Adhyaya 49

Verse 1

ब्राह्मण्युवाच । एकदा तु महाभाग गता सा पर्वतोत्तमे । रमणीयं वनं दृष्ट्वा कदलीखंडमंडितम्

બ્રાહ્મણી બોલી—હે મહાભાગ! એક વાર તે શ્રેષ્ઠ પર્વત પર ગઈ. ત્યાં તેણે કેળાના કુંજોથી શોભિત એક રમણીય વન જોયું.

Verse 2

शालैस्तालैस्तमालैश्च नालिकेरैस्तथोत्कटैः । पूगीफलैर्मातुलिगैर्नारंगैश्चारुजंबुकैः

ત્યાં શાલ, તાલ અને તમાલના વૃક્ષો હતા; તેમજ ઘન નાળિયેર પણ હતા. સાથે પૂગી (સુપારી), માતુલિંગ, નારંગ અને સુંદર જાંબુ ફળો પણ હતા.

Verse 3

चंपकैः पाटलैः पुण्यैः पुष्पितैः कुटकैर्वटैः । अशोकबकुलोपेतं नानावृक्षैरलंकृतम्

તે સ્થાન પુણ્ય, ફૂલેલા ચંપક અને પાટલ વૃક્ષોથી, કૂટજના સમૂહો અને વડવૃક્ષોથી શોભિત હતું; અશોક અને બકુલથી યુક્ત, નાનાવિધ વૃક્ષોથી અલંકૃત હતું।

Verse 4

पर्वतं पुण्यवंतं तं पुष्पितैश्च नगोत्तमैः । सर्वत्र दृश्यते रम्यो नानाधातुसमाकुलः

તે પુણ્યવાન પર્વત ઉત્તમ, ફૂલોથી ભરેલા શ્રેષ્ઠ વૃક્ષોથી શોભિત હતો; સર્વત્ર તે રમ્ય દેખાતો અને નાનાવિધ ધાતુઓથી સમાકુલ હતો।

Verse 5

तडागं सर्वतोभद्रं पुण्यतोयेन पूरितम् । कमलैः पुष्पितैश्चान्यैः सुगंधैः कनकोत्पलैः

ત્યાં સર્વતો ભદ્ર, અત્યંત શુભ તળાવ હતું, જે પુણ્ય જળથી પરિપૂર્ણ હતું; તેમાં ખીલેલા કમળ, અન્ય સુગંધિત પુષ્પો અને કનકોત્પલ શોભતા હતા।

Verse 6

श्वेतोत्पलैर्विभासंतं रक्तोत्पलसुपुष्पितैः । नीलोत्पलैश्च कह्लारैर्हंसैश्च जलकुक्कुटैः

તે શ્વેતોત્પલોથી દીપ્ત હતું, રક્તોત્પલના સુપુષ્પોથી સમૃદ્ધ હતું; નિલોત્પલ અને કહ્લારોથી ભરેલું, તેમજ હંસો અને જલકુક્કુટોથી યુક્ત હતું।

Verse 7

पक्षिभिर्जलजैश्चान्यैर्नानाधातुसमाकुलः । तडागं सर्वतः शुभ्रं नानापक्षिगणैर्युतम्

તે તળાવ પક્ષીઓ, જલચર પ્રાણીઓ અને અન્ય જીવોથી પરિપૂર્ણ હતું અને નાનાવિધ ધાતુઓથી સમાકુલ હતું; સર્વ તરફ તે શુભ્ર દેખાતું અને અનેક પક્ષિગણોથી યુક્ત હતું।

Verse 8

कोकिलानां रुतैः पुण्यैः सुस्वरैः परिशोभितः । मधुराणां तथा शब्दैः सर्वत्र मधुरायते

કોયલોના પવિત્ર, સુમધુર કૂજનથી અને અન્ય મીઠા શબ્દોથી તે સ્થાન શોભિત થઈ સર્વ દિશામાં સર્વત્ર મધુર બની જાય છે।

Verse 9

षट्पदानां सुनादेन सर्वत्र परिशोभते । एवंविधं गिरिं रम्यं तदेव वनमुत्तमम्

ભમરાઓના સુમધુર ગુંજનથી તે સર્વત્ર શોભે છે। આવો રમ્ય પર્વત—એ જ ખરેખર ઉત્તમ વન છે।

Verse 10

तडागं सर्वतोभद्रं ददृशे नृपनंदिनी । वैदर्भी क्रीडमाना सा सखीभिः सहिता तदा

ત્યારે રાજાની પુત્રી—વૈદર્ભી રાજકુમારી—સખીઓ સાથે રમતાં રમતાં સર્વ બાજુથી શુભ અને સુંદર એવા તળાવને જોઈ ગઈ।

Verse 11

समालोक्य वनं पुण्यं सर्वत्र कुसुमाकुलम् । चापल्येन प्रभावेण स्त्रीभावेन च लीलया

સર્વત્ર પુષ્પોથી ભરેલા તે પુણ્ય વનને જોઈને તે ચપળતા, તેજસ્વી પ્રભાવ અને સ્ત્રીસુલભ ભાવ સાથે જાણે લીલામાં વિહરવા લાગી।

Verse 12

पद्मावती सरस्तीरे सखीभिः सहिता तदा । जलक्रीडा समालीना हसते गायते पुनः

ત્યારે પદ્માવતી સરોવરકાંઠે સખીઓ સાથે જલક્રીડામાં લીન થઈ વારંવાર હસતી અને ગાતી રહી।

Verse 13

रममाणा च सा तस्मिंस्तस्मिन्सरसि भामिनी । एवं विप्र तदा सा तु सुखेन परिवर्तयेत्

તે તેજસ્વી સ્ત્રી તે સરોવરમાં વારંવાર રમણ કરતી—હે વિપ્ર—ત્યારે સુખપૂર્વક પોતાનો સમય વિતાવતી હતી।

Verse 14

विष्णुरुवाच । गोभिलो नाम वै दैत्यो भृत्यो वैश्रवणस्य च । दिव्येनापि विमानेन सर्वभोगपरिप्लुतः

વિષ્ણુએ કહ્યું—ગોભિલ નામનો એક દૈત્ય હતો, વૈશ્રવણ (કુબેર) નો ભૃત્ય; તે દિવ્ય વિમાન હોવા છતાં સર્વ ભોગોમાં પરિપ્લુત હતો।

Verse 15

याति चाकाशमार्गेण गोभिलो दैत्यसत्तमः । तेन दृष्टा विशालाक्षी वैदर्भी निर्भया तदा

દૈત્યશ્રેષ્ઠ ગોભિલ આકાશમાર્ગે જઈ રહ્યો હતો; ત્યારે તેણે નિર્ભય, વિશાળ નેત્રવાળી વૈદર્ભી રાજકુમારીને જોઈ।

Verse 16

सर्वयोषिद्वरा सा हि उग्रसेनस्य वै प्रिया । रूपेणाप्रतिमा लोके सर्वांगेषु विराजते

તે ખરેખર સર્વ સ્ત્રીઓમાં શ્રેષ્ઠ અને ઉગ્રસેનની પ્રિયા હતી; રૂપે તે જગતમાં અનુપમ, સર્વ અંગોમાં તેજસ્વી હતી।

Verse 17

रतिर्वै मन्मथस्यापि किं वापीयं हरिप्रिया । किं वापि पार्वती देवी शची किं वा भविष्यति

શું તે મન્મથની પ્રિયા રતિ બનશે? કે હરિની પ્રિયા થશે? અથવા દેવી પાર્વતી, કે શચી—તે અંતે શું બનશે?

Verse 18

यादृशी दृश्यते चेयं नारीणां प्रवरोत्तमा । अन्यापि ईदृशी नास्ति द्वितीया क्षितिमंडले

સ્ત્રીઓમાં શ્રેષ્ઠ એવી આ જેવી દેખાય છે, તેવી બીજી કોઈ નથી; આ ભૂમિમંડળ પર તેની બીજી સમાન નથી।

Verse 19

नक्षत्रेषु यथा चंद्रः संपूर्णो भाति शोभनः । गुणरूपकलाभिस्तु तथा भाति वरानना

જેમ નક્ષત્રોમાં પૂર્ણ ચંદ્ર સુંદર અને પૂર્ણ તેજથી ઝળહળે છે, તેમ ગુણ, રૂપ અને કલાઓથી અલંકૃત તે વરાનના તેજસ્વી થાય છે।

Verse 20

पुष्करेषु यथा हंसस्तथेयं चारुहासिनी । अहो रूपमहोभाव अस्यास्तु परिदृश्यते

જેમ પુષ્કરના સરોવરોમાં હંસ શોભે છે, તેમ આ ચારુહાસિની શોભે છે. અહો! કેટલું રૂપ, કેટલો ભાવ તેમાં દેખાય છે!

Verse 21

का कस्य शोभना बाला चारुवृत्तपयोधरा । व्यमृशद्गोभिलो दैत्यः पद्मावतीं वराननाम्

“આ શોભના બાલા કોણ છે, અને કોની છે—જેના સ્તન સુડોળ અને ગોળ છે?” એમ કહી દૈત્ય ગોભિલે વરાનના પદ્માવતીને સ્પર્શ કર્યો।

Verse 22

चिंतयित्वा क्षणं विप्र का कस्यापि भविष्यति । ज्ञानेन महता ज्ञात्वा वैदर्भीति न संशयः

ક્ષણમાત્ર વિચારી, હે વિપ્ર, (તે નિષ્કર્ષ કર્યો) “આ કોઈ બીજાની કેવી થઈ શકે?” મહાન જ્ઞાનથી નિશ્ચય કરીને તેણે જાણ્યું—આ તો વૈદર્ભી જ છે; તેમાં સંશય નથી।

Verse 23

दयिता उग्रसेनस्य पतिव्रतपरायणा । आत्मबलेन तिष्ठंती दुष्प्राप्या पुरुषैरपि

તે ઉગ્રસેનની પ્રિય છે, પતિવ્રત-ધર્મમાં પરમ નિષ્ઠાવાળી. પોતાના આત્મબળે અડગ રહી, પુરુષોને પણ દુર્લભ છે.

Verse 24

उग्रसेनो महामूर्खः प्रेषिता येन वै वरा । पितुर्गेहमियं बाला स तु भाग्येन वर्जितः

ઉગ્રસેન મહામૂર્ખ છે—જેનાથી આ શ્રેષ્ઠ યુવતી મોકલાઈ. આ બાલા પિતૃગૃહની છે; પરંતુ તે પુરુષ સદભાગ્યથી વંચિત છે.

Verse 25

अनया विना स जीवेच्च कथं कूटमतिः सदा । किं वा नपुंसको राजा एनां यो हि परित्यजेत्

તેના વિના તે કેવી રીતે જીવશે—જેની બુદ્ધિ સદા કૂટ છે? કે પછી રાજા નપુંસક છે શું, જે તેને ત્યજી દે?

Verse 26

तां दृष्ट्वा स तु कामात्मा संजातस्तत्क्षणादपि । इयं पतिव्रता बाला दुष्प्राप्या पुरुषैरपि

તેણે તેને જોયા સાથે જ તે ક્ષણમાં કામાસક્ત થયો. “આ બાલા પતિવ્રતા છે; પુરુષોને પણ દુર્લભ છે.”

Verse 27

कथं भोक्ष्याम्यहं गत्वा कामो मामति पीडयेत् । अभुक्त्वैनां यदा यास्ये तत्स्यान्मृत्युर्ममैव हि

હું જઈને કેવી રીતે ભોગ કરું, જ્યારે કામ મને અત્યંત પીડાવે છે? તેને ભોગ્યા વિના જો હું ચાલ્યો જાઉં, તો એ જ મારી મૃત્યુ છે.

Verse 28

अद्यैव हि न संदेहो यतः कामो महाबलः । इति चिंतापरो भूत्वा गोभिलो मनसैक्षत

“આજ જ નિઃસંદેહ છે, કારણ કે કામ અતિ મહાબળવાન છે.” એમ વિચારી ચિંતામગ્ન ગોભિલે મનમાં વિચાર કર્યો.

Verse 29

कृत्वा मायामयं रूपमुग्रसेनस्य भूपतेः । यादृशस्तूग्रसेनश्च सांगोपांगो महानृपः

હે રાજન, ઉગ્રસેન ભુપતિનું માયામય રૂપ ધારણ કરીને—ઉગ્રસેન જેમ હતો, અંગોપાંગ સહિત, તેમ જ તે મહાનૃપ બન્યો.

Verse 30

गोभिलस्तादृशो भूत्वा गत्या च स्वरभाषया । यथावस्त्रो यथावेशो वयसा च तथा पुनः

ગોભિલ જેવો બની—તેની ચાલ અને વાણીના સ્વર સુધી મેળ ખાતો—તે ફરી વસ્ત્ર, બાહ્યવેશ અને વયમાં પણ એવો જ દેખાયો.

Verse 31

दिव्यमाल्यांबरधरो दिव्यगंधानुलेपनः । सर्वाभरणशोभांगो यादृशो माथुरेश्वरः

દિવ્ય માળા અને વસ્ત્રો ધારણ કરીને, દિવ્ય સુગંધના અનુલેપથી સુશોભિત, અને સર્વ આભૂષણોથી તેજસ્વી—માથુરેશ્વરનું સ્વરૂપ એવું છે.

Verse 32

भूत्वाथ तादृशो दैत्य उग्रसेनमयस्तदा । मायया परया युक्तो रूपलावण्यसंपदा

ત્યારે તે દૈત્ય ઉગ્રસેન સમાન બની ગયો; પરમ માયાથી યુક્ત થઈ, રૂપ અને લાવણ્યની સંપત્તિથી સમૃદ્ધ હતો.

Verse 33

पर्वताग्रे अशोकस्यच्छायामाश्रित्य संस्थितः । शिलातलस्थो दुष्टात्मा वीणादंडेन वीरकः

પર્વતશિખરે તે અશોકવૃક્ષની છાયાનો આશ્રય લઈને ઊભો રહ્યો. શિલાતલ પર બેઠેલો દુષ્ટાત્મા વીરક વીણાનો દંડ ધારણ કરતો હતો.

Verse 34

सुस्वरं गायमानस्तु गीतं विश्वप्रमोहनम् । तालमानक्रियोपेतं सप्तस्वरविभूषितम्

મધુર અને સુસ્વરમાં ગાતો તે એવો ગીત ગાતો હતો કે જે સમગ્ર વિશ્વને મોહી લે. તે તાલ-માન અને યોગ્ય ક્રિયાથી યુક્ત, તથા સપ્તસ્વરોથી અલંકૃત હતું.

Verse 35

गीतं गायति दुष्टात्मा तस्या रूपेण मोहितः । पर्वताग्रे स्थितो विप्र हर्षेण महतान्वितः

તેના રૂપથી મોહિત થયેલો દુષ્ટાત્મા ગીત ગાતો હતો. હે વિપ્ર! પર્વતશિખર પર ઊભેલો તે મહાન હર્ષથી પરિપૂર્ણ હતો.

Verse 36

सखीमध्यगता सा तु पद्मावती वरानना । शुश्रुवे सुस्वरं गीतं तालमानलयान्वितम्

ત્યારે સખીઓની વચ્ચે બેઠેલી સુમુખી પદ્માવતીએ તાલ-માન અને લયથી યુક્ત મધુર સ્વરનું ગીત સાંભળ્યું.

Verse 37

कोऽयं गायति धर्मात्मा महत्सौख्यप्रदायकम् । गीतं हि सत्क्रियोपेतं सर्वभावसमन्वितम्

આ મહાસુખ આપનારું ગીત ગાવનાર ધર્માત્મા કોણ છે? આ ગીત તો સત્ક્રિયાથી યુક્ત અને સર્વ (શુદ્ધ) ભાવોથી સમન્વિત છે.

Verse 38

सखीभिः सहिता गत्वा औत्सुक्येन नृपात्मजा । अशोकच्छायामाश्रित्य विमले सुशिलातले

સખીઓ સાથે રાજકુમારી ઉત્સુકતાથી ગઈ અને અશોકવૃક્ષની છાયાનો આશ્રય લઈને નિર્મળ, સુંદર શિલાતલ-પીઠ પર બેઠી રહી।

Verse 39

ददर्श भूपवेषेण गोभिलं दानवाधमम् । पुष्पमालांबरधरं दिव्यगंधानुलेपनम्

તેણે રાજવેશમાં છુપાયેલો ગોભિલ—દાનવોમાં અધમ—ને જોયો; તે પુષ્પમાળા અને ઉત્તમ વસ્ત્રો ધારણ કરેલો, દિવ્ય સુગંધથી અનુલિપ્ત હતો।

Verse 40

सर्वाभरणशोभांगं पद्मावती पतिव्रता । मथुरेशः समायातः कदा धर्मपरायणः

સર્વ આભૂષણોથી શોભિત અંગોવાળી પતિવ્રતા પદ્માવતીએ મનમાં વિચાર્યું—“ધર્મપરાયણ મથુરેશ ક્યારે અહીં આવશે?”

Verse 41

मम नाथो महात्मा वै राज्यं त्यक्त्वा प्रदूरतः । यावद्धि चिंतयेत्सा च तावत्पापेन तेन सा

“મારા નાથ તે મહાત્મા રાજ્ય ત્યજી બહુ દૂર ગયા છે; જેટલો સમય તે આ વાતનું ચિંતન કરશે, તેટલો સમય એ જ પાપથી તે પીડિત રહેશે।”

Verse 42

समाहूता तुरीभूय एहि त्वं हि प्रिये मम । चकिताशंकितासाचकथंभर्त्तासमागतः

બુલાવતાં જ તે મૌન થઈ ગઈ. ત્યારે તેણે કહ્યું—“આવ, મારી પ્રિયે.” પરંતુ તે ચકિત અને શંકિત થઈ મનમાં વિચારવા લાગી—“મારો પતિ અહીં કેવી રીતે આવ્યો?”

Verse 43

लज्जिता दुःखिता जाता अधःकृत्वा ततो मुखम् । अहं पापा दुराचारा निःशंका परिवर्तिता

લજ્જિત અને દુઃખિત થઈ તેણે મુખ નીચે કરી કહ્યું—“હું પાપિણી, દુરાચારિણી છું; નિર્લજ્જ બની ધર્મમાર્ગથી ભટકી ગઈ છું।”

Verse 44

कोपमेवं महाभागः करिष्यति न संशयः । यावद्धि चिंतयेत्सा च तावत्तेनापि पापिना

એ દુષ્ટ પુરુષ નિઃસંદેહ આ રીતે ક્રોધ કરશે. જેટલો સમય તે તેને ચિંતન કરશે, એટલો સમય તે પાપી પણ એ વિચારથી તેની સાથે બંધાયેલો રહેશે.

Verse 45

समाहूता तुरीभूय एह्येहि त्वं मम प्रिये । त्वया विना कृतो देवि प्राणान्धर्तुं वरानने

બુલાવતાં જ તેણે કહ્યું—“ત્વરાથી આવ, આવ મારી પ્રિયે! હે દેવી, હે વરાનને, તારા વિના પ્રાણ ત્યાગવાનો મેં નિશ્ચય કર્યો છે।”

Verse 46

न हि शक्नोम्यहं कांते जीवितं प्रियमेव च । तव स्नेहेन लुब्धोस्मि त्वां त्यक्त्वा नोत्सहे भृशम्

હે કાંતે, હું ખરેખર જીવિત રહી શકતો નથી—જીવન તો પ્રિય છે; પરંતુ તારા સ્નેહમાં મોહિત થઈને હું તને ક્ષણમાત્ર પણ છોડવા સહન કરી શકતો નથી.

Verse 47

ब्राह्मण्युवाच । एवमुक्ता गतापश्यत्सुमुखं लज्जयान्विता । समालिंग्य ततो दैत्यः सतीं पद्मावतीं तदा

બ્રાહ્મણી બોલી—આવું કહી લજ્જાથી યુક્ત તે સુમુખી ચાલી ગઈ અને ફરી દેખાઈ નહીં. ત્યારે દૈત્યએ તે સમયે સતી પદ્માવતીને આલિંગન કર્યું.

Verse 48

एकांतं तु समानीता सुभुक्ता इच्छया ततः । दैत्येन गोभिलेनापि सत्यकेतोः सुता तदा

પછી સત્યકેતુની પુત્રીને દૈત્ય ગોભિલ એકાંત સ્થાને લઈ ગયો અને તેની ઇચ્છા વિરુદ્ધ બળપૂર્વક તેનું અપમાન કર્યું।

Verse 49

इति श्रीपद्मपुराणे भूमिखंडे वेनोपाख्याने सुकलाचरित्रे । एकोनपंचाशत्तमोऽध्यायः

આ રીતે શ્રીપદ્મપુરાણના ભૂમિખંડમાં વેનોપાખ્યાન અંતર્ગત ‘સુકલા-ચરિત્ર’ નામનો ઓગણપચાસમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।

Verse 50

सा सक्रोधा वचः प्राह गोभिलं दानवाधमम् । कस्त्वं पापसमाचारो निर्घृणो दानवाकृतिः

તે ક્રોધથી દહકતી દાનવોમાં અધમ ગોભિલને બોલી— “તું કોણ છે? પાપાચારિ, નિર્દય, દાનવાકૃતિ ધારણ કરનાર!”

Verse 51

शप्तुकामा समुद्युक्ता दुःखेनाकुलितेक्षणा । वेपमाना तदा राजन्दुःखभारेण पीडिता

શાપ આપવા ઇચ્છુક બની તે ઊભી થઈ; દુઃખથી તેની નજર વ્યાકુળ હતી. હે રાજન, તે કંપતી હતી અને શોકના ભારથી પીડાતી હતી।

Verse 52

मम कांतच्छलेनैव त्वयागत्य दुरात्मवन् । नाशितं धर्ममेवाग्र्यं पातिव्रत्यमनुत्तमम्

હે દુરાત્મન, મારા કાંતનો બહાનો કરીને તું અહીં આવ્યો અને તું શ્રેષ્ઠ ધર્મ—પતિવ્રતાનું અનુત્તમ વ્રત—નષ્ટ કરી દીધું।

Verse 53

सुस्वरं रुदितं कृत्वा मम जन्म त्वया हृतम् । पश्य मे बलमत्रैव शापं दास्ये सुदारुणम्

તેં મને મોટેથી રડાવીને મારું જીવન હરી લીધું છે. હવે અહીં જ મારું બળ જો, હું તને અત્યંત કઠોર શ્રાપ આપીશ.

Verse 54

एवं संभाषमाणा तं शप्तुकामा तु गोभिलम्

આ રીતે તેની સાથે વાત કરતા કરતા, તે ગોભિલને શ્રાપ આપવા ઈચ્છવા લાગી.