Adhyaya 61
Vena’s Inquiry into Pitṛ-tīrtha: Pippala’s Austerity, the Vidyādhara Boon, and the Crane’s Rebuke of Pride
આ અધ્યાયમાં વેન ભગવાન વિષ્ણુને પિતૃ-તીર્થ વિષે ઉપદેશ માંગે છે—જેને ‘પુત્રોના ઉદ્ધાર માટે પરમ’ કહેવામાં આવ્યું છે. સૂત પણ રાજશ્રેષ્ઠને આ પ્રસંગ સંભળાવી કથાપ્રવાહ આગળ વધારે છે. કુરુક્ષેત્રમાં કુંડલપુત્ર સુકર્માની પ્રશંસા થાય છે—તે અવિરત ગુરુ-સેવામાં તત્પર, વિનયી અને શ્રદ્ધાળુ છે. સાથે જ માતા-પિતાની સેવા ધર્મનું મૂળ છે એવો નિર્દેશ આપવામાં આવે છે. પછી મુખ્ય કથામાં કશ્યપપુત્ર બ્રાહ્મણ પિપ્પલ દશારણ્યમાં સહસ્રો વર્ષો સુધી ઘોર તપ કરે છે—સર્પો, વાળવીના ઢગલા, શીત-ઉષ્ણ, પવન-વર્ષા વગેરે કષ્ટો સહન કરીને. દેવો પ્રસન્ન થઈ તેને વર આપે છે અને વિદ્યાધરપદ પ્રાપ્ત થાય છે. પરંતુ સિદ્ધિથી તેમાં અહંકાર ઊગે છે અને તે સર્વાધિપત્ય ઇચ્છે છે. ત્યારે સારસ પક્ષી (ક્રેન) તેને ઠપકો આપી કહે છે કે શુદ્ધ ભાવ વિના તપ માત્ર શક્તિ આપે છે, ધર્મ નથી આપતું; સાચો ધર્મ વિનય અને જ્ઞાનથી યુક્ત છે. અંતે પિપ્પલને પોતાના મોહથી પરે જઈ ઊંડું જ્ઞાન શોધવા દિશા આપવામાં આવે છે.
Shlokas
Verse 1
वेन उवाच । भार्यातीर्थं समाख्यातं सर्वतीर्थोत्तमोत्तमम् । पितृतीर्थं समाख्याहि पुत्राणां तारणं परम्
વેન બોલ્યા—‘ભાર્યા-તીર્થ સર્વ તીર્થોમાં ઉત્તમોત્તમ તરીકે વર્ણવાયું છે. હવે પુત્રોના તારણ માટે પરમ એવા પિતૃ-તીર્થનું વર્ણન કરો.’
Verse 2
विष्णुरुवाच । कुरुक्षेत्रे महाक्षेत्रे कुंडलो नाम ब्राह्मणः । सुकर्मा नाम सत्पुत्रः कुंडलस्य महात्मनः
વિષ્ણુએ કહ્યું—કુરુક્ષેત્ર નામના મહાક્ષેત્રમાં કુંડલ નામનો એક બ્રાહ્મણ રહેતો હતો. તે મહાત્મા કુંડલનો સુકર્મા નામનો સદ્પુત્ર હતો.
Verse 3
गुरू तस्य महावृद्धौ धर्मज्ञौ शास्त्रकोविदौ । द्वावेतौ तु महात्मानौ जरया परिपीडितौ
તેના બે ગુરુ અત્યંત વૃદ્ધ હતા—ધર્મના જ્ઞાતા અને શાસ્ત્રોમાં નિપુણ. તે બંને મહાત્માઓ જરાથી પીડિત હતા.
Verse 4
तयोः शुश्रूषणं चक्रे भक्त्या च परया ततः । धर्मज्ञो भावसंयुक्तो अहर्निशमनारतम्
પછી તેણે પરમ ભક્તિથી તેમની શুশ્રૂષા કરી. તે ધર્મજ્ઞ, ભાવથી યુક્ત અને અહોરાત્ર સતત સેવામાં રત રહ્યો.
Verse 5
तस्माद्वेदानधीते स पितुः शास्त्राण्यनेकशः । सर्वाचारपरो दक्षो धर्मज्ञो ज्ञानवत्सलः
એથી તેણે વેદોનું અધ્યયન કર્યું અને પિતાના શાસ્ત્રો પણ અનેકવાર વાંચ્યા. તે સર્વ સદાચારપર, દક્ષ, ધર્મજ્ઞ અને જ્ઞાનપ્રેમી હતો.
Verse 6
अंगसंवाहनं चक्रे गुर्वोश्च स्वयमेव सः । पादप्रक्षालनं चैव स्नानभोजनकीं क्रियाम्
તેણે સ્વયં પોતાના બંને ગુરુઓના અંગસંવાહન કર્યા. તેમના પાદપ્રક્ષાલન તેમજ સ્નાન અને ભોજન સંબંધિત સેવાક્રિયાઓ પણ તેણે જ કરી.
Verse 7
भक्त्या चैव स्वभावेन तद्ध्याने तन्मयो भवेत् । मातापित्रोश्च राजेंद्र उपचर्यां प्रकारयेत्
ભક્તિ અને સ્વભાવ અનુસાર મનુષ્ય તે પરમ તત્ત્વના ધ્યાનમાં તન્મય બની જાય છે. હે રાજેન્દ્ર, માતા-પિતાની સેવા-શુશ્રૂષા વિધિપૂર્વક અને સાવધાનીથી કરવી જોઈએ.
Verse 8
सूत उवाच । तद्वर्तमानकाले तु बभूव नृपसत्तम । पिप्पलो नाम वै विप्रः कश्यपस्य महात्मनः
સૂત બોલ્યા—હે નૃપશ્રેષ્ઠ, તે સમયે મહાત્મા કશ્યપના પુત્ર પિપ્પલ નામનો એક બ્રાહ્મણ હતો.
Verse 9
तपस्तेपे निराहारो जितात्मा जितमत्सरः । दयादानदमोपेतः कामं क्रोधं विजित्य सः
તે નિરાહાર રહી તપ કરતો; આત્મસંયમી અને મત્સરરહિત હતો. દયા, દાન અને દમથી યુક્ત થઈ તેણે કામ અને ક્રોધને જીત્યા.
Verse 10
दशारण्यगतो धीमाञ्ज्ञानशांतिपरायणः । सर्वेंद्रियाणि संयम्य तपस्तेपे महामनाः
તે ધીમાન દશારણ્યમાં ગયો; જ્ઞાન અને આંતરિક શાંતિમાં પરાયણ થઈ, સર્વ ઇન્દ્રિયો સંયમિત કરીને મહામનાએ તપ કર્યું.
Verse 11
तपःप्रभावतस्तस्य जंतवो गतविग्रहाः । वसंति सुयुगे तत्र एकोदरगता इव
તેના તપના પ્રભાવથી ત્યાંના જીવ દેહની મર્યાદાથી મુક્ત થયા. તે સુયુગમાં તેઓ ત્યાં એમ વસતા જાણે એક જ ઉદરમાં પ્રવેશ્યા હોય.
Verse 12
तत्तपस्तस्य मुनयो दृष्ट्वा विस्मयमाययुः । नेदृशं केनचित्तप्तं यथासौ तप्यते मुनिः
તે મુનિના તપને જોઈ અન્ય મુનિઓ આશ્ચર્યચકિત થયા—“આવો તપ કોઈએ કર્યો નથી; જેમ આ મુનિ તપે છે તેમ ક્યારેય નથી.”
Verse 13
देवाश्च इंद्रप्रमुखाः परं विस्मयमाययुः । अहो अस्य तपस्तीव्रं शमश्चेंद्रियसंयमः
ઇન્દ્રપ્રમુખ દેવો પરમ આશ્ચર્યમાં પડ્યા—“અહો! તેનું તપ કેટલું તીવ્ર; શમ અને ઇન્દ્રિયસંયમ કેટલા મહાન!”
Verse 14
निर्विकारो निरुद्वेगः कामक्रोधविवर्जितः । शीतवातातपसहो धराधर इवस्थितः
તે નિર્વિકાર, નિરુદ્વેગ, કામ-ક્રોધવર્જિત; શીત, પવન અને તાપ સહન કરીને—પર્વતની જેમ અચળ ઊભો રહ્યો.
Verse 15
विषये विमुखो धीरो मनसोतीतसंग्रहम् । न शृणोति यथा शब्दं कस्यचिद्द्विजसत्तमः
વિષયોથી વિમુખ એવો ધીર પુરુષ—જેનું મન સર્વ આસક્તિ-ગ્રહણથી પરે ગયું છે—હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ, તે જાણે કોઈના શબ્દો પણ સાંભળતો નથી.
Verse 16
संस्थानं तादृशं गत्वा स्थित्वा एकाग्रमानसः । ब्रह्मध्यानमयो भूत्वा सानंदमुखपंकजः
એવા સ્થાને જઈ એકાગ્ર મનથી સ્થિર રહ્યો; બ્રહ્મધ્યાનમાં તન્મય બની, તેનું કમલમુખ આનંદથી પ્રસ્ફુટિત થયું.
Verse 17
अश्मकाष्ठमयो भूत्वा निश्चेष्टो गिरिवत्स्थितः । स्थाणुवद्दृश्यते चासौ सुस्थिरो धर्मवत्सलः
તે જાણે પથ્થર અને કાષ્ઠથી બનેલો હોય તેમ નિશ્ચેષ્ટ થઈ, પર્વત સમો સ્થિર ઊભો રહ્યો. સ્તંભ સમો અચલ દેખાતો—અતિ સ્થિર, સંયમી અને ધર્મપ્રેમી।
Verse 18
तपःक्लिष्टशरीरोति श्रद्धावाननसूयकः । एवं वर्षसहस्रैकं संजातं तस्य धीमतः
તપશ્ચર્યાથી તેનું શરીર ક્લેશિત થયું હતું, છતાં તે શ્રદ્ધાવાન અને અસૂયારહિત હતો. આ રીતે તે ધીમાનના એક સહસ્ર વર્ષ વીતી ગયા।
Verse 19
पिपीलिकाभिर्बह्वीभिः कृतं मृद्भारसंचयम् । तस्योपरि महाकायं वल्मीकं निजमंदिरम्
ઘણી પિપિલિકાઓએ માટી ભેગી કરીને ઢગલો કર્યો. તેના ઉપર વિશાળ વલ્મીક ઊભો થયો—એ જ જાણે તેનું પોતાનું નિવાસસ્થાન।
Verse 20
वल्मीकोदरमध्यस्थो जडीभूत इवस्थितः । स एवं पिप्पलो विप्रस्तपते सुमहत्तपः
વલ્મીકના અંદરના ખોખલા ભાગમાં સ્થિત રહી, તે જડ થયેલો હોય તેમ સ્થિર રહ્યો. આ રીતે તે બ્રાહ્મણ પિપ્પલે અતિ મહાન તપ કર્યું।
Verse 21
कृष्णसर्पैस्तु सर्वत्र वेष्टितो द्विजसत्तमः । तमुग्रतेजसं विप्रं प्रदशंति विषोल्बणाः
ત્યારે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ બ્રાહ્મણ સર્વત્ર કાળા સર્પોથી ઘેરાઈ ગયો. તે ઉગ્ર, વિષથી ભરેલા સર્પો તે ભયંકર તેજસ્વી બ્રાહ્મણને દંશ કરવા લાગ્યા।
Verse 22
संप्राप्य गात्रमर्माणि विषं तस्य न भेदयेत् । तेजसा तस्य विप्रस्य नागाः शांतिमथागमन्
તેના શરીરના મર્મસ્થાનો સુધી પહોંચ્યા છતાં પણ વિષ તેને ભેદી શક્યું નહીં. તે બ્રાહ્મણના તેજથી નાગો શાંત થઈ શાંતિને પ્રાપ્ત થયા.
Verse 23
तस्य कायात्समुद्भूता अर्चिषो दीप्ततेजसः । नानारूपाः सुबहुशो दृश्यंते च पृथक्पृथक्
તેના દેહમાંથી દીપ્ત તેજવાળી જ્વાળાઓ ઉદ્ભવી. તે અનેક રૂપ ધારણ કરીને બહુ સંખ્યામાં, અલગ અલગ રીતે દેખાતી હતી.
Verse 24
यथा वह्नेः खरतरास्तथाविधा नरोत्तम । यथामेघोदरे सूर्यः प्रविष्टो भाति रश्मिभिः
હે નરોત્તમ! જેમ અગ્નિની અતિ ઉગ્ર જ્વાળાઓ તેજે પ્રગટે છે, તેમ જ મેઘના ઉદરમાં પ્રવેશ્યો હોવા છતાં સૂર્ય પોતાના કિરણોથી પ્રકાશિત રહે છે.
Verse 25
वल्मीकस्थस्तथाविप्रः पिप्पलो भाति तेजसा । सर्पा दशंति विप्रं तं सक्रोधा दशनैरपि
વલ્મીકમાં બેઠેલો તે બ્રાહ્મણ પિપ્પળ વૃક્ષની જેમ તેજથી ઝળહળતો હતો. છતાં ક્રોધિત સર્પો પોતાના દાંતોથી તે બ્રાહ્મણને દંશતા રહ્યા.
Verse 26
न भिंदंति च दंष्ट्राग्राच्चर्म भित्त्वा नृपोत्तम । एवं वर्षसहस्रैकं तप आचरतस्ततः
હે નૃપોત્તમ! ચામડી ભેદ્યા છતાં પણ તેમની દંષ્ટ્રાના અગ્ર ભાગ તૂટતા નથી. આ રીતે તેણે ત્યારબાદ એક હજાર વર્ષ તપ આચર્યું.
Verse 27
गतं तु राजराजेंद्र मुनेस्तस्य महात्मनः । त्रिकालं साध्यमानस्य शीतवर्षातपान्वितः
હે રાજરાજેન્દ્ર! તે મહાત્મા મુનિનો સમય પસાર થતો ગયો; તે ત્રિકાળ સાધના કરતો શીત, વર્ષા અને આતપ સહન કરતો રહ્યો।
Verse 28
गतः कालो महाराज पिप्पलस्य महात्मनः । तद्वच्च वायुभक्षं तु कृतं तेन महात्मना
હે મહારાજ! મહાત્મા પિપ્પલનો પણ સમય પસાર થયો; અને એ જ રીતે તે મહાપુરુષે વાયુભક્ષણ, એટલે કે માત્ર પ્રાણ પર જીવન, સ્વીકાર્યું।
Verse 29
त्रीणि वर्षसहस्राणि गतानि तस्य तप्यतः । तस्य मूर्ध्नि ततो देवैः पुष्पवृष्टिः कृता पुरा
તે તપ કરતાં કરતાં ત્રણ સહસ્ર વર્ષ વીતી ગયા; ત્યારે પ્રાચીનકાળે દેવોએ તેના મસ્તક પર પુષ્પવૃષ્ટિ કરી।
Verse 30
ब्रह्मज्ञोसि महाभाग धर्मज्ञोसि न संशयः । सर्वज्ञानमयोऽसि त्वं संजातः स्वेनकर्मणा
હે મહાભાગ! તું બ્રહ્મજ્ઞ છે; તું ધર્મજ્ઞ છે—એમાં સંશય નથી. તું સર્વજ્ઞાનમય છે; પોતાના કર્મફળથી જ એવો જન્મ પામ્યો છે।
Verse 31
यं यं त्वं वांछसे कामं तं तं प्राप्स्यसि नान्यथा । सर्वकामप्रसिद्धस्त्वं स्वत एव भविष्यसि
તું જે જે ઇચ્છા વાંછશે, તે તે નિશ્ચયે પ્રાપ્ત કરશે; અન્યથા નહીં. તું સ્વતઃ જ સર્વકામસિદ્ધ તરીકે પ્રસિદ્ધ થશે।
Verse 32
समाकर्ण्य महद्वाक्यं पिप्पलोपि महामनाः । प्रणम्य देवताः सर्वा भक्त्या नमितकंधरः
તે મહાવચન સાંભળી મહામન પિપ્પલ પણ નમ્યો. ભક્તિપૂર્વક તેણે સર્વ દેવતાઓને પ્રણામ કર્યા, ગળું નમાવી શ્રદ્ધા દર્શાવી.
Verse 33
हर्षेण महताविष्टो वचनं प्रत्युवाच सः । इदं विश्वं जगत्सर्वं ममवश्यं यथा भवेत्
મહાન હર્ષથી વ્યાપ્ત થઈ તેણે ઉત્તર આપ્યો—“આ સમગ્ર વિશ્વ, આ સર્વ જગત મારા વશમાં આવી જાય.”
Verse 34
तथा कुरुध्वं देवेंद्रा विद्याधरो भवाम्यहम् । एवमुक्त्वा स मेधावी विरराम नृपोत्तम
“તથા કરો, હે દેવೇಂದ್ರ; હું વિદ્યાધર બનીશ.” એમ કહી તે મેધાવી, શ્રેષ્ઠ નરપતિ મૌન થયો.
Verse 35
एवमस्त्विति ते प्रोचुर्द्विजश्रेष्ठं सुरास्तदा । दत्वा वरं महाभाग जग्मुस्तस्मै महात्मने
ત્યારે દેવોએ દ્વિજશ્રેષ્ઠને કહ્યું—“એવમસ્તુ.” હે મહાભાગ! વરદાન આપી તેઓ તે મહાત્મા પાસેથી પ્રસ્થાન કર્યા.
Verse 36
गतेषु तेषु देवेषु पिप्पलो द्विजसत्तमः । ब्रह्मण्यं साधयेन्नित्यं विश्ववश्यं प्रचिंतयेत्
તે દેવતાઓ ગયા પછી દ્વિજસત્તમ પિપ્પલે નિત્ય બ્રહ્મણ્યભાવ (બ્રહ્મનિષ્ઠા અને બ્રાહ્મણ-પૂજન) સાધવો જોઈએ અને વિશ્વવશ્યતાનું સતત ચિંતન કરવું જોઈએ.
Verse 37
तदाप्रभृति राजेंद्र पिप्पलो द्विजसत्तमः । विद्याधरपदं लब्ध्वा कामगामी महीयते
ત્યાંથી આગળ, હે રાજેન્દ્ર, દ્વિજોમાં શ્રેષ્ઠ પિપ્પલે વિદ્યાધરપદ પ્રાપ્ત કર્યું; તે ઇચ્છાનુસાર ગમન કરનાર બન્યો અને મહાન સન્માનથી પૂજિત થયો।
Verse 38
एवं स पिप्पलो विप्रो विद्याधरपदं गतः । संजातो देवलोकेशः सर्वशास्त्रविशारदः
આ રીતે તે બ્રાહ્મણ પિપ્પલ વિદ્યાધરપદને પ્રાપ્ત થયો; દેવલોકમાં તે અધિપતિરૂપે જન્મ્યો અને સર્વ શાસ્ત્રોમાં વિશારદ બન્યો।
Verse 39
एकदा तु महातेजाः पिप्पलः पर्यचिंतयत् । विश्ववश्यं भवेत्सर्वं मम दत्तो वरोत्तमः
એક વખત મહાતેજસ્વી પિપ્પલે મનમાં વિચાર્યું—“મને મળેલા આ ઉત્તમ વરથી સમગ્ર જગત મારા વશમાં થઈ જાય।”
Verse 40
तदर्थं प्रत्ययं कर्तुमुद्यतो द्विजपुंगवः । यं यं चिंतयते कर्तुं तं तं हि वशमानयेत्
તે હેતુને નિશ્ચિત કરવા માટે તે દ્વિજપુંગવ પ્રયત્નશીલ થયો; જે કાર્ય કરવા તે વિચારે, તે કાર્યને નિશ્ચયે પોતાના વશમાં લાવવું જોઈએ।
Verse 41
एवं स प्रत्यये जाते मनसा पर्यकल्पयत् । द्वितीयो नास्ति वै लोके मत्समः पुरुषोत्तमः
આવો નિશ્ચય થતાં તેણે મનમાં કલ્પના કરી—“હે પુરુષોત્તમ! આ લોકમાં મારા સમાન બીજો કોઈ નથી।”
Verse 42
सूत उवाच । एवं हि कल्पमानस्य पिप्पलस्य महात्मनः । ज्ञात्वा मानसिकं भावं सारसस्तमुवाच ह
સૂત બોલ્યા—આ રીતે મહાત્મા પિપ્પલ મનમાં વિચાર કરતા હતા; તેમનો માનસિક ભાવ જાણી સારસે તેમને કહ્યું।
Verse 43
सरस्तीरगतो राजन्सुस्वरं व्यंजनान्वितम् । स्वनं सौष्ठवसंयुक्तमुक्तवान्पिप्पलं प्रति
હે રાજન, સરોવરનાં કાંઠે જઈ તેણે સ્પષ્ટ ઉચ્ચારણવાળી, મધુર અને સુશોભિત સ્વરમાં પિપ્પલને સંબોધીને કહ્યું।
Verse 44
कस्मादुद्वहसे गर्वमेवं त्वं परमात्मकम् । सर्ववश्यात्मिकीं सिद्धिं नाहं मन्ये तवैव हि
તું પોતાને પરમાત્મા માનીને એવો ગર્વ કેમ ધારણ કરે છે? સર્વને વશ કરાવતી એવી સિદ્ધિ ખરેખર તારી છે—એવું હું માનતો નથી।
Verse 45
वश्यावश्यमिदं कर्म अर्वाचीनं प्रशस्यते । पराचीनं न जानासि पिप्पल त्वं हि मूढधीः
વશ કરવું કે વશ થવું—આ કર્મ તાત્કાલિક અને લૌકિક ગણાઈ પ્રશંસિત થાય છે; પરંતુ પરાત્પર પ્રાચીન તત્ત્વ તું જાણતો નથી, હે પિપ્પલ, કારણ કે તારી બુદ્ધિ મોહગ્રસ્ત છે।
Verse 46
वर्षाणां तु सहस्राणि यावत्त्रीणि त्वया तपः । समाचीर्णं ततो गर्वं कुरुषे किं मुधा द्विज
તમે ત્રણ હજાર વર્ષ સુધી તપ કર્યું છે; તો પછી વ્યર્થ ગર્વ કેમ કરો છો, હે દ્વિજ?
Verse 47
कुंडलस्य सुतो धीरः सुकर्मानाम यः सुधीः । वश्यावश्यं जगत्सर्वं तस्यासीच्छृणु सांप्रतम्
કુંડલનો પુત્ર ધીર અને સુબુદ્ધિમાન હતો, સુકર્મોમાં નિપુણ. વશ્ય હોય કે અવશ્ય—સમગ્ર જગત તેના વશમાં આવ્યું; હવે તેનું વર્તાંત સાંભળો.
Verse 48
अर्वाचीनं पराचीनं स वै जानाति बुद्धिमान् । लोके नास्ति महाज्ञानी तत्समः शृणु पिप्पल
એ બુદ્ધિમાન નજીક-દૂર, પૂર્વ-પર—બધું યથાર્થ જાણે છે. આ લોકમાં તેના સમાન મહાજ્ઞાની કોઈ નથી; હે પિપ્પલ, સાંભળો.
Verse 49
न कुंडलस्य पुत्रेण सदृशस्त्वं सुकर्मणा । न दत्तं तेन वै दानं न ज्ञानं परिचिंतितम्
સુકર્મમાં તું કુંડલપુત્ર સમાન જરાય નથી. તેણે યથાર્થ દાન આપ્યું નથી અને જ્ઞાનનું ચિંતન પણ કદી કર્યું નથી.
Verse 50
हुतयज्ञादिकं कर्म न कृतं तेन वै कदा । न गतस्तीर्थयात्रायां न च वह्नेरुपासनम्
તેણે કદી હોમ-યજ્ઞાદિ કર્મ કર્યા નથી. ન તીર્થયાત્રાએ ગયો, ન પવિત્ર અગ્નિની ઉપાસના કરી.
Verse 51
स कदा कृतवान्विप्र धर्मसेवार्थमुत्तमम् । स्वच्छंदचारी ज्ञानात्मा पितृमातृसुहृत्सदा
હે વિપ્ર, ધર્મસેવા માટે તેણે કદી કોઈ ઉત્તમ કર્મ કર્યું નથી. સ્વચ્છંદચારી બની તે નામમાત્રનો ‘જ્ઞાની’ હતો અને પિતા-માતા તથા સુહૃદો પ્રત્યે સદા પ્રતિકૂળ રહ્યો.
Verse 52
वेदाध्ययनसंपन्नः सर्वशास्त्रार्थकोविदः । यादृशं तस्य वै ज्ञानं बालस्यापि सुकर्मणः
વેદાધ્યયનમાં નિપુણ અને સર્વ શાસ્ત્રોના અર્થમાં પ્રવીણ હોવા છતાં, તેનું જ્ઞાન તેવું નથી; સુકર્મમાં રત એક નાનાં બાળકનું પણ જ્ઞાન એથી ભિન્ન અને શ્રેષ્ઠ હોય છે।
Verse 53
तादृशं नास्ति ते ज्ञानं वृथा त्वं गर्वमुद्वहेः । पिप्पल उवाच । को भवान्पक्षिरूपेण मामेवं परिकुत्सयेत्
એવું જ્ઞાન તારી પાસે નથી; વ્યર્થ તું ગર્વ વહન કરે છે। પિપ્પલે કહ્યું—પક્ષીરૂપે તું કોણ છે, જે મને આ રીતે તિરસ્કારે છે?
Verse 54
कस्मान्निंदसि मे ज्ञानं पराचीनं तु कीदृशम् । तन्मे विस्तरतो ब्रूहि त्वयि ज्ञानं कथं भवेत्
તું મારા જ્ઞાનની નિંદા કેમ કરે છે? અને આ ‘પરાચીન’ જ્ઞાન કેવું હોય છે? મને વિસ્તારે કહો—તારી અંદર એવું જ્ઞાન કેવી રીતે ઉપજ્યું?
Verse 55
अर्वाचीनगतिं सर्वां पराचीनस्य सांप्रतम् । वद त्वमंडजश्रेष्ठ ज्ञानपूर्वं सुविस्तरम्
હે અંડજશ્રેષ્ઠ! હાલની સ્થિતિમાં પ્રાચીન અને અર્વાચીન—બન્નેની સમગ્ર ગતિ-પરંપરા, સાચા જ્ઞાન સાથે, મને બહુ વિસ્તારે કહો।
Verse 56
किं वा ब्रह्मा च विष्णुश्च किं वा रुद्रो भविष्यसि । सारस उवाच । नास्ति ते तपसो भावः फलं नास्ति च तस्य तु
“તું બ્રહ્મા અને વિષ્ણુ બનશે કે રુદ્ર બનશે?” સારસે કહ્યું—“તારા તપમાં સાચો ભાવ નથી; તેથી તેનું ફળ પણ નથી।”
Verse 57
त्वया न परितप्तस्य तपसः सांप्रतं शृणु । कुंडलस्यापि पुत्रस्य बालस्यापि यथा गुणः
હવે તારા દ્વારા પૂર્ણ રીતે ન કરાયેલ તપસ્યાનો વર્ણન સાંભળ; કુંડલના પુત્રમાં પણ, તે બાળક હોવા છતાં, તેના સહજ ગુણ અનુસાર તેનું પ્રભાવ પ્રગટ થયું હતું।
Verse 58
तथा ते नास्ति वै ज्ञानं परिज्ञातं न तत्पदम् । इतो गत्वापि पृच्छ त्वं मम रूपं द्विजोत्तम
એ જ રીતે તારી પાસે તે જ્ઞાન ખરેખર નથી, અને તું તે પરમ પદને પણ ઓળખ્યું નથી. અહીંથી જઈને પણ, હે દ્વિજોત્તમ, મારા સ્વરૂપ વિષે પૂછજે.
Verse 59
स वदिष्यति धर्मात्मा सर्वं ज्ञानं तवैव हि । विष्णुरुवाच । एवमाकर्ण्य तत्सर्वं सारसेन प्रभाषितम्
તે ધર્માત્મા નિશ્ચયે તને સર્વ જ્ઞાન કહેશે. વિષ્ણુએ કહ્યું—સારસે કહેલું તે સર્વ આ રીતે સાંભળી,
Verse 60
निर्जगाम स वेगेन दशारण्यं महाश्रमम्
તે ઝડપથી નીકળી દશારણ્ય નામના મહાન આશ્રમ-વનમાં પહોંચી ગયો.
Verse 61
इति श्रीपद्मपुराणे भूमिखंडे वेनोपाख्याने एकषष्टितमोऽध्यायः
આ રીતે શ્રીપદ્મપુરાણના ભૂમિખંડમાં વેનોપાખ્યાનનો એકસઠમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો.