ચિત નરકમાં જાય છે. તેથી દાનમાં, શ્રાદ્ધમાં અને પર્વદિવસોમાં બ્રાહ્મણને વિધિપૂર્વક નિયુક્ત કરી સેવા કરવી જોઈએ.

Verse 31

आदौ परीक्षयेद्विप्रं श्राद्धे दाने प्रकारयेत् । नाश्नंति तस्य वै गेहे पितरो विप्रवर्जिताः

પ્રથમ આમંત્રિત બ્રાહ્મણની પરીક્ષા કરીને પછી શ્રાદ્ધ અને દાન યોગ્ય રીતે કરાવવું જોઈએ. બ્રાહ્મણ વિના કરનારના ઘરમાં પિતૃઓ અર્પણ સ્વીકારતા નથી.

Verse 32

शापं दत्त्वा ततो यांति श्राद्धाद्विप्रविवर्जितात् । महापापी भवेत्सोपि ब्रह्मणः सदृशो यदि

બ્રાહ્મણવિહિન શ્રાદ્ધમાંથી પિતૃઓ શાપ આપી પછી પ્રસ્થાન કરે છે. તે બ્રહ્મા સમાન હોય તોય મહાપાપી બને છે.

Verse 33

पैत्राचारं परित्यज्य यो वर्तेत नरोत्तम । महापापी स विज्ञेयः सर्वधर्मबहिष्कृतः

હે નરોત્તમ, જે પિતૃપરંપરાગત આચાર ત્યજીને અન્યથા વર્તે છે, તેને મહાપાપી જાણવો—તે સર્વ ધર્મમાર્ગોથી બહિષ્કૃત છે.

Verse 34

ये त्यजंति शिवाचारं वैष्णवं भोगदायकम् । निंदंति ब्राह्मणं धर्मं विज्ञेयाः पापवर्द्धनाः

જે શિવાચાર અને ભોગદાયક વૈષ્ણવ માર્ગનો ત્યાગ કરે છે અને બ્રાહ્મણ તથા ધર્મની નિંદા કરે છે—તેઓ પાપવર્ધક છે એમ જાણવું.

Verse 35

ये त्यजंति शिवाचारं शिवभक्तान्द्विषंति च । हरिं निंदंति ये पापा ब्रह्मद्वेषकराः सदा

જે શિવાચારનો ત્યાગ કરે, શિવભક્તોને દ્વેષ કરે અને પાપીજન હરીની નિંદા કરે—તેઓ સદા પરબ્રહ્મ પ્રત્યે વૈર રાખનારા છે.

Verse 36

आचारनिंदका ये ते महापातककृत्तमाः । आद्यं पूज्यं परं ज्ञानं पुण्यं भागवतं तथा

જે સદાચારની નિંદા કરે છે તેઓ મહાપાતક કરનારામાં પણ અતિ નિકૃષ્ટ છે. પરંતુ પૂજ્યમાં પ્રથમ પરમ જ્ઞાન છે, અને ભાગવત શાસ્ત્ર પણ પુણ્યદાયક છે.

Verse 37

वैष्णवं हरिवंशं वा मत्स्यं वा कूर्ममेव च । पाद्मं वा ये पूजयंति तेषां श्रेयो वदाम्यहम्

વૈષ્ણવ પુરાણ, હરિવંશ, મત્સ્ય, કૂર્મ અથવા પાદ્મ પુરાણ—જે કોઈ તેની પૂજા કરે છે, તેમના માટે પરમ શ્રેય હું કહું છું.

Verse 38

प्रत्यक्षं तेन वै देवः पूजितो मधुसूदनः । तस्मात्प्रपूजयेज्ज्ञानं वैष्णवं विष्णुवल्लभम्

તે વૈષ્ણવ જ્ઞાન દ્વારા દેવ મધુસૂદનનું પ્રત્યક્ષ પૂજન થાય છે. તેથી વિષ્ણુને પ્રિય એવા વૈષ્ણવ જ્ઞાનને અત્યંત આદરથી પૂજવું જોઈએ.

Verse 39

देवस्थाने च नित्यं वै वैष्णवं पुस्तकं नृप । तस्मिन्प्रपूजिते विप्र पूजितः कमलापतिः

હે રાજન! દેવસ્થાને નિત્ય વૈષ્ણવ ગ્રંથ રાખવો જોઈએ. હે બ્રાહ્મણ! તે ગ્રંથની વિધિપૂર્વક પૂજા થાય તો કમલાપતિ શ્રીવિષ્ણુની જ પૂજા થાય છે.

Verse 40

असंपूज्य हरेर्ज्ञानं ये गायंति लिखंति च । अज्ञाय तत्प्रयच्छंति शृण्वंत्युच्चारयंति च

જે લોકો પહેલાં હરિનું સન્માન-પૂજન કર્યા વિના હરિ-જ્ઞાન ગાય છે કે લખે છે, અજ્ઞાનવશ તેને બીજાને આપે છે, અને તેને સાંભળે છે કે ઊંચે સ્વરે પાઠ કરે છે—તે અયોગ્ય આચરણ છે.

Verse 41

विक्रीडंति च लोभेन कुज्ञान नियमेन च । असंस्कृतप्रदेशेषु यथेष्टं स्थापयंति च

લોભથી પ્રેરાઈ અને કુજ્ઞાનના નિયમોથી બંધાઈ તેઓ ક્રીડા કરે છે; અને અસંસ્કૃત પ્રદેશોમાં પોતાની ઇચ્છા મુજબ મનમાની સ્થાપનાઓ કરે છે.

Verse 42

हरिज्ञानं यथाक्षेमं प्रत्यक्षाच्च प्रकाशयेत् । अधीते च समर्थश्च यः प्रमादं करोति च

હરિ-જ્ઞાનનું ઉપદેશ કલ્યાણકારી અને નિરાપદ રીતે કરવું જોઈએ, અને પ્રત્યક્ષ અનુભૂતિથી તેને સ્પષ્ટ કરવું જોઈએ. પરંતુ જે વ્યક્તિ અધ્યયનશીલ અને સમર્થ હોવા છતાં પ્રમાદ કરે છે, તે કર્તવ્યચ્યૂત થાય છે.

Verse 43

अशुचिश्चाशुचौ स्थाने यः प्रवक्ति शृणोति च । इति सर्वं समासेन ज्ञाननिंदा समं स्मृतम्

જે પોતે અશુચિ થઈ અશુચિ સ્થાને પ્રવચન કરે છે, અને જે ત્યાં સાંભળે છે—આ બધું સંક્ષેપમાં જ્ઞાનનિંદા સમાન માનવામાં આવ્યું છે.

Verse 44

गुरुपूजामकृत्वैव यः शास्त्रं श्रोतुमिच्छति । न करोति च शुश्रूषामाज्ञाभंगं च भावतः

જે ગુરુપૂજા કર્યા વિના શાસ્ત્ર સાંભળવા ઇચ્છે છે, ગુરુની શુશ્રૂષા કરતો નથી અને અંતરમાં આજ્ઞાભંગની ભાવના રાખે છે—તે ઉપદેશનો અધિકારી નથી।

Verse 45

नाभिनंदति तद्वाक्यमुत्तरं संप्रयच्छति । गुरुकर्मणि साध्ये च तदुपेक्षां करोति च

તે ગુરુના વચનને માન્યતા આપતો નથી, યોગ્ય ઉત્તર પણ આપતો નથી; અને ગુરુનું આવશ્યક કાર્ય સિદ્ધ કરવાનું હોય ત્યારે પણ ઉપેક્ષા કરે છે।

Verse 46

गुरुमार्तमशक्तं च विदेशं प्रस्थितं तथा । अरिभिः परिभूतं वा यः संत्यजति पापकृत्

ગુરુ દુઃખિત કે અશક્ત હોય ત્યારે, અથવા વિદેશ જવા નીકળ્યા હોય ત્યારે, કે શત્રુઓ દ્વારા અપમાનિત થયા હોય ત્યારે જે તેમને ત્યજી દે—તે પાપકર્તા છે।

Verse 47

पठमानं पुराणं तु तस्य पापं वदाम्यहम् । कुंभीपाके वसेत्तावद्यावदिंद्राश्चतुर्दश

આ રીતે અયોગ્ય રીતે પુરાણ વાંચનારનું પાપ હું કહું છું—ચૌદ ઇન્દ્રોના સમય જેટલો, તેટલો સમય તે કુંભીપાક નરકમાં વસશે।

Verse 48

पठमानं गुरुं यो हि उपेक्षयति पापधीः । तस्यापि पातकं घोरं चिरं नरकदायकम्

પાપબુદ્ધિવાળો માણસ ગુરુ પાઠ કરતા હોય ત્યારે પણ તેમને અવગણે છે, તેને પણ ઘોર પાતક લાગે છે—જે લાંબા સમય સુધી નરક આપનારું છે।

Verse 49

भार्यापुत्रेषु मित्रेषु यश्चावज्ञां करोति च । इत्येतत्पातकं ज्ञेयं गुरुनिन्दासमं महत्

જે પોતાની પત્ની, પુત્રો અને મિત્રોની અવજ્ઞા કરીને તિરસ્કાર કરે છે, તેનું આ પાપ ગુરુનિંદા સમાન મહાન અપરાધ ગણાય છે.

Verse 50

ब्रह्महा स्वर्णस्तेयी च सुरापी गुरुतल्पगः । महापातकिनश्चैते तत्संयोगी च पंचमः

બ્રાહ્મણહંતક, સોનાચોર, દારૂપાન કરનાર અને ગુરુની શય્યા ભંગ કરનાર—આ મહાપાતકી છે; અને તેમની સંગત કરનાર પાંચમો મહાપાતકી ગણાય છે.

Verse 51

क्रोधाद्द्वेषाद्भयाल्लोभाद्ब्राह्मणस्य विशेषतः । मर्मातिकृन्तको यश्च ब्रह्मघ्नः स प्रकीर्तितः

ક્રોધ, દ્વેષ, ભય અથવા લોભથી—વિશેષ કરીને બ્રાહ્મણ પ્રત્યે—જે મર્મસ્થાને ઘા કરે છે, તે ‘બ્રહ્મઘ્ન’ (બ્રાહ્મણહંતક) કહેવાય છે.

Verse 52

ब्राह्मणं यः समाहूय याचमानमकिंचनम् । पश्चान्नास्तीति यो ब्रूयात्स च वै ब्रह्महा नृप

હે રાજન! જે યાચક અને નિર્ધન બ્રાહ્મણને બોલાવી પછી ‘કંઈ નથી’ કહી પાછો ફેરવે છે, તે નિશ્ચયે બ્રહ્મહા (બ્રાહ્મણહંતક) છે.

Verse 53

यस्तु विद्याभिमानेन निस्तेजयति वै द्विजम् । उदासीनं सभामध्ये ब्रह्महा स प्रकीर्तितः

જે વિદ્યાના અભિમાનથી સભામધ્યે બેઠેલા ઉદાસીન દ્વિજને અપમાનિત કરી તેની તેજસ્વિતા હરણ કરે છે, તે ‘બ્રહ્મહા’ તરીકે પ્રકીર્તિત છે.

Verse 54

मिथ्यागुणैरथात्मानं नयत्युत्कर्षतां पुनः । गुरुं विरोधयेद्यस्तु स च वै ब्रह्महा स्मृतः

જે ખોટા ગુણોનો દેખાવ કરીને પોતાને ફરી ઉત્તમ પદે ચઢાવે અને ગુરુનો વિરોધ કરે, તે નિશ્ચયે બ્રહ્મહા તરીકે સ્મૃત છે.

Verse 55

क्षुत्तृषातप्तदेहानामन्नभोजनमिच्छताम् । यः समाचरते विघ्नं तमाहुर्ब्रह्मघातकम्

ભૂખ-તરસથી પીડિત દેહવાળા જે અન્નભોજન ઇચ્છે છે, તેમના માટે જે વિઘ્ન કરે, તેને બ્રહ્મઘાતક કહે છે.

Verse 56

पिशुनः सर्वलोकानां रंध्रान्वेषणतत्परः । उद्वेजनकरः क्रूरः स च वै ब्रह्महा स्मृतः

જે પિશુન (ચુગલખોર) છે, સર્વ લોકોના દોષ શોધવામાં તત્પર રહે છે, ઉદ્વેગ પેદા કરે છે અને ક્રૂર છે—તે બ્રહ્મહા તરીકે સ્મૃત છે.

Verse 57

देवद्विज गवां भूमिं पूर्वदत्तां हरेत्तु यः । प्रनष्टामपि कालेन तमाहुर्ब्रह्मघातकम्

દેવો, દ્વિજ (બ્રાહ્મણ) અથવા ગાયો માટે પૂર્વે દાનમાં અપાયેલી ભૂમિ જે હરી લે—કાળક્રમે તે લુપ્ત થઈ ગઈ હોય તોય—તેને બ્રહ્મઘાતક કહે છે.

Verse 58

द्विजवित्तापहरणं न्यासेन समुपार्जितम् । ब्रह्महत्यासमं ज्ञेयं तस्य पातकमुत्तमम्

દ્વિજનું ધન—ખાસ કરીને ન્યાસ (અમાનત) રૂપે સોંપાયેલું—હરી લેવું બ્રહ્મહત્યાસમાન જાણવું; તે અતિ ઘોર પાપ છે.

Verse 59

अग्निहोत्रं परित्यज्य पंचयज्ञीयकर्मणि । मातापित्रोर्गुरूणां च कूटसाक्ष्यं च यश्चरेत्

જે અગ્નિહોત્ર અને પંચમહાયજ્ઞના કર્તવ્યો ત્યજી દે, તથા માતા‑પિતા અને ગુરુઓ વિષે કૂટસાક્ષી આપે—તે ઘોર પાપ કરે છે.

Verse 60

अप्रियं शिवभक्तानामभक्ष्याणां च भक्षणम् । वने निरपराधानां प्राणिनां च प्रमारणम्

શિવભક્તોને અપ્રસન્ન કરવું, અભક્ષ્યનું ભક્ષણ કરવું, અને વનમાં નિરપરાધ પ્રાણીઓનો વધ કરવો—આ બધાં ઘોર પાપ છે.

Verse 61

गवां गोष्ठे वने चाग्नेः पुरे ग्रामे च दीपनम् । इति पापानि घोराणि सुरापानसमानि तु

ગૌશાળામાં, વનમાં, નગરમાં કે ગામમાં આગ લગાવવી—આ ભયંકર પાપો છે; સૂરાપાનના પાપ સમાન ગણાય છે.

Verse 62

दीनसर्वस्वहरणं परस्त्रीगजवाजिनाम् । गोभूरजतवस्त्राणामोषधीनां रसस्य च

દીન‑દુર્બળનું સર્વસ્વ હરણ કરવું, પરસ્ત્રીગમન કરવું, અને હાથી‑ઘોડા ચોરવા; તેમજ ગાય, ભૂમિ, ચાંદી, વસ્ત્ર, ઔષધિઓ અને તેમના રસનું અપહરણ—આ મહાપાપ છે.

Verse 63

चंदनागुरुकर्पूर कस्तूरी पट्ट वाससाम् । परन्यासापहरणं रुक्मस्तेयसमं स्मृतम्

ચંદન, અગરુ, કપૂર, કસ્તૂરી, પટ્ટ (રેશમ) અને વસ્ત્રો વગેરે—બીજાના નિક્ષેપ (જમા કરાવેલ ધન)નું અપહરણ શાસ્ત્રે સોનાચોરી સમાન ગણ્યું છે.

Verse 64

कन्याया वरयोग्याया अदानं सदृशे वरे । पुत्रमित्रकलत्रेषु गमनं भगिनीषु च

વિવાહયોગ્ય કન્યાનું તેના યોગ્ય અને સમાન વરને દાન કરવું, તેમજ પુત્ર, મિત્ર, પત્ની અને બહેનોના ગૃહે જવું—આ બધાં પ્રશંસનીય કર્તવ્યો છે.

Verse 65

कुमारीसाहसं घोरमंत्यजस्त्रीनिषेवणम् । सवर्णायाश्च गमनं गुरुतल्पसमं स्मृतम्

કુમારી પર ઘોર બળાત્કાર, અંત્યજ સ્ત્રી સાથે નીચ સંગ, અને સવર્ણા (સ્વગોત્ર/સ્વકુલ) સ્ત્રી સાથે ગમન—આ બધું ગુરુ-તલ્પભંગ સમાન પાપ ગણાયું છે.

Verse 66

महापातकतुल्यानि पापान्युक्तानि यानि तु । तानि पातकसंज्ञानि तन्न्यूनमुपपातकम्

મહાપાતકો જેટલા ગંભીર કહેવાયેલા પાપો ‘પાતક’ કહેવાય; અને તેનાથી ઓછાં પાપો ‘ઉપપાતક’ (લઘુ પાપ) કહેવાય છે.

Verse 67

द्विजायार्थं प्रतिज्ञाय न प्रयच्छति यः पुनः । तत्र विस्मरते विप्रस्तुल्यं तदुपपातकम्

બ્રાહ્મણના હિત માટે પ્રતિજ્ઞા કરીને પણ જે ફરીથી આપતો નથી; અને ત્યાં બ્રાહ્મણ પણ તે વાત ભૂલી જાય અથવા ઉપેક્ષા કરે—તો તે દોષ પણ તદ્રૂપ ઉપપાતક ગણાય છે.

Verse 68

द्विजद्रव्यापहरणं मर्यादाया व्यतिक्रमम् । अतिमानातिकोपश्च दांभिकत्वं कृतघ्नता

બ્રાહ્મણના ધનનું અપહરણ, મર્યાદાનો અતિક્રમ, અતિમાન અને અતિક્રોધ, દંભ, તથા કૃતઘ્નતા—આ નિંદનીય દોષો છે.

Verse 69

अन्यत्र विषयासक्तिः कार्पर्ण्यं शाठ्यमत्सरम् । परदाराभिगमनं साध्वीकन्याभिदूषणम्

અન્ય વિષયોમાં ઇન્દ્રિયાસક્તિ, કૃપણતા, કપટ અને મત્સર; પરસ્ત્રીગમન તથા સાધ્વી કન્યાને દૂષિત કરવું—આ બધું વર્જ્ય છે.

Verse 70

परिवित्तिः परिवेत्ता यया च परिविद्यते । तयोर्दानं च कन्यायास्तयोरेव च याजनम्

‘પરિવિત્તિ’ એટલે અવિવાહિત રહી ગયેલો જેઠ ભાઈ; ‘પરિવેત્તા’ એટલે જેઠથી પહેલાં લગ્ન કરનાર કનિષ્ઠ ભાઈ; અને ‘યયા ચ પરિવિદ્યતે’ એટલે જેના દ્વારા કનિષ્ઠનું પહેલાં વિવાહ થાય તે સ્ત્રી. તે બંને (પરિવિત્તિ અને પરિવેત્તા) માટે કન્યાદાનનું વિધાન છે, અને તે બંને માટે જ યાજન (યજ્ઞમાં પુરોહિતકર્મ) પણ નિશ્ચિત છે.

Verse 71

पुत्रमित्रकलत्राणामभावे स्वामिनस्तथा । भार्याणां च परित्यागः साधूनां च तपस्विनाम्

પુત્ર, મિત્ર અને પત્નીનો અભાવ હોય ત્યારે જેમ સ્વામી તરફથી પણ પરિત્યાગ થાય છે; તેમ પત્નીઓનો પણ પરિત્યાગ થાય છે—આ ગતિ સાધુઓ અને તપસ્વીઓની પણ છે.

Verse 72

गवां क्षत्रियवैश्यानां स्त्रीशूद्राणां च घातनम् । शिवायतनवृक्षाणां पुण्याराम विनाशनम्

ગાયો, ક્ષત્રિયો, વૈશ્યો, સ્ત્રીઓ અને શૂદ્રોનો વધ; તેમજ શિવાલયોના વૃક્ષો અને પુણ્ય-ઉદ્યાનોનો વિનાશ—આ મહાપાતક ગણાય છે.

Verse 73

यः पीडामाश्रमस्थानामाचरेदल्पिकामपि । तद्भृत्यपरिवर्गस्य पशुधान्यवनस्य च

જે આશ્રમનિવાસીઓને અલ્પ પણ પીડા આપે છે, તે નિશ્ચયે પોતાના ભૃત્ય-પરિવારને તથા પોતાના પશુ, ધાન્ય અને વનને પણ હાનિ પહોંચાડે છે.

Verse 74

कर्ष धान्य पशुस्तेयमयाज्यानां च याजनम् । यज्ञारामतडागानां दारापत्यस्य विक्रयः

હળ ચલાવીને, ધાન્ય કે પશુ ચોરી કરીને ચૌર્ય કરવું; અયાજ્ય લોકો માટે યજ્ઞ કરાવવો; તેમજ યજ્ઞભૂમિ, ઉપવન, તળાવ અને પોતાની પત્ની‑સંતાનનો વેચાણ કરવું—આ બધાં નિંદિત કર્મો છે।

Verse 75

तीर्थयात्रोपवासानां व्रतानां च सुकर्मणाम् । स्त्रीधनान्युपजीवंति स्त्रीभगात्यंतजीविता

તીર્થયાત્રા, ઉપવાસ, વ્રત અને સુકર્મનો દેખાડો કરીને તેઓ સ્ત્રીના ધન પર જ જીવે છે; ખરેખર તેમની જીવિકા સ્ત્રીના ગુહ્ય અંગ પર સંપૂર્ણ રીતે આધારિત છે।

Verse 76

स्वधर्मं विक्रयेद्यस्तु अधर्मं वर्णते नरः । परदोषप्रवादी च परच्छिद्रावलोककः

જે પોતાનો સ્વધર્મ વેચી દે છે, અધર્મનો પ્રચાર કરે છે; પરના દોષ બોલે છે અને પરની ખામીઓના છિદ્ર શોધે છે—એવો મનુષ્ય—

Verse 77

परद्रव्याभिलाषी च परदारावलोककः । एते गोघ्नसमानाश्च ज्ञातव्या नृपनंदन

જે પરધનનો લોભ કરે છે અને જે પરસ્ત્રી તરફ નજર કરે છે—એવા લોકો, હે નૃપનંદન, ગોહત્યારા સમાન જાણવાના છે।

Verse 78

यः कर्ता सर्वशास्त्राणां गोहर्ता गोश्च विक्रयी । निर्दयोऽतीव भृत्येषु पशूनां दमकश्च यः

જે સર્વ શાસ્ત્રોનો કર્તા કહેવાય, છતાં ગાયો ચોરી કરે અને વેચે; જે સેવકો પ્રત્યે અતિ નિર્દય હોય અને પશુઓને માર મારી વશ કરે—એવો મનુષ્ય નિંદ્ય છે।

Verse 79

मिथ्या प्रवदते वाचमाकर्णयति यः परैः । स्वामिद्रोही गुरुद्रोही मायावी चपलः शठः

જે ખોટાં વચન બોલે અને બીજાને તે સાંભળાવે, જે સ્વામી અને ગુરુનો દ્રોહ કરે—તે માયાવી, ચંચળ અને કપટી દુષ્ટ છે.

Verse 80

यो भार्यापुत्रमित्राणि बालवृद्धकृशातुरान् । भृत्यानतिथिबंधूंश्च त्यक्त्वाश्नाति बुभुक्षितान्

જે પત્ની, પુત્ર, મિત્ર, બાળ, વૃદ્ધ, કૃશ અને રોગી—તથા સેવક, અતિથિ અને બંધુઓને ભૂખ્યા રાખીને પોતે જ ભોજન કરે, તે પાપાચારી છે.

Verse 81

ये तु मृष्टं समश्नंति नो वांच्छंतं ददंति च । पृथक्पाकी स विज्ञेयो ब्रह्मवादिषु गर्हितः

જે પોતે જ સ્વાદિષ્ટ, સુસંસ્કૃત અન્ન ભોગવે અને માગનારને દાન ન આપે—તે ‘પૃથકપાકી’ કહેવાય; બ્રહ્મવાદીઓમાં નિંદિત છે.

Verse 82

नियमान्स्वयमादाय ये त्यजंत्यजितेंद्रियाः । प्रव्रज्यागमिता यैश्च संयुक्ता ये च मद्यपैः

જે પોતે નિયમ-ધર્મ ગ્રહણ કરીને પણ ઇન્દ્રિયોને જીત્યા વિના તેને ત્યજી દે; જે પરની પ્રેરણાથી સંન્યાસ લે; અને જે મદ્યપાન કરનારાઓની સંગત કરે—તે અહીં નિંદિત છે.

Verse 83

ये चापि क्षयरोगार्तां गां पिपासा क्षुधातुराम् । न पालयंति यत्नेन ते गोघ्ना नारकाः स्मृताः

જે ક્ષયરોગથી પીડિત, તરસ અને ભૂખથી વ્યાકુળ ગાયનું પ્રયત્નપૂર્વક પાલન-રક્ષણ નથી કરતા—તે ‘ગોઘ્ન’ ગણાય છે અને નરકગામી કહેવાય છે.

Verse 84

सर्वपापरता ये च चतुष्पात्क्षेत्रभेदकाः । साधून्विप्रान्गुरूंश्चैव यश्च गां हि प्रताडयेत्

જે સર્વ પ્રકારના પાપોમાં રત છે, જે ચતુષ્પાદ (ગાય વગેરે)નાં ચરાણક્ષેત્રને ભેદીને નષ્ટ કરે છે; જે સાધુઓ, બ્રાહ્મણો અને ગુરુઓને પ્રહાર કરે છે, અને જે ગાયને મારે છે—તે ઘોર પાપી અને નિંદ્ય છે।

Verse 85

ये ताडयंत्यदोषां च नारीं साधुपदेस्थिताम् । आलस्यबद्धसर्वांगो यः स्वपिति मुहुर्मुहुः

જે નિર્દોષ, સદ્આચારમાં સ્થિત સ્ત્રીને પ્રહાર કરે છે; અને જેનું સર્વ અંગ આળસથી બંધાયેલું છે તથા જે વારંવાર ઊંઘી જાય છે—તે પણ નિંદ્ય પાપી છે।

Verse 86

दुर्बलांश्च न पुष्णंति नष्टान्नान्वेषयंति च । पीडयंत्यतिभारेण सक्षतान्वाहयंति च

જે દુર્બળોને પોષતા નથી, અને ગુમ થયેલાઓને શોધતા પણ નથી; જે અતિભારથી પીડા આપે છે, અને ઘાયલને પણ ભાર વહન કરાવે છે—તે નિંદ્ય છે।

Verse 87

सर्वपापरता ये च संयुक्ता ये च भुंजते । भग्नांगीं क्षतरोगार्तां गोरूपां च क्षुधातुराम्

જે સર્વ પાપોમાં રત છે, અને જે તેમની સાથે જોડાઈને તેમ જ ભોગવે છે—તે (પરજન્મે) ગોરૂપ બની, અંગભંગ, ઘા-રોગથી પીડિત અને ભૂખથી વ્યાકુળ થાય છે।

Verse 88

न पालयंति यत्नेन ते जना नारकाः स्मृताः । वृषाणां वृषणौ ये च पापिष्ठा घातयंति च

જે તેમનું યત્નપૂર્વક પાલન-રક્ષણ કરતા નથી, તે નરકગામી કહેવાય છે; અને જે બળદોના વૃષણ કાપી નાખે છે, તે અતિ પાપી છે।

Verse 89

बाधयंति च गोवत्सान्महानारकिणो नराः । आशया समनुप्राप्तं क्षुत्तृषाश्रमपीडितम्

ભયંકર નરકના ભાગી એવા મનુષ્યો, ભૂખ‑તરસ અને શ્રમથી પીડિત, આશાથી નજીક આવેલા વાછરડાંને પણ સતાવે છે।

Verse 90

ये चातिथिं न मन्यंते ते वै निरयगामिनः । अनाथं विकलं दीनं बालं वृद्धं भृशातुरम्

જે અતિથિનું સન્માન નથી કરતા તેઓ નિશ્ચયે નરકગામી છે; તેમજ જે અનાથ, વિકલ, દીન, બાળક, વૃદ્ધ અને અત્યંત પીડિતને અવગણે છે તેઓ પણ.

Verse 91

नानुकंपंति ये मूढास्ते यांति नरकार्णवम् । अजाविको माहिषिको यः शूद्रा वृषलीपतिः

જે મૂઢો દયા નથી કરતા તેઓ નરક-સમુદ્રમાં જાય છે; તેમજ બકરાંનો ગોપાળ, ભેંસોનો ગોપાળ અને વૃષલી (નીચકુલ સ્ત્રી)નો પતિ એવો શૂદ્ર પણ.

Verse 92

शूद्रो विप्रस्य क्षत्रस्य य आचारेण वर्तते । शिल्पिनः कारवो वैद्यास्तथा देवलका नराः

જે શૂદ્ર બ્રાહ્મણ કે ક્ષત્રિયના આચાર મુજબ વર્તે; તેમજ શિલ્પી, કારીગર, વૈદ્ય અને દેવાલય-સેવક (દેવલક) પુરુષો પણ.

Verse 93

भृतकामात्यकर्माणः सर्वे निरयगामिनः । यश्चोदितमतिक्रम्य स्वेच्छया आहरेत्करम्

જે સ્વાર્થકામથી ભૃત્ય, પ્રતિનિધિ કે અમાત્ય તરીકે કામ કરે છે તેઓ બધા નરકગામી; અને જે નિર્ધારિત નિયમને વટાવી પોતાની ઇચ્છાથી કર વસૂલ કરે છે તે પણ.

Verse 94

नरकेषु स पच्येत यश्च दंडं वृथा नयेत् । उत्कोचकैरधिकृतैस्तस्करैश्च प्रपीड्यते

જે અકારણે વ્યર્થ દંડ કરે છે, તે નરકોમાં પકાય છે; અને લાંચખોર અધિકારીઓ તથા ચોરો દ્વારા પણ પીડાય છે।

Verse 95

यस्य राज्ञः प्रजा राज्ये पच्यते नरकेषु सः । ये द्विजाः प्रतिगृह्णंति नृपस्य पापवर्तिनः

જે રાજાના રાજ્યમાં પ્રજા જાણે નરકમાં પકતી હોય તેમ પીડાય છે, તે રાજા પોતે પણ એવો જ દંડ ભોગવે છે; અને પાપવર્તી રાજાથી દાન સ્વીકારતા દ્વિજ પણ તેના પાપના ભાગી બને છે।

Verse 96

प्रयांति तेपि घोरेषु नरकेषु न संशयः । पारदारिकचौराणां यत्पापं पार्थिवस्य च

તેઓ પણ નિઃસંદેહ ભયંકર નરકોમાં જાય છે; પરસ્ત્રીગામી અને ચોરોનું તથા (અધર્મી) રાજાનું જે પાપ, તે જ પાપ તેઓ પણ વહન કરે છે।

Verse 97

भवत्यरक्षतो घोरो राज्ञस्तस्य परिग्रहः । अचौरं चौरवद्यश्च चौरं चाचौरवत्पुनः

જે રાજા રક્ષા કરતો નથી, તેના માટે કર-ગ્રહણ પણ ઘોર અધર્મ બને છે; તે નિર્દોષને ચોર સમાન દંડ આપે છે અને ચોરને ફરી નિર્દોષ સમાન છોડે છે।

Verse 98

अविचार्य नृपः कुर्यात्सोऽपि वै नरकं व्रजेत् । घृततैलान्नपानादि मधुमांस सुरासवम्

જે રાજા વિચાર કર્યા વિના કાર્ય કરે છે, તે પણ નરકમાં જાય છે—ખાસ કરીને ઘી, તેલ, અન્ન-પાન વગેરે તથા મધ, માંસ અને મદિરા-આસવ જેવા વિષયોમાં।

Verse 99

गुडेक्षुक्षीरशाकादि दधिमूलफलानि च । तृणकाष्ठं पुष्पपत्रं कांस्यभाजनमेव च

ગોળ, ઇક્ષુરસ, દૂધ, શાકાદિ; દહીં, મૂળ અને ફળ; તૃણ અને કાષ્ઠ; પુષ્પ અને પત્ર; તેમજ કાંસ્યનું પાત્ર પણ (દાનમાં) આપવું જોઈએ।

Verse 100

उपानच्छत्रकटक शिबिकामासनं मृदु । ताम्रं सीसं त्रपुकांस्यं शंखाद्यं च जलोद्भवम्

મૃદુ ઉપાનહ (પાદુકા), છત્ર, કટક (કંકણ), શિબિકા (પાલકી) અને આસન; તેમજ તામ્ર, સીસ, ત્રપુ, કાંસ્ય અને શંખાદિ જલોદ્ભવ પદાર્થો—આ પણ (અહીં) ગણાય છે।

Verse 101

वादित्रं वेणुवंशाद्यं गृहोपस्करणानि च । ऊर्णाकार्पासकौशेय रंगपद्मोद्भवानि च

વેણુવંશાદિથી બનેલા વાદ્યો તથા ગૃહોપસ્કરણો; તેમજ ઊન, કપાસ, કૌશેય (રેશમ)થી બનેલા પદાર્થો; અને રંગાયેલા વસ્ત્રો તથા પદ્મોદ્ભવ વસ્તુઓ પણ (સમાવિષ્ટ)।

Verse 102

तूलं सूक्ष्माणिवस्त्राणि ये लोभेन हरंति च । एवमादीनि चान्यानि द्रव्याणि विविधानि च

જે લોકો લોભવશ કપાસ અને સૂક્ષ્મ વસ્ત્રો હરી લે છે, તેમજ આવી જ રીતે અન્ય નાનાવિધ દ્રવ્યોને પણ—

Verse 103

नरकेषु द्रुतं गच्छेदपहृत्याल्पकान्यपि । यद्वा तद्वा परद्रव्यमपि सर्षपमात्रकम्

જે અતિ અલ્પ વસ્તુ પણ ચોરી લે, તે ત્વરિત નરકોમાં જાય છે; પરદ્રવ્ય સરસવમાત્ર હોય તોય।

Verse 104

अपहृत्य नरो याति नरके नात्र संशयः । बह्वल्पकाद्यपि तथा परस्य ममताकृतम्

ચોરી કરનાર મનુષ્ય નરકમાં જાય છે—એમાં શંકા નથી. પરની વસ્તુને ‘આ મારી છે’ એમ મમતા કરીને, મોટી હોય કે નાની, જે હરણ કરે તે પણ નરકગામી થાય છે.

Verse 105

अपहृत्य नरो याति नरके नात्र संशयः । एवमाद्यैर्नरः पापैरुत्क्रांतिसमनंतरम्

ચોરી કરીને મનુષ્ય નરકમાં જાય છે—એમાં શંકા નથી. આવા અને અન્ય પાપોના કારણે, પ્રાણ છૂટતાં જ મનુષ્ય તરત જ તેનું ફળ ભોગવે છે.

Verse 106

शरीरघातनार्थाय पूर्वाकारमवाप्नुयात् । यमलोकं व्रजंत्येते शरीरस्था यमाज्ञया

શરીરને દંડ આપવા માટે તે પૂર્વરૂપ ધારણ કરે છે. યમની આજ્ઞાથી, શરીરમાં સ્થિત આ જીવ યમલોકમાં જાય છે.

Verse 107

यमदूतैर्महाघोरैर्नीयमानाः सुदुःखिताः । देवतिर्यङ्मनुष्याणामधर्मनियतात्मनाम्

અતિ ભયંકર યમદૂતોએ હાંકીને લઈ જતાં તેઓ ભારે દુઃખમાં પડે છે—દેવ, તિર્યક્ (પશુ) અને મનુષ્યોમાં જેમનું મન અધર્મથી નિયંત્રિત છે તેઓ.

Verse 108

धर्मराजः स्मृतः शास्ता सुघोरैर्विविधैर्वधैः । विनयाचारयुक्तानां प्रमादान्मलिनात्मनाम्

ધર્મરાજને શાસ્તા (દંડદાતા) તરીકે સ્મરવામાં આવે છે; તે અતિ ઘોર, વિવિધ દંડોથી—બાહ્ય રીતે વિનય અને સદાચાર હોય તોય—પ્રમાદદોષથી મલિનચિત્ત લોકોને સુધારે છે.

Verse 109

प्रायश्चित्तैर्गुरुः शास्ता न च तैरीक्ष्यते यमः । पारदारिकचौराणामन्यायव्यवहारिणाम्

પ્રાયશ્ચિત્તોથી ગુરુ જ શાસ્તા (દંડદાતા) બને છે અને તે પ્રાયશ્ચિત્તોથી યમ પણ તેમને દંડ આપવા નજર કરતો નથી—પરસ્ત્રીગામી, ચોર અને અન્યાયી વ્યવહાર કરનારાઓ માટે આ નિયમ છે.

Verse 110

नृपतिः शासकः प्रोक्तः प्रच्छन्नानां च धर्मराट् । तस्मात्कृतस्य पापस्य प्रायश्चित्तं समाचरेत्

નૃપતિને શાસક કહેવાયો છે; અને ગુપ્ત રીતે કર્મ કરનારાઓ માટે તે ધર્મનો સમ્રાટ સમાન છે. તેથી કરેલા પાપનું પ્રાયશ્ચિત્ત વિધિપૂર્વક કરવું જોઈએ.

Verse 111

नाभुक्तस्यान्यथा नाशः कल्पकोटिशतैरपि । यः करोति स्वयं कर्म कारयेद्वानुमोदयेत्

જે કર્મફળ હજી ભોગવ્યું નથી, તેનો નાશ અન્ય રીતે થતો નથી—કરોડો કલ્પો સુધી પણ નહીં. જે પોતે કરે, બીજાથી કરાવે અથવા અનુમોદન કરે, તેને તેનું ફળ અવશ્ય ભોગવવું પડે.

Verse 112

कायेन मनसा वाचा तस्य चाधोगतिः फलम् । इति संक्षेपतः प्रोक्ताः पापभेदास्त्रिधाधुना

કાયા, મન અને વાણીથી કરેલા પાપનું ફળ અધોગતિ (નીચી ગતિ) છે. આ રીતે સંક્ષેપમાં પાપના ભેદ હવે ત્રિવિધ કહ્યા છે.

Verse 113

कथ्यंते गतयश्चित्रा नराणां पापकर्मणाम् । एतत्ते नृपते धर्म फलं प्रोक्तं सुविस्तरात्

પાપકર્મ કરનાર મનુષ્યોની વિચિત્ર ગતિઓ વર્ણવાઈ રહી છે. હે નૃપતિ, તને ધર્મનું ફળ સુવિસ્તારથી કહેલું છે.

Verse 114

अन्यत्किंते प्रवक्ष्यामि तन्मे ब्रूहि नरोत्तम । अधर्मस्य फलं प्रोक्तं धर्मस्यापि वदाम्यहम्

હું તને બીજું શું કહું? હે નરોત્તમ, તું મને કહો. અધર્મનું ફળ તો કહેલું; હવે ધર્મનું ફળ પણ હું કહું છું.

Verse 115

इत्युक्त्वा मातलिस्तत्र राजानं सर्ववत्सलम् । तस्मिन्धर्मप्रसंगेन इत्याख्यातं महात्मना

આવું કહી ત્યાં માતલીએ સર્વને પ્રિય એવા રાજાને સંબોધ્યો. પછી ધર્મપ્રસંગમાં મહાત્માએ આ રીતે વર્ણન કર્યું.