Adhyaya 29

Verse 1

पृथुरुवाच । हते चैव महापापे एकस्मिन्पापचारिणि । लोकाः सुखेन जीवंति साधवः पुण्यदर्शिनः

પૃથુ બોલ્યા: એક મહાપાપી દુરાચારીનો નાશ થવાથી, પુણ્યશાળી સાધુઓ અને લોકો સુખેથી જીવે છે.

Verse 2

तस्मादेकं प्रहर्तव्यं पापिष्ठं पापचेतनम् । तस्मात्त्वां हि हनिष्यामि सर्वसत्त्वप्रणाशिनीम्

તેથી તે એક અત્યંત પાપી અને દુષ્ટ બુદ્ધિવાળાનો વધ કરવો જોઈએ. તેથી સર્વ પ્રાણીઓનો નાશ કરનારી તને હું અવશ્ય મારી નાખીશ.

Verse 3

त्वया बीजानि सर्वाणि लुप्तान्येतानि सांप्रतम् । ग्रासं कृत्वा स्थिरीभूत्वा प्रजां हत्वा क्व यास्यसि

તેં અત્યારે સર્વ બીજોને લુપ્ત કરી દીધા છે. તેમને કોળિયો બનાવીને, સ્થિર થઈને અને પ્રજાને મારીને હવે તું ક્યાં જઈશ?

Verse 4

हते पापे दुराचारे सुखं जीवंतिसाधवः । तस्मात्पापं प्रहंतव्यं सत्यमेवं न संशयः

પાપ અને દુરાચાર નાશ પામે ત્યારે સાધુજન સુખથી જીવે છે. તેથી પાપનો સંહાર કરવો જ જોઈએ—આ સત્ય છે, તેમાં શંકા નથી.

Verse 5

पालितव्यं प्रयत्नेन यस्माद्धर्मः प्रवर्द्धते । भवत्या तु महत्पापं प्रजासंक्षयकारकम्

આને પ્રયત્નપૂર્વક રક્ષવું જોઈએ, કારણ કે તેના દ્વારા ધર્મ વધે છે. પરંતુ તારા દ્વારા મહાપાપ થઈ રહ્યું છે, જે પ્રજાના ક્ષયનું કારણ બને છે.

Verse 6

एकस्यार्थेन यो हन्यादात्मनो वा परस्य वा । लोकोपतापकं हत्वा न भवेत्तस्य पातकम्

જો કોઈ એકના હિત માટે—પોતાના લાભ માટે કે બીજાના માટે—વધ કરે, અને જે મારાયો તે લોકને પીડાવનાર હોય, તો તેને મારવાથી તેને પાપ લાગતું નથી.

Verse 7

सुखमेष्यंति बहवो यस्मिंस्तु निहते शुभे । वसुधे निहते दुष्टे पातकं नोपपातकम्

તે શુભ પુરુષ નિહત થાય તો ઘણા લોકો સુખ પામશે. અને દુષ્ટા વસુધા નિહત થાય તો તેમાં પાપ નથી, ઉપપાપ પણ નથી.

Verse 8

प्रजानिमित्तं त्वामेव हनिष्यामि न संशयः । यदि मे पुण्यसंयुक्तं वचनं न करिष्यति

પ્રજાના હિત માટે હું તને જ સંહાર કરીશ—એમાં શંકા નથી—જો તું મારા પુણ્યયુક્ત વચનનું પાલન નહીં કરે.

Verse 9

जगतोऽस्य हितार्थाय साधु चैव वसुंधरे । हनिष्ये त्वां शितैर्बाणैर्मद्वाक्यात्तु पराङ्मुखीम्

હે વસુંધરા! આ જગતના હિતાર્થે, યોગ્ય રીતે, તું મારી આજ્ઞાથી વિમુખ થઈ છે; તેથી હું તને તીક્ષ્ણ બાણોથી દંડિત કરીશ।

Verse 10

स्वीयेन तेजसा चैव पुण्यां त्रैलोक्यवासिनीम् । प्रजां चैव धरिष्यामि धर्मेणापि न संशयः

મારા પોતાના તેજથી હું ત્રિલોકમાં વસતી આ પુણ્ય પ્રજાને નિશ્ચયે ધારણ કરીશ; અને ધર્મ દ્વારા જનતાનું પાલન કરીશ—એમાં શંકા નથી।

Verse 11

मच्छासनं समास्थाय धर्मयुक्तं वसुंधरे । इमाः प्रजा आज्ञया मे संजीवय सदैव हि

હે વસુંધરા! ધર્મયુક્ત મારા આસનને સ્વીકારી, મારી આજ્ઞાથી આ પ્રજાઓને સદૈવ જીવંત અને સમૃદ્ધ રાખ।

Verse 12

एवं मे शासनं भद्रे अद्य यर्हि करिष्यसि । ततः प्रीतोऽस्मि ते नित्यं गोपायिष्यामि सर्वदा

હે ભદ્રે! આજે તું મારી આ આજ્ઞા પૂર્ણ કરશે ત્યારે હું તારા પર સદૈવ પ્રસન્ન રહીશ અને સર્વદા તારી રક્ષા કરીશ।

Verse 13

त्वामेव हि न संदेह अन्ये चैव नृपोत्तमाः । धेनुरूपेण सा पृथ्वी बाणांचितकलेवरा

નિઃસંદેહ તું જ હતી; અને અન્ય નૃપોત્તમો પણ. તે પૃથ્વી ધેનુરૂપ ધારણ કરીને, બાણોથી વિદ્ધ અને બાણોથી ભરાયેલ દેહવાળી બની હતી।

Verse 14

उवाचेदं पृथुं वैन्यं धर्माधारं महामतिम् । धरण्युवाच । तवादेशं महाराज सत्यपुण्यार्थसंयुतम्

ધરણી બોલી—હે પૃથુ વૈન્ય, ધર્માધાર મહાત્મન્! મહારાજ, તમારો આદેશ સત્ય, પુણ્ય અને ઉત્તમ હેતુથી સંયુક્ત છે.

Verse 15

प्रजानिमित्तमत्यर्थं विधास्यामि न संशयः । उद्यमेनापि पुण्येन उपायेन नरेश्वर

હે નરેશ્વર! પ્રજાના હિત માટે હું નિઃસંદેહ આ કાર્ય કરીશ—પુણ્યમય પ્રયત્ન અને યોગ્ય ઉપાયથી.

Verse 16

समारंभाः प्रसिद्ध्यंति पुण्याश्चैवाप्युपक्रमाः । उपायं पश्य राजेंद्र येन त्वं सत्यवान्भवेः

પ્રયત્નો સિદ્ધિ પામે છે અને પુણ્યમય આરંભો ફળ આપે છે. તેથી, હે રાજેન્દ્ર, એવો ઉપાય વિચાર કે જેથી તું વચનસત્ય બને.

Verse 17

धारयेथाः प्रजाश्चेमा येन सर्वाः प्रवर्द्धये । संलग्नाश्चोत्तमा बाणा ममांगे ते शिलाशिताः

આ પ્રજાઓને ધારણ કરી પોષણ કર, જેથી સર્વે વૃદ્ધિ પામે. તારા ઉત્તમ શિલાશિત બાણો મારા અંગોમાં ઘૂસી અટક્યા છે.

Verse 18

समुद्धर स्वयं राजंश्छल्यंति भृशमेव ते । समां कुरु महाराज तिष्ठेन्मयि यथा पयः

હે રાજન, શલ્ય તું જાતે જ કાઢી લે; તારા લોકો બહુ જ પીડા પહોંચાડે છે. મહારાજ, મને સમતલ કર, જેથી જળ મારામાં સ્થિર રહે.

Verse 19

सूत उवाच । धनुषोग्रेण ताञ्छैलान्नानारूपान्गुरूंस्तथा । उत्सारयंस्ततः सर्वां समरूपां चकार सः

સૂતજી બોલ્યા—ધનુષ્યના અગ્રભાગથી તેણે નાનારૂપ અને ભારે પર્વતોને દૂર હાંકી કાઢ્યા; પછી સમગ્ર ધરતીને સમતલ અને એકરૂપ કરી દીધી।

Verse 20

तदाप्रभृति ते शैला वृद्धिमापुर्द्विजोत्तमाः । तस्या अंगात्स्वयं बाणान्स्वकीयान्नृपनंदनः

હે દ્વિજોત્તમો! તે સમયથી તે પર્વતો વૃદ્ધિ પામવા લાગ્યા; અને નૃપનંદને તેણીના (પૃથ્વીના) અંગમાંથી પોતાનાં જ બાણ સ્વયં ઉત્પન્ન કર્યા।

Verse 21

समुद्धृत्य ततो वैन्यः प्रीतेन मनसा तदा । गर्ताश्च कंदराश्चैव बाणाघातैः समीकृताः

પછી વૈન્યે પ્રસન્ન મનથી (પૃથ્વીને) ઉંચકી; અને ખાડા તથા ખીણો પણ તેના બાણના પ્રહારથી સમતલ થઈ ગયા।

Verse 22

एवं पृथ्वद्यंसमां सर्वां चकार पुण्यवर्द्धनः । समीकृत्य महाभागो वत्सं तस्या व्यकल्पयत्

આ રીતે પુણ્યવર્ધને સમગ્ર પૃથ્વીને સમતલ કરી; અને તે મહાભાગે સર્વ વ્યવસ્થા કરીને તેણી (પૃથ્વી) માટે એક વત્સ નિમ્યો।

Verse 23

मनुं स्वायंभुवं पूर्वं परिचिंत्य पुनः पुनः । अतीतेष्वथ सर्वेषु मन्वंतरेषु सत्तमाः

હે સત્તમો! આદ્ય સ્વાયંભુવ મનુનું વારંવાર ચિંતન કરીને, વીતી ગયેલા સર્વ મન્વંતરોના સંદર્ભમાં પણ તેમનું સ્મરણ કરવું જોઈએ।

Verse 24

विषमत्वं गता भूमिः पंथा नासीच्च कुत्रचित् । समानि विषमाण्येवं स्वयमासन्द्विजोत्तमाः

ભૂમિ વિષમ બની ગઈ હતી અને ક્યાંય યોગ્ય માર્ગ ન હતો. આમ ક્યાંક સમતલ તો ક્યાંક કઠિન સ્થાનોમાં શ્રેષ્ઠ દ્વિજોએ સ્વયં નિવાસ કર્યો.

Verse 25

पूर्वं मनोश्चाक्षुषस्य प्राप्ते चैवांतरे तदा । जाते पूर्वविसर्गे च विषमे च धरातले

પૂર્વકાળે, જ્યારે ચાક્ષુષ મનુનો મન્વંતર આવ્યો અને પૂર્વવિસર્ગ થયો—ત્યારે ધરાતલ પણ વિષમ હતું.

Verse 26

ग्रामाणां च पुराणां च पत्तनानां तथैव च । देशानां क्षेत्रपन्नानां मर्यादा न हि दृश्यते

ગામો, પ્રાચીન વસાહતો અને પાટણો—તથા દેશો અને ક્ષેત્રમાર્ગો—એમની સીમાઓ ખરેખર દેખાતી નથી.

Verse 27

कृषिर्नैव न वाणिज्यं न गोरक्षा प्रवर्तते । नानृतं भाषते कश्चिन्न लोभो न च मत्सरः

ન ખેતી ચાલે, ન વેપાર, ન ગોરક્ષા પ્રચલિત છે; કોઈ અસત્ય બોલતું નથી, ન લોભ છે ન મત્સર.

Verse 28

नाभिमानं च वै पापं न करोति कदा किल । वैवस्वतस्य संप्राप्ते अंतरे द्विजसत्तम

હે દ્વિજસત્તમ! વૈવસ્વત મનુનો મન્વંતર પ્રાપ્ત થયેલા તે અંતરકાળમાં પણ તે ક્યારેય અભિમાનરૂપ પાપ કરતો નથી.

Verse 29

इति श्रीपद्मपुराणे पंचपंचाशत्सहस्रसंहितायां भूमिखंडे । पृथूपाख्याने एकोनत्रिंशोऽध्यायः

આ રીતે શ્રી પદ્મપુરાણની પંચપંચાશત્સહસ્ર-સંહિતાના ભૂમિખંડમાં ‘પૃથૂપાખ્યાન’ નામનો ઓગણત્રીસમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો.

Verse 30

क्वचिद्भूमौ गिरौ क्वापि नदीतीरेषु वै तदा । कुंजेषु सर्वतीर्थेषु सागरस्य तटेषु च

ક્યારેક ભૂમિ પર, ક્યારેક પર્વત પર, અને ક્યારેક નદીના કાંઠે; કુંજોમાં, સર્વ તીર્થોમાં તથા સાગરના તટ પર પણ ત્યારે.

Verse 31

निवासं चक्रिरे सर्वाः प्रजाः पुण्येन वै तदा । तासामाहारः संजातः फलमूलमधुस्तथा

ત્યારે પુણ્યના પ્રભાવથી સર્વ પ્રજાઓએ નિવાસ સ્થાપ્યા; અને તેમનો આહાર ફળ, મૂળ તથા મધુ પણ બન્યો.

Verse 32

महता कृच्छ्रेण तासामाहारश्च द्विजोत्तमाः । पृथुर्वैन्यः समालोक्य प्रजानां कष्टमेव हि

હે દ્વિજોત્તમો, તેમનો આહાર મહા કષ્ટથી જ મળતો હતો. પ્રજાનો એ દુઃખ જોઈ પૃથુ વૈન્યે તેમની દશા નિહાળી.

Verse 33

स्वायंभुवो मनुर्वत्सः कल्पितस्तेन भूभुजा । स्वपाणिः कल्पितस्तेन पात्रमेवं महामते

હે પ્રિય, તે ભૂભુજે સ્વાયંભુવ મનુને ‘વત્સ’ તરીકે નિમ્યા; અને પોતાના હાથને જ પાત્ર બનાવ્યો—એવું છે, હે મહામતે.

Verse 34

स पृथुः पुरुषव्याघ्रो दुदोह वसुधां तदा । सर्वसस्यमयं क्षीरं ससर्वान्नं गुणान्वितम्

ત્યારે પુરુષવ્યાઘ્ર પૃથુએ વસુધાનું દોહન કર્યું; સર્વ પ્રકારના શસ્યમય, સર્વ અન્નરૂપ અને ઉત્તમ ગુણોથી યુક્ત ક્ષીર પ્રગટ થયું।

Verse 35

तेन पुण्येन चान्नेन सुधाकल्पेन ताः प्रजाः । तृप्तिं नयंति देवान्वै प्रजाः पितॄंस्तथापरान्

તે પુણ્યમય, સુધાસમાન ઉત્તમ અન્નથી તે પ્રજાઓ દેવોને તૃપ્ત કરે છે અને તેમ જ પિતૃઓ તથા અન્ય સૌને પણ સંતોષ આપે છે।

Verse 36

प्रसादात्तस्य वैन्यस्य सुखं जीवंति ताः प्रजाः । देवेभ्यश्च पितृभ्यश्च दत्वा चान्नं प्रजास्ततः

તે વૈન્ય રાજાના પ્રસાદથી તે પ્રજાઓ સુખથી જીવે છે; પછી દેવો અને પિતૃઓને અન્ન અર્પણ કરીને યથાવિધી જીવનક્રમ પાળે છે।

Verse 37

ब्राह्मणेभ्यो विशेषेणअतिथिभ्यस्तथैव च । पश्चाद्भुंजंति पुण्यास्ताः प्रजाः सर्वा द्विजोत्तमाः

હે દ્વિજોત્તમ! તે પુણ્યશીલ પ્રજાઓ પહેલાં વિશેષ કરીને બ્રાહ્મણોને અને તેમ જ અતિથિઓને ભોજન કરાવે છે; ત્યારબાદ જ પોતે ભોજન કરે છે।

Verse 38

यज्ञैश्चान्ये यजंत्येव तर्पयंति जनार्दनम् । तेन चान्नेन देवेशं तृप्तिं गच्छंति देवताः

અન્ય લોકો યજ્ઞો દ્વારા જ પૂજન કરીને જનાર્દનને તૃપ્ત કરે છે; અને તે યજ્ઞાન્નથી દેવતાઓ દેવેશ્વરમાં તૃપ્તિ પામે છે।

Verse 39

पुनर्वर्षति पर्जन्यः प्रेषितो माधवेन च । तस्मात्पुण्या महौषध्यः संभवंति सुपुण्यदाः

માધવે પ્રેરિત કરેલો પર્જન્ય ફરી વરસે છે; તેથી મહાપુણ્ય આપનાર પવિત્ર મહૌષધિઓ ઉત્પન્ન થાય છે।

Verse 40

सस्यजातानि सर्वाणि पृथुर्वैन्यः प्रजापतिः । तेनान्नेन प्रजाः सर्वा वर्तंतेऽद्यापि नित्यशः

બધા શસ્યજાતો પ્રજાપતિ પૃથુ વૈન્યે ઉત્પન્ન કર્યા; તે અન્નથી આજેય સર્વ પ્રજાઓ નિત્ય જીવન ધરાવે છે।

Verse 41

ऋषिभिश्चैव मिलितैर्दुग्धा चेयं वसुंधरा । पुनर्विप्रैर्महाभाग्यैः सत्यवद्भिः सुरैस्तथा

ઋષિઓ એકત્ર થયા ત્યારે આ વસુંધરાનું દોહન થયું; પછી મહાભાગ્યશાળી સત્યવાદી બ્રાહ્મણો અને દેવતાઓએ પણ તેમ જ દોહન કર્યું।

Verse 42

सोमो वत्सस्वरूपोभूद्दोग्धा देवगुरुः स्वयम् । ऊर्जं क्षीरं पयः कल्पं येन जीवंति चामराः

સોમ વત્સરૂપ બન્યો અને સ્વયં દેવગુરુ દોહન કરનાર બન્યા; તેથી પોષક, યુગયોગ્ય ક્ષીર ઉત્પન્ન થયું, જેના વડે અમરો જીવે છે।

Verse 43

तेषां सत्येन पुण्येन सर्वे जीवंति जंतवः । सत्यपुण्ये प्रवर्तंते ऋषिदुग्धा वसुंधरा

તેમના સત્ય અને પુણ્યથી સર્વ જીવો જીવંત રહે છે; સત્ય-પુણ્યમાં પ્રવર્તતી, ઋષિઓએ દોહેલી વસુંધરા આગળ વધે છે।

Verse 44

अथातः संप्रवक्ष्यामि यथा दुग्धा इयं धरा । पितृभिश्च पुरा वत्स विधिना येन वै तदा

હવે હું કહું છું, હે વત્સ, પ્રાચીન કાળમાં પિતૃગણોએ વિધિપૂર્વક આ ધરાને કેવી રીતે દોહી હતી અને તે વિધાન શું હતું।

Verse 45

सुपात्रं राजतं कृत्वा स्वधा क्षीरं सुधान्वितम् । परिकल्प्य यमं वत्सं दोग्धा चांतक एव सः

ઉત્તમ ચાંદીનું પાત્ર બનાવી તેમાં સ્વધા-યુક્ત ક્ષીરને સુધારસ સાથે મિશ્રિત કરીને ગોઠવ્યું; યમને વત્સ નિમ્યો અને અંતક (મૃત્યુ) પોતે દોહનકર્તા બન્યો।

Verse 46

नागैः सर्पैस्ततो दुग्धा तक्षकं वत्समेव च । अलाबुपात्रमादाय विषं क्षीरं द्विजोत्तमाः

પછી નાગો અને સર્પોનું દોહન થયું; તક્ષકને વત્સ બનાવ્યો. દ્વિજોત્તમોએ અલાબુ (તુંબા) પાત્ર લઈને વિષને જ ક્ષીરરૂપે દોહ્યું।

Verse 47

नागानां तु तथा दोग्धा धृतराष्ट्रः प्रतापवान् । सर्पा नागा द्विजश्रेष्ठास्तेन वर्तंति चातुलाः

નાગો માટે તેમ જ પ્રતાપવાન ધૃતરાષ્ટ્ર દોહનકર્તા બન્યો. હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ, તેના દ્વારા સર્પો અને નાગો અત્યંત તૃપ્ત થઈ જીવન ધારણ કરે છે।

Verse 48

नागा वर्तंति तेनापि ह्यत्युग्रेण द्विजोत्तमाः । विषेण घोररूपेण सर्पाश्चैव भयानकाः

આથી, હે દ્વિજોત્તમ, નાગો પણ અત્યંત ઉગ્ર બનીને વિચરે છે; અને સર્પો પણ ઘોરરૂપ, વિષયુક્ત અને ભયંકર હોય છે।

Verse 49

तेनैव वर्तयंत्युग्रा महाकाया महाबलाः । तदाहारास्तदाचारास्तद्वीर्यास्तत्पराक्रमाः

એ જ આધારથી તેઓ જીવંત રહે છે—ઉગ્ર, મહાકાય અને મહાબળવાન. તેમનો આહાર એવો જ, આચાર એવો જ, વીર્ય એવું જ અને પરાક્રમ પણ એવો જ હોય છે.

Verse 50

अथातः संप्रवक्ष्यामि यथा दुग्धा वसुंधरा । असुरैर्दानवैः सर्वैः कल्पयित्वा द्विजोत्तमाः

હવે, હે દ્વિજોત્તમ! હું સમજાવું છું કે વસુંધરાનું દોહન કેવી રીતે થયું—જ્યારે સર્વ અસુરો અને દાનવોએ પોતાની તૈયારી કરી લીધી હતી.

Verse 51

पात्रमत्रान्नसदृशमायसं सर्वकामिकम् । क्षीरं मायामयं कृत्वा सर्वारातिविनाशनम्

અહીં અન્નના માપને અનુરૂપ લોખંડનું એવું પાત્ર બનાવાયું, જે સર્વ કામનાઓ પૂર્ણ કરનારું હતું; અને ક્ષીરને માયામય બનાવી, તે સર્વ શત્રુઓનો વિનાશક બન્યું.

Verse 52

तेषामभूत्स वै वत्सो विरोचनः प्रतापवान् । ऋत्विग्द्विमूर्द्धा दैत्यानां मधुर्दोग्धा महाबलः

તેમામાં વત્સ તરીકે પ્રતિાપવાન વિરોચન હતો. દૈત્યોના ઋત્વિજ્ દ્વિમૂર્ધા હતા, અને મહાબળવાન મધુ દોગ્ધા (દોહનાર) હતો.

Verse 53

तया हि मायया दैत्याः प्रवर्त्तंते महाबलाः । महाप्रज्ञा महाकाया महातेजः पराक्रमाः

નિશ્ચયે તે માયાથી જ મહાબળવાન દૈત્યો પ્રવૃત્ત થયા—મહાપ્રજ્ઞ, મહાકાય, મહાતેજસ્વી અને પરાક્રમી।

Verse 54

तद्बलं पौरुषं तेषां तेन जीवंति दानवाः । तयैते माययाद्यापि सर्वमाया द्विजोत्तमाः

એ જ તેમનું બળ, એ જ તેમનું પૌરુષ; તેનાથી જ દાનવો જીવંત રહે છે. એ જ માયાશક્તિથી તેઓ આજેય સર્વને મોહીત કરે છે, હે દ્વિજોત્તમ!

Verse 55

प्रवर्तंते मितप्रज्ञास्ते तदेषामिदं बलम् । तथा तु दुग्धा यक्षैः सा सर्वाधारासु मेदिनी

મિતપ્રજ્ઞ લોકો કાર્યને પ્રવર્તિત કરે છે—આ જ તેમનું બળ છે. તેમ જ સર્વાધારા મેદિની પૃથ્વીને યક્ષોએ દોહી હતી.

Verse 56

इति शुश्रुम विप्रेंद्राः पुराकल्पे महात्मभिः । अंतर्धानमयं क्षीरमयस्पात्रे सुविस्तरे

હે વિપ્રેન્દ્રો, પુરાકલ્પમાં મહાત્માઓ પાસેથી અમે એમ સાંભળ્યું—અંતર્ધાનશક્તિયુક્ત, ક્ષીરમય અને સુવિસ્તર પાત્ર હતું.

Verse 57

वैश्रवणो महाप्राज्ञस्तदा वत्सः प्रकल्पितः । मणिधरस्य पिता पुण्यः प्राज्ञो बुद्धिमतां वरः

ત્યારે મહાપ્રાજ્ઞ વૈશ્રવણને વત્સ (વાછરડો) તરીકે નિમવામાં આવ્યો—તે મણિધરનો પુણ્યવાન પિતા, પ્રાજ્ઞ અને બુદ્ધિમાનોમાં શ્રેષ્ઠ હતો.

Verse 58

दोग्धा रजतनाभस्तु तस्याश्चासीन्महामतिः । सर्वज्ञः सर्वधर्मज्ञो यक्षराजसुतो बली

તેનો દોહક રજતનાભ હતો; અને યક્ષરાજનો પુત્ર બલિ પણ હતો—મહામતિ, સર્વજ્ઞ, સર્વધર્મજ્ઞ અને બલવાન.

Verse 59

अष्टबाहुर्महातेजा द्विशीर्षः सुमहातपाः । यक्षावर्तंत तेनापि सर्वदैव द्विजोत्तमाः

તે અષ્ટબાહુ, મહાતેજસ્વી અને દ્વિશીર્ષ, અતિમહાતપસ્વી હતો. હે દ્વિજોત્તમો, તેના કારણે યક્ષો પણ સદા સાવધાન રહી સતત વિચરતા હતા.

Verse 60

पुनर्दुग्धा इयं पृथ्वी राक्षसैश्च महाबलैः । तथा चैषा पिशाचैश्च सातुरैर्दग्धवारिभिः

આ પૃથ્વી ફરી મહાબળી રાક્ષસો દ્વારા અને તેમ જ પિશાચો દ્વારા ‘દોહી’ લેવામાં આવી છે. તેઓ વ્યાકુળ છે; તેમના જળ દગ્ધ થઈ ગયા છે અને તેઓ શુષ્કતાથી પીડાય છે.

Verse 61

उत्प्लुतं नृकपालं तं शावपात्रमयः कृतम् । सुप्रजां भोक्तुकामास्ते तीव्रकोपपराक्रमाः

ઉત્પ્લુત થઈ પ્રગટ થયેલું તે માનવ કपाल શવ-પાત્રરૂપે ઘડાયું. તેઓ તીવ્ર ક્રોધ અને પરાક્રમવાળા, તે સતી/શ્રેષ્ઠ સ્ત્રીને ભોગવવા-ભક્ષણ કરવા ઇચ્છી ત્યાં ઊભા રહ્યા.

Verse 62

दोग्धा रजतनाभस्तु तेषामासीन्महाबलः । सुमाली नाम वत्सश्च शोणितं क्षीरमेव च

તેમામાં મહાબળવાન રજતનાભ દોહનાર બન્યો અને સુમાળી નામનો વત્સ હતો. પરંતુ દૂધના સ્થાને લોહી જ દોહાયું.

Verse 63

रक्षांसि यातुधानाश्च पिशाचाश्च महाबलाः । यक्षास्तेन च जीवंति भूतसङ्घाश्च दारुणाः

મહાબળી રાક્ષસો, યાતુધાનો અને પિશાચો તે જ કારણે જીવિત રહે છે; તેમજ યક્ષો અને ભયંકર ભૂત-સમૂહો પણ એ જ આધારથી જીવે છે.

Verse 64

गंधर्वैरप्सरोभिश्च पुनर्दुग्धा वसुंधरा । कृत्वा वत्सं सुविद्वांसं तैश्च चित्ररथं पुनः

ફરી ગંધર્વો અને અપ્સરાઓએ વસુંધરાનું દોહન કર્યું; અતિ વિદ્વાનને વત્સ બનાવી, ચિત્રરથ સાથે તેમણે તેને પુનઃ દોહી।

Verse 65

दुदुहुः पद्मपात्रे तु गांधर्वं गीतसंकुलम् । सुरुचिर्नाम गंधर्वस्तेषामासीन्महामतिः

તેમણે કમળપાત્રમાં ગીતોથી ભરપૂર ગાંધર્વ સંગીત દોહ્યું. તેમામાં ‘સુરુચિ’ નામનો મહામતિ ગંધર્વ હતો।

Verse 66

दोग्धा पुण्यतमश्चैव तस्याश्च द्विजसत्तमाः । शुचिगीतं महात्मानः सुक्षीरं दुदुहुस्तदा

ત્યારે પરમ પુણ્યવાન દોહક અને શ્રેષ્ઠ દ્વિજ—એ મહાત્માઓ—તેમાંથી શુદ્ધ, મધુર ગીતસમાન, ઉત્તમ ક્ષીર દોહવા લાગ્યા।

Verse 67

गंधर्वास्तेन जीवंति अन्याश्चाप्सरसस्तथा । पर्वतैश्च महापुण्यैर्दुग्धा चेयं वसुंधरा

એ જ રસથી ગંધર્વો જીવંત રહે છે અને અન્ય અપ્સરાઓ પણ. તેમજ મહાપુણ્ય પર્વતો દ્વારા આ વસુંધરા જાણે દોહાઈ, પોતાનું વૈભવ પ્રદાન કરે છે।

Verse 68

रत्नानि विविधान्येव ओषधीश्चामृतोपमाः । वत्सश्चैव महाभागो हिमवान्परिकल्पितः

વિવિધ રત્નો, અમૃતસમાન ઔષધિઓ, અને મહાભાગ વત્સ—આ રીતે હિમવાનને યથાવિધિ નિમણૂક કરવામાં આવી।

Verse 69

मेरुर्दोग्धा च संजातः पात्रं कृत्वा तु शैलजम् । तेन क्षीरेण संवृद्धाः शैलाः सर्वे महौजसः

મેરુ પર્વત દોહક બન્યો અને શૈલજ પાત્ર બનાવાયું. તે દૂધથી પોષાઈ સર્વ પર્વતો અત્યંત તેજસ્વી અને બળવાન થયા.

Verse 70

पुनर्दुग्धा महावृक्षैः पुण्यैः कल्पद्रुमादिभिः । पालाशं पात्रामानिन्युश्छिन्नदग्धप्ररोहणम्

પછી ફરી પુણ્ય મહાવૃક્ષો—કલ્પદ્રુમ વગેરે—એ દોહન કર્યું. તેમણે પાલાશ-લાકડાનું પાત્ર લાવ્યું, જે કાપ્યા અને દગ્ધ કર્યા પછી પણ ફરી અંકુરે છે.

Verse 71

शालो दुदोह पुष्पांगः प्लक्षो वत्सोऽभवत्तदा । गुह्यकैश्चारणैः सिद्धैर्विद्याधरगणैस्तदा

ત્યારે શાલ વૃક્ષનું દોહન થયું; પુષ્પાંગ દોહક બન્યો અને તે સમયે પ્લક્ષ વૃક્ષ વાછરડું બન્યું. ગૂહ્યક, ચારણ, સિદ્ધ અને વિદ્યાધરગણ હાજર હતા.

Verse 72

दुग्धा चेयं सर्वधात्री सर्वकामप्रदायिनी । यं यमिच्छंति ये लोकाः पात्रवत्सविशेषणैः

આ (ગોરૂપા) દૂધ આપનારી, સર્વની ધાત્રી અને સર્વકામપ્રદાયિની છે. પાત્ર અને વાછરડાના વિશેષ ભેદ મુજબ લોકો જે જે ઇચ્છે છે તે તે પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 73

तैस्तैस्तेषां ददात्येव क्षीरं सद्भावमीदृशम् । इयं धात्री विधात्री तु इयं श्रेष्ठा वसुंधरा

એવા સદ્ભાવથી તે દરેકને તેમના મુજબનું દૂધ જ આપે છે. આ પૃથ્વી ધાત્રી પણ છે, વિધાત્રી પણ; આ વસુંધરા સર્વશ્રેષ્ઠ છે.

Verse 74

सर्वकामदुघा धेनुरियं पुण्यैरलंकृता । इयं ज्येष्ठा प्रतिष्ठा तु इयं सृष्टिरियं प्रजा

આ સર્વકામદુઘા ધેનુ પુણ્યોથી અલંકૃત છે. આ જ જ્યેષ્ઠ પ્રતિષ્ઠા છે; આ જ સૃષ્ટિ છે અને આ જ સર્વ પ્રજા (જીવો) છે.

Verse 75

पावनी पुण्यदा पुण्या सर्वसस्य प्ररोहिणी । चराचरस्य सर्वस्य प्रतिष्ठा योनिरेव च

તે પાવની, પુણ્યદાયિની અને સ્વયં પુણ્યમયી છે; જે સર્વ શસ્યોને અંકુરિત કરે છે. ચર-અચર સર્વ જગતની તે જ પ્રતિષ્ઠા છે અને તે જ યોની (મૂળ સ્ત્રોત) છે.

Verse 76

महालक्ष्मीरियं विद्या सर्वविश्वमयी सदा । सर्वकामदुघा दोग्ध्री सर्वबीजप्ररोहिणी

આ વિદ્યા સ્વયં મહાલક્ષ્મી છે, જે સદા સર્વ વિશ્વમયી છે. તે જ સર્વકામદુઘા દોગ્ધ્રી છે અને તે જ સર્વ બીજોને અંકુરિત કરનારી છે.

Verse 77

सर्वेषां श्रेयसां माता सर्वलोकधरा इयम् । पंचानामपि भूतानां प्रकाशो रूपमेव च

આ સર્વ શ્રેય (કલ્યાણ) ની માતા છે અને સર્વ લોકોને ધારણ કરનારી છે. પંચભૂતો માટે પણ આ જ પ્રકાશ છે અને આ જ તેમનું રૂપ છે.

Verse 78

असीदियं समुद्रांता मेदिनीति परिश्रुता । मधुकैटभयोः कृत्स्ना मेदसा समभिप्लुता

સમુદ્રપર્યંત આ પૃથ્વી ‘મેદિની’ નામે પ્રસિદ્ધ હતી; કારણ કે મધુ અને કૈટભના મેદસ્ (ચરબી) થી તે સંપૂર્ણપણે પ્લાવિત થઈ હતી.

Verse 79

तेनेयं मेदिनी नाम प्रोच्यते ब्रह्मवादिभिः । ततोभ्युपगमात्प्राज्ञ पृथोर्वैन्यस्य सत्तमाः

આથી બ્રહ્મવાદીઓ આ ધરતીને ‘મેદિની’ કહે છે. હે પ્રાજ્ઞ, પૃથુ વૈન્યને તેણીએ સ્વીકાર્યા હોવાથી, સત્તમ પુરુષો તેને પૃથુ સાથે સંબંધિત માને છે.

Verse 80

दुहितृत्वमनुप्राप्ता देवी पृथ्वीति चोच्यते । तेन राज्ञा द्विजश्रेष्ठाः पालितेयं वसुंधरा

પુત્રીત્વ પ્રાપ્ત કરીને દેવી ‘પૃથ્વી’ કહેવાય છે. હે દ્વિજશ્રેષ્ઠો, તે રાજાએ આ વસુંધરાનું રક્ષણ અને પાલન કર્યું.

Verse 81

ग्रामाधारं गृहाणां च पुरपत्तनमालिनी । सस्याकरवती स्फीता सर्वतीर्थमयी द्विजाः

હે દ્વિજગણ, આ ધરતી ગામો અને ઘરોનો આધાર છે, નગરો અને પત્તનોથી શોભિત છે; ધાન્ય અને ખનિજોથી સમૃદ્ધ, સ્ફીત-સમૃદ્ધ—અને સર્વ તીર્થોની પવિત્રતાથી પરિપૂર્ણ છે.

Verse 82

एवं वसुमती देवी सर्वलोकमयी सदा । एवं प्रभावो राजेंद्रः पुराणे परिपठ्यते

આ રીતે દેવી વસુમતી સદા સર્વ લોકમય બની વ્યાપેલી છે. હે રાજેન્દ્ર, આ રીતે જ તેની મહિમા પુરાણમાં પાઠ થાય છે.

Verse 83

पृथुर्वैन्यो महाभागः सर्वकर्मप्रकाशकः । यथा विष्णुर्यथा ब्रह्मा यथा रुद्रः सनातनः

વેનપુત્ર પૃથુ મહાભાગ્યશાળી હતો, સર્વ ધર્મકર્મનો પ્રકાશક હતો—જેમ વિષ્ણુ, જેમ બ્રહ્મા, તેમ સનાતન રુદ્ર સમાન.

Verse 84

नमस्कार्यास्त्रयो देवा देवाद्यैर्ब्रह्मवादिभिः । ब्राह्मणैरृषिभिः सर्वैर्नमस्कार्यो नृपोत्तमः

ત્રણ દેવો નમસ્કારયોગ્ય છે; દેવોમાં અગ્રગણ્ય અને બ્રહ્મવાદના ઉપદેશકો પણ નમનીય છે. તેમ જ સર્વ બ્રાહ્મણો અને ઋષિઓ નમસ્કારયોગ્ય છે, અને નૃપશ્રેષ્ઠ પણ નમસ્કારયોગ્ય છે.

Verse 85

वर्णानामाश्रमाणां यः स्थापकः सर्वलोकधृक् । पार्थिवैश्च महाभागैः पार्थिवत्वमिहेप्सुभिः

જે વર્ણો અને આશ્રમોની સ્થાપના કરે છે અને સર્વ લોકોને ધારણ કરે છે—આ જગતમાં રાજ્ય ઇચ્છનાર ભાગ્યશાળી રાજાઓ અને મહાપાર્થીવો તેને શોધી સન્માનપૂર્વક સેવા કરે.

Verse 86

आदिराजो नमस्कार्यः पृथुर्वैन्यः प्रतापवान् । धनुर्वेदार्थिभिर्योधैः सदैव जयकांक्षिभिः

આદિરાજ, પ્રતિાપશાળી પૃથુ વૈન્ય નમસ્કારયોગ્ય હતો; ધનુર્વેદમાં નિષ્ઠાવાન અને સદા વિજયકાંક્ષી યોધ્ધાઓથી તે હંમેશાં પરિભ્રમિત રહેતો હતો.

Verse 87

नमस्कार्यो महाराजो वृत्तिदाता महीभृताम् । एवं पात्रविशेषाश्च मया ख्याता द्विजोत्तमाः

મહારાજ—જે ભૂમિને ધારણ કરનાર રાજાઓને જીવનવૃત્તિ આપે છે—નમસ્કારયોગ્ય છે. હે દ્વિજોત્તમો, આ રીતે મેં પાત્રોના વિશેષ ભેદો વર્ણવ્યા છે.

Verse 88

वत्सानां सुविशेषाश्च दोग्धॄणां भवदग्रतः । क्षीरस्यापि विशेषं तु यथोद्दिष्टं हि भूभुजा

હે રાજન, આપની સમક્ષ વત્સોના ઉત્તમ વિશેષ અને દોહનારાઓના ભેદ વર્ણવાશે; તેમજ દૂધના ગુણવિશેષ પણ ભૂભુજએ જેમ યથાવત્ કહ્યું છે તેમ જણાવાશે.

Verse 89

समाख्यातं तथाग्रे च भवतां वै यथार्थतः । धन्यं यशस्यमारोग्यं पुण्यं पापप्रणाशनम्

આ તમને અગાઉ જ યથાર્થ રીતે સમ્યક રીતે સમજાવવામાં આવ્યું છે. આ ધન્ય છે, યશ આપનારું, આરોગ્યદાયક, પુણ્યપ્રદ અને પાપનાશક છે.

Verse 90

पृथोर्वैन्यस्य चरितं यः शृणोति द्विजोत्तमाः । तस्य भागीरथी स्नानमहन्यहनि जायते

હે દ્વિજોત્તમો, જે કોઈ પૃથુ-વૈન્યનું ચરિત્ર સાંભળે છે, તેને દરરોજ ભાગીરથી (ગંગા) સ્નાનનું પુણ્ય પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 91

सर्वपापविशुद्धात्मा विष्णुलोकं प्रयाति सः

તે સર્વ પાપોથી શુદ્ધાત્મા બનીને વિષ્ણુલોકને પ્રાપ્ત થાય છે.