Adhyaya 48
The Story of Sukalā (Episode: Ugrasena and Padmāvatī’s Return to Vidarbha)
મથુરા અને વિદર્ભના પ્રસંગમાં આ અધ્યાય ઉગ્રસેનને આદર્શ યાદવ રાજા તરીકે રજૂ કરે છે. રાજધર્મનું સ્વરૂપ સંક્ષેપે જણાવતાં ધર્મ-અર્થ-કામમાં પ્રવીણતા, વેદવિદ્યા, બળ, દાનશીલતા અને વિવેક—આ રાજલક્ષણો ગણવામાં આવ્યા છે. વિદર્ભમાં સત્યકેતુની પુત્રી પદ્માક્ષી/પદ્માવતી સત્ય અને સ્ત્રીગુણોથી પ્રશંસિત છે. તેનું વિવાહ ઉગ્રસેન સાથે થાય છે અને બંનેનો પરસ્પર સ્નેહ વિશેષ રીતે દર્શાવવામાં આવે છે. પછી સત્યકેતુ અને રાણી પુત્રીદર્શન માટે આતુર થઈ દૂત મોકલી તેને પરત બોલાવે છે. ઉગ્રસેન આનંદથી સન્માનપૂર્વક પદ્માવતીને પિતૃગૃહે મોકલે છે. ત્યાં તે ભેટ-ઉપહારોથી પૂજાય છે, સખીઓ સાથે ઓળખીતાં સ્થળોમાં વિહાર કરીને સુખથી રહે છે; સાસરાની તુલનામાં પિયરનું સુખ દુર્લભ અને વિશેષ છે—એવું કહી તેની નિશ્ચિંત વર્તન પણ વર્ણવાય છે.
Shlokas
Verse 1
ब्राह्मण्युवाच । माथुरे विषये रम्ये मथुरायां नृपोत्तमः । उग्रसेनेति विख्यातो यादवः परवीरहा
બ્રાહ્મણી બોલી—રમ્ય માથુર પ્રદેશમાં, મથુરા નગરીમાં, ઉગ્રસેન નામે વિખ્યાત એક ઉત્તમ યાદવ રાજા હતો; તે શત્રુવીરોનો સંહારક હતો।
Verse 2
सर्वधर्मार्थतत्त्वज्ञो वेदज्ञः श्रुतवान्बली । दाता भोक्ता गुणग्राही सद्गुणान्वेत्ति भूपतिः
એ ભુપતિ સર્વ ધર્મ-અર્થના તત્ત્વને જાણનાર, વેદજ્ઞ, શ્રુતિવાન અને બળવાન હતો; દાતા, યથોચિત ભોગ કરનાર, ગુણગ્રાહી અને સદ્ગુણ-વિવેચક હતો।
Verse 3
राज्यं चकार मेधावी प्रजा धर्मेण पालयेत् । एवं स च महातेजा उग्रसेनः प्रतापवान्
તે મેધાવીએ રાજ્ય સંભાળ્યું અને ધર્મપૂર્વક પ્રજાનું પાલન કર્યું. આ રીતે ઉગ્રસેન મહાતેજસ્વી, પ્રતિાપી અને પરાક્રમી હતો।
Verse 4
वैदर्भे विषये पुण्ये सत्यकेतुः प्रतापवान् । तस्य कन्या महाभागा पद्माक्षी कमलानना
પુણ્ય વૈદર્ભ પ્રદેશમાં સત્યકેતુ નામે એક પ્રતિાપી પુરુષ હતો. તેની કન્યા મહાભાગા—પદ્માક્ષી, કમલાનના હતી।
Verse 5
नाम्ना पद्मावती नाम सत्यधर्मपरायणा । सा तु स्त्रीणां गुणैर्युक्ता द्वितीयेव समुद्रजा
તેનું નામ પદ્માવતી હતું; તે સત્ય અને ધર્મમાં પરાયણ હતી. સ્ત્રીસુલભ સદ્ગુણોથી યુક્ત તે જાણે સમુદ્રજા લક્ષ્મીની બીજી પ્રતિમા હતી।
Verse 6
वैदर्भी शुशुभे राजन्स्वगुणैः सत्यकारणैः । माथुर उग्रसेनस्तु उपयेमे सुलोचनाम्
હે રાજન્, વૈદર્ભી રાજકન્યા સત્યમાં સ્થિત પોતાના સદ્ગુણોથી શોભિત હતી; અને મથુરાના ઉગ્રસેને તે સુલોચના કન્યાને પરણ્યો।
Verse 7
तया सह महाभाग सुखं रेमे प्रतापवान् । अतिप्रीतो गुणैस्तस्यास्तया सह सुखीभवेत्
હે મહાભાગ, તે પ્રતિાપવાન પુરુષ તેણી સાથે સુખપૂર્વક રમતો રહ્યો; તેણીના ગુણોથી અત્યંત પ્રસન્ન થઈ તે તેણીની સંગતમાં આનંદથી રહ્યો।
Verse 8
तस्याः स्नेहेन प्रीत्या च संमुग्धो माथुरेश्वरः । पद्मावती महाभागा तस्य प्राणप्रियाभवत्
તેણીના સ્નેહ અને પ્રેમથી મથુરાના ઈશ્વર મોહીત થયા; મહાભાગા પદ્માવતી તેમને પ્રાણ સમાન પ્રિય બની ગઈ।
Verse 9
तया विना न बुभुजे तया सह प्रक्रीडयेत् । तया विना न सेवेत परमं सुखमेव सः
તેણી વિના તે ભોગોનો ઉપભોગ કરતો ન હતો; તેણી સાથે જ ક્રીડા-વિહાર કરતો. તેણી વિના કશાનું આશ્રય લેતો ન હતો; તેણી જ તેની પરમ સુખ હતી।
Verse 10
एवं प्रीतिकरौ जातौ परस्परमनुत्तमौ । स्नेहवंतौ द्विजश्रेष्ठ सुखसंप्रीतिदायकौ
આ રીતે તેઓ બંને પરસ્પર અનન્ય, પ્રીતિકારક બન્યા; હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ, સ્નેહવંત બની તેઓ સુખ અને ગાઢ સંતોષ આપનાર હતા।
Verse 11
सत्यकेतुश्च राजेंद्रः सस्मार स पद्मावतीम् । स्वसुतां तां महाभागो माता तस्याः सुदुःखिता
રાજેન્દ્ર સત્યકેતુએ પોતાની જ પુત્રી પદ્માવતીનું સ્મરણ કર્યું. તે મહાભાગે પણ તેને યાદ કરી, અને તેની માતા ઘોર શોકમાં ડૂબી ગઈ.
Verse 12
स दूतान्प्रेषयामास वैदर्भो मथुरां प्रति । उग्रसेनं नृवीरेंद्रं सादरेण द्विजोत्तम
હે દ્વિજોત્તમ, વૈદર્ભના રાજાએ પછી આદરપૂર્વક દૂતોને મથુરા તરફ મોકલ્યા, જેથી વીર નૃપોમાં શ્રેષ્ઠ ઉગ્રસેનને બોલાવી શકાય.
Verse 13
उग्रसेनं महाराजं स दूतो वाक्यमब्रवीत् । विदर्भाधिपतिर्वीरो भक्त्या स्नेहेन नंदयन्
તે દૂતે મહારાજ ઉગ્રસેનને આ વચન કહ્યાં—“વિદર્ભાધિપતિ વીર (સત્યકેતુ) ભક્તિ અને સ્નેહથી તમને આનંદિત કરતાં…”
Verse 14
आत्मनः कुशलं ब्रूते भवतां परिपृच्छति । सत्यकेतुर्महाराज त्वामेवं परिपृष्टवान्
તે પોતાનું કુશળ કહે છે અને આપનું કુશળ પૂછે છે. હે મહારાજ, સત્યકેતુએ આ રીતે આપની ખબર પૂછેલી છે.
Verse 15
दर्शनाय प्रेषयस्व सुतां पद्मावतीं मम । यदि त्वं मन्यसे नाथ प्रीतिस्नेहं हितस्य च
મારા દર્શન માટે મારી પુત્રી પદ્માવતીને મોકલો. હે નાથ, જો તમે મારા પ્રત્યે પ્રીતિ, સ્નેહ અને હિતભાવ સાચા માનો છો તો.
Verse 16
प्रेषयस्व महाभागां प्रियां प्रीतिकरां तव । औत्कण्ठ्येन महाराज स सोत्कंठेन वर्तते
હે મહારાજ, તારી મહાભાગ્યવતી, પ્રિય અને પ્રીતિકરી પ્રિયાને મોકલ. તે ઉત્કંઠાથી વ્યાકુળ થઈ એ જ ઉત્કંઠામાં રહે છે.
Verse 17
समाकर्ण्य ततो वाक्यमुग्रसेनो नृपोत्तमः । प्रीत्या स्नेहेन तस्यापि सत्यकेतोर्महात्मनः
તે વચન સાંભળી નૃપશ્રેષ્ઠ ઉગ્રસેન મહાત્મા સત્યકેતુ પ્રત્યે પણ પ્રીતિ અને સ્નેહથી ભરાઈ ગયો.
Verse 18
दाक्षिण्येन च विप्रेंद्र प्रेषयामास भूपतिः । पद्मावतीं प्रियां भार्यामुग्रसेनः प्रतापवान्
હે વિપ્રેન્દ્ર, પ્રતિાપવાન રાજા ઉગ્રસેને દાક્ષિણ્યપૂર્વક પોતાની પ્રિય પત્ની પદ્માવતીને મોકલી.
Verse 19
प्रेषितानेन राजेंद्र गता पद्मावती स्वकम् । पूर्वं गृहं सती सा तु महाहर्षेण संकुला
હે રાજેન્દ્ર, તેના દ્વારા મોકલાયેલી સતી પદ્માવતી મહાહર્ષથી ભરાઈ પોતાના પૂર્વ ગૃહે—પોતાના જ ઘરે—ગઈ.
Verse 20
पितृपूर्वं कुटुंबं तु ददृशे चारुमंगला । पितुः पादौ ननामाथ शिरसा सत्यतत्परा
ત્યારે ચારુમંગલાએ પિતાને અગ્રે રાખીને એકત્રિત કુટુંબને જોયું. સત્યપરાયણા બની તેણે શિર નમાવી પિતાના ચરણોમાં પ્રણામ કર્યો.
Verse 21
आगतायां महाराजा पद्मावत्यां द्विजोत्तम । हर्षेण महताविष्टो विदर्भाधिपतिर्नृपः
હે દ્વિજોત્તમ! પદ્માવતીના આગમન સમયે વિદર્ભાધિપતિ મહારાજ મહાન હર્ષથી પરિપૂર્ણ થયા।
Verse 22
वर्द्धिता दानमानैश्च वस्त्रालंकारभूषणैः । पद्मावती सुखेनापि पितुर्गेहे प्रवर्तते
દાન-માનથી પોષિત, વસ્ત્ર-અલંકાર-ભૂષણોથી અલંકૃત પદ્માવતી સુખપૂર્વક પિતૃગૃહમાં જ નિવાસ કરતી રહી।
Verse 23
सखीभिः सहिता सा तु निःशंका परिवर्तते । रमते सा तदा तत्र यथापूर्वं तथैव च
તે સખીઓ સાથે નિઃશંક થઈને ફરવા લાગી; અને ત્યાં પણ પહેલાંની જેમ એ જ રીતે આનંદ માણતી રહી।
Verse 24
गृहे वने तडागेषु प्रासादे च तथैव सा । पुनर्बालेव भूता सा निर्लज्जा संप्रवर्तते
ઘરમાં, વનમાં, તળાવો પાસે અને પ્રાસાદોમાં પણ તે ફરી બાળકી જેવી બની, નિર્લજ્જ રીતે સ્વચ્છંદે ફરવા લાગી।
Verse 25
निःशंका वर्तते विप्र सखीभिः सह सर्वदा । पतिव्रता महाभागा हर्षेण महतान्विता
હે વિપ્ર! તે સખીઓ સાથે સદા નિઃશંક રહે છે; પતિવ્રતા, મહાભાગા અને મહાન હર્ષથી યુક્ત છે।
Verse 26
सुखं तु पितृगेहस्य दुर्लभं श्वशुरे गृहे । एवं ज्ञात्वा तदा रेमे कदा ईदृग्भविष्यति
પિતૃગૃહ જેવું સુખ શ્વશુરગૃહમાં દુર્લભ છે. એમ જાણીને તે ત્યારે મનમાં—“આવો પ્રસંગ ફરી ક્યારે આવશે?” એમ વિચારી શાંત થઈ.
Verse 27
अनेन मोहभावेन क्रीडालुब्धा वरानना । सखीभिः सहिता नित्यं वनेषूपवने तदा
આ મોહભાવથી ક્રીડામાં આસક્ત તે સુંદરમુખી સ્ત્રી સખીઓ સાથે નિત્ય વનો અને ઉપવનોમાં વિહાર કરતી.
Verse 48
इति श्रीपद्मपुराणे भूमिखंडे वेनोपाख्याने सुकलाचरित्रेऽष्टचत्वारिंशोऽध्यायः
આ રીતે શ્રીપદ્મપુરાણના ભૂમિખંડમાં વેનોપાખ્યાન અંતર્ગત ‘સુકલા-ચરિત્ર’ નામનો અષ્ટચત્વારિંશ અધ્યાય સમાપ્ત થયો.