Adhyaya 24

Verse 1

सूत उवाच । हतं श्रुत्वा दितिः पुत्रं सुबलं बलमेव च । रुदितं करुणं कृत्वा हा हा कष्टं भृशं मम

સૂત બોલ્યા—પુત્રો સુબલ અને બલ હણાયા છે એમ સાંભળીને દિતિ કરુણ રોદન કરવા લાગી અને બોલી, “હા હા! મારું દુઃખ કેટલું ભયંકર છે!”

Verse 2

एवं सुकरुणं कृत्वा बहुकालं तपस्विनी । सा गता कश्यपं कांतं तमुवाच यशस्विनी

આ રીતે લાંબા સમય સુધી કરુણ ભાવ ધારણ કરીને તે તપસ્વિની યશસ્વિની દિતિ પોતાના પ્રિય કશ્યપ પાસે ગઈ અને તેને કહ્યું।

Verse 3

तव पुत्रो महापाप इंद्रः सुरगणेश्वरः । सागरोपगतं दृष्ट्वा बलं मे ब्रह्मलक्षणम्

તારો પુત્ર ઇન્દ્ર, દેવગણનો અધિપતિ, મહાપાપી છે; બ્રહ્મલક્ષણયુક્ત મારું બળ સાગરમાં પ્રવેશતું જોઈ તેણે તેમ જ વર્તન કર્યું।

Verse 4

वज्रेण घातयामास संध्यामास्यंतमेव हि । एवं श्रुत्वा ततः क्रुद्धो मरीचितनयस्तदा

સંધ્યાકાળે જ તેણે વજ્રથી પ્રહાર કરીને તેને હણ્યો; આ સાંભળીને મરીચિનો પુત્ર ત્યારે ક્રોધિત થયો।

Verse 5

क्रोधेन महताविष्टः प्रजज्वालेव वह्निना । अवलुंच्य जटामेकां शुच्यग्नौ स द्विजोत्तमः

મહાન ક્રોધથી આવિષ્ટ થઈ તે અગ્નિ સમાન પ્રજ્વલિત થયો; તે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણે જટાનો એક ગુચ્છ ઉપાડી શુચિ યજ્ઞાગ્નિમાં અર્પણ કર્યો।

Verse 6

इंद्रस्यैव वधार्थाय पुत्रमुत्पादयाम्यहम् । तस्मात्कुंडात्समुत्पन्नो हुताशनमुखादपि

“ઇન્દ્રના વધ માટે જ હું પુત્ર ઉત્પન્ન કરીશ; તે એ કુંડમાંથી—હુતાશનના મુખમાંથી જ જાણે—સમુદ્ભવશે।”

Verse 7

कृष्णांजनचयोपेतः पिंगाक्षो भीषणाकृतिः । दंष्ट्राकरालवक्त्रांतो जगतां भयदायकः

કૃષ્ણ અંજનના લેપથી યુક્ત, પિંગલ નેત્રોવાળો અને ભયાનક આકારધારી—દંષ્ટ્રાઓથી વિકરાળ થયેલા મુખવાળો—તે જગતને ભય આપનાર બન્યો।

Verse 8

महाचर्वरिको घोरः खड्गचर्मधरस्तथा । सर्वांगतेजसा दीप्तो महामेघोपमो बली

ઘોર મહાચર્વરિક ખડ્ગ અને ઢાલ ધારણ કરીને, સર્વ અંગોના તેજથી દીપ્ત—બલવાન અને મહામેઘ સમાન જણાયો।

Verse 9

उवाच कश्यपं विप्रमादेशो मम दीयताम् । कस्मादुत्पादितो विप्र भवता कारणं वद

તે કશ્યપ બ્રાહ્મણને બોલ્યો—“મને આપનો આદેશ આપો. હે વિપ્ર, તમે મને કયા કારણથી ઉત્પન્ન કર્યો? કારણ કહો.”

Verse 10

तमहं साधयिष्यामि प्रसादात्तव सुव्रत । कश्यप उवाच । अस्या मनोरथं पुत्र पूरयस्व ममैव हि

હે સુવ્રત! તારા પ્રસાદથી હું તે કાર્ય સિદ્ધ કરીશ. કશ્યપ બોલ્યા—પુત્ર, મારા જ હેતુથી એની મનોઇચ્છા પૂર્ણ કર.

Verse 11

अदित्यास्त्वं महाप्राज्ञ जहि इंद्रं दुरात्मकम् । निहते देवराजे हि ऐंद्रं पदं प्रभुंक्ष्व च

હે મહાપ્રાજ્ઞ! તું આદિત્યોમાંનો છે; તે દુષ્ટાત્મા ઇન્દ્રને સંહાર. દેવરાજ નાશ પામે તો ઐન્દ્ર પદનું પ્રભુત્વ પણ ભોગવ.

Verse 12

एवं तेन समादिष्टः कश्यपेन महात्मना । वृत्रस्तु उद्यमं चक्रे तस्येंद्रस्य वधाय च

આ રીતે મહાત્મા કશ્યપના આદેશથી વૃત્રે ઇન્દ્રવધ માટે પ્રયત્ન અને તૈયારી શરૂ કરી.

Verse 13

धनुर्वेदस्य चाभ्यासं स चक्रे पौरुषान्वितः । बलं वीर्यं तथा क्षात्रं तेजो धैर्यसमन्वितम्

પૌરુષથી યુક્ત થઈ તેણે ધનુર્વેદનો અભ્યાસ કર્યો—બળ, વીર્ય, ક્ષાત્રભાવ, તેજ અને ધૈર્યથી સમ્પન્ન.

Verse 14

दृष्ट्वा हि तस्य दैत्यस्य सहस्राक्षो भयातुरः । उपायं चिंतितं तस्य वृत्रस्यापि दुरात्मनः

તે દૈત્યને જોઈ સહસ્રાક્ષ (ઇન્દ્ર) ભયથી વ્યાકુળ થયો અને તે દુષ્ટાત્મા વૃત્ર સામે ઉપાય વિચારવા લાગ્યો.

Verse 15

वधार्थं देवदेवेन समाहूय महामुनीन् । सप्तर्षीन्प्रेषयामास वृत्रं दैत्येश्वरं प्रति

વૃત્રવધના હેતુથી દેવોના દેવએ મહામુનિઓને બોલાવી, દૈત્યેશ્વર વૃત્ર તરફ સપ્તઋષિઓને પ્રેષિત કર્યા।

Verse 16

भवंतस्तत्र गच्छंतु यत्र वृत्रः स तिष्ठति । संधिं कुर्वंतु वै तेन सार्द्धं मम मुनीश्वराः

જ્યાં વૃત્ર સ્થિત છે ત્યાં તમે સૌ જાઓ; હે મારા મુનિશ્રેષ્ઠો, તેની સાથે નિશ્ચયે સંધિ કરો।

Verse 17

एवं तेन समादिष्टा मुनयः सप्त ते तदा । वृत्रासुरं ततः प्रोचुः सहस्राक्ष प्रचालिताः

તેના આદેશથી તે સાત મુનિઓ ત્યારે સહસ્રાક્ષ (ઇન્દ્ર) દ્વારા પ્રેરિત થઈ વૃત્રાસુરને સંબોધ્યા।

Verse 18

सख्यं कर्तुं प्रयच्छेत्स क्रियतां दैत्यसत्तम । ऋषयः सप्ततत्त्वज्ञा ऊचुर्वृत्रं महाबलम्

હે દૈત્યસત્તમ, સખ્ય આપો—સખ્ય સ્થાપિત થાઓ. એમ તત્ત્વજ્ઞ સાત ઋષિઓએ મહાબલ વૃત્રને કહ્યું।

Verse 19

सहस्राक्षो महाप्राज्ञो भवता सह सत्तम । मैत्रमिच्छति वै कर्तुं तत्कथं न करोषि किम्

હે સત્તમ, સહસ્રાક્ષ મહાપ્રાજ્ઞ ઇન્દ્ર તારી સાથે ખરેખર મૈત્રી કરવા ઇચ્છે છે; તો પછી તું કેમ નથી કરતો?

Verse 20

अर्धमैंद्रं पदं वीर सत्वं भुंक्ष्व सुखेन वै । वर्तंत्वर्द्धेन इंद्रस्तु असुरा देवतास्तथा

હે વીર, ઇન્દ્રપદનો આ અર્ધભાગ તું સુખથી ભોગવ; ઇન્દ્ર બાકીના અર્ધથી નિવાહ કરે, તેમજ અસુરો અને દેવતાઓ પણ.

Verse 21

सुखं वर्तंतु ते सर्वे वैरं चैव विसृज्य वै । वृत्र उवाच । यदि सत्येन देवेंद्रो मैत्रमिच्छति सत्तमः

તમ સૌ સુખથી રહો અને વૈર સાચે જ ત્યજી દો. વૃત્ર બોલ્યો—જો દેવોના સ્વામી ઇન્દ્ર, સત્તમ, સત્યપૂર્વક મૈત્રી ઇચ્છે છે…

Verse 22

सत्यमाश्रित्य चैवाहं करिष्ये नात्र संशयः । छद्म चैवं पुरस्कृत्य इंद्रो द्रोहं समाचरेत्

હું સત્યનો આશ્રય લઈને નિશ્ચયે કરીશ—એમાં શંકા નથી. પરંતુ ઇન્દ્રે છલને આગળ રાખી દ્રોહ આચર્યો.

Verse 23

तदा किं क्रियते विप्रा इत्यर्थे प्रत्ययं हि किम् । ऋषयस्त्विंद्रमाचख्युरित्यर्थं प्रत्ययं वद

‘ત્યારે શું કરવું, હે વિપ્રો?’—અહીં ‘કિમ્’ પ્રશ્નાર્થક પદ છે. અને ઋષિઓએ ઇન્દ્રનો ઉલ્લેખ કર્યો—તે ઉક્તિનો અભિપ્રાય પણ કહો.

Verse 24

इति श्रीपद्मपुराणे पंचपंचाशत्सहस्रसंहितायां भूमिखंडे वृत्र । वंचनंनाम चतुर्विंशोऽध्यायः

આ રીતે શ્રીપદ્મપુરાણની પંચપંચાશત્સહસ્રસંહિતાના ભૂમિખંડમાં ‘વૃત્ર-વંચન’ નામનો ચોવીસમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો.

Verse 25

ब्रह्महत्यादिकैः पापैर्लिप्येहं नात्र संशयः । छद्म चैवं पुरस्कृत्य इंद्रो द्रोहं समाचरेत्

બ્રહ્મહત્યા વગેરે પાપોથી હું અહીં નિશ્ચયે લિપ્ત થઈ જઈશ—એમાં શંકા નથી. આમ છલનું બહાનું આગળ રાખીને ઇન્દ્ર દ્રોહ આચરશે.

Verse 26

ब्रह्महत्यादिकैः पापैर्लिप्येहं नात्र संशयः । इत्युवाच महाप्राज्ञ त्वामेवं स पुरंदरः

“બ્રહ્મહત્યા વગેરે પાપોથી હું અહીં લિપ્ત થયો છું—એમાં શંકા નથી.” હે મહાપ્રાજ્ઞ, આ રીતે પુરંદર (ઇન્દ્ર) તને બોલ્યો.

Verse 27

एतेन प्रत्ययेनापि सख्यं कुरु महामते । वृत्र उवाच । भवतां शिष्टमार्गेण सत्येनानेन तस्य च

“આ વિશ્વાસથી પણ, હે મહામતે, મિત્રતા કર.” વૃત્ર બોલ્યો—“તમારા શિષ્ટમાર્ગાનુસાર સત્ય આચરણથી, અને તેની આ સત્યતાથી પણ…”

Verse 28

मैत्रमेवं करिष्यामि तेन सार्द्धं द्विजोत्तमाः । वृत्रमिंद्रस्यसंस्थानं नीतं ब्राह्मणपुङ्गवैः

હે દ્વિજોત્તમો, હું તેની સાથે આ રીતે મિત્રતા કરીશ. ઇન્દ્ર સમાન બળ-સ્થાન ધરાવનાર વૃત્રને શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણોએ માર્ગ બતાવીને આગળ લઈ ગયા.

Verse 29

इन्द्रस्तमागतं दृष्ट्वा वृत्रं मित्रार्थमुद्यतः । सिंहासनात्समुत्थाय अर्घमादाय सत्वरः

વૃત્રને આવતો જોઈ, મિત્રતા માટે ઉત્સુક ઇન્દ્ર સિંહાસન પરથી ઊભો થયો અને તત્કાળ અર્ઘ્ય લઈને તેનું સન્માન કર્યું.

Verse 30

ददौ तस्मै स धर्मात्मा वृत्राय द्विजसत्तम । अर्धं भुंक्ष्व महाप्राज्ञ ऐंद्रमेतन्महत्पदम्

હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ! તે ધર્માત્માએ વૃત્રને આ મહાન્ ઐન્દ્રસમાન રાજ્યપદ આપીને કહ્યું—“હે મહાપ્રાજ્ઞ, તેનો અર્ધભાગ ભોગવ.”

Verse 31

वर्तितव्यं सुखेनापि आवाभ्यां दैत्यसत्तम । एवं विश्वासयन्दैत्यं वृत्र मैत्रेण वै तदा

“હે દૈત્યશ્રેષ્ઠ, આપણે બંનેએ પણ સુખથી વર્તવું જોઈએ.” એમ કહી વૃત્રે તે સમયે મૈત્રીભાવથી દૈત્યને વારંવાર વિશ્વાસ અપાવ્યો.

Verse 32

गतेषु तेषु विप्रेषु स्वस्थानं द्विजसत्तम । छिद्रं पश्यति दुष्टात्मा वृत्रस्यापि सदैव हि

હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ! તે બ્રાહ્મણો ગયા પછી, તે દુષ્ટાત્મા પોતાના સ્થાને જઈ વૃત્રમાં પણ છિદ્ર શોધતો રહ્યો—સદા અવસર જોતો રહ્યો.

Verse 33

सावधानत्वमिंद्रोपि दिवारात्रौ प्रचिंतयेत् । तस्यच्छिद्रं न पश्येत वृत्रस्यापि महात्मनः

ઇન્દ્રે પણ દિવસ-રાત સાવધાન રહેવાની વાત સતત વિચારવી જોઈએ; કારણ કે તે મહાત્મા વૃત્રમાં કોઈ છિદ્ર—કોઈ અવસર—જોઈ શકશે નહીં.

Verse 34

उपायं चिंतयामास तस्यैव वधहेतवे । रंभा संप्रेषिता तेन मोहयस्व महासुरम्

તેના વધના હેતુથી જ તેણે એક ઉપાય વિચાર્યો; અને રંભાને મોકલી આજ્ઞા કરી—“આ મહાસુરને મોહિત કર.”

Verse 35

येनकेनाप्युपायेन यथा हत्वा लभे सुखम् । तथा कुरुष्व कल्याणि संमोहाय सुरद्विषः

જે કોઈ ઉપાયથી તેને વધ કરીને મને સુખ મળે—એ જ રીતે કર, હે કલ્યાણી; દેવોના શત્રુઓને મોહમાં પાડવા માટે।

Verse 36

वनं पुण्यं महादिव्यं पुण्यपादपसेवितम् । बहुवृक्षफलोपेतं मृगपक्षिसमाकुलम्

તે વન પવિત્ર, મહાન અને દિવ્ય હતું; પુણ્ય વૃક્ષોથી સેવિત, અનેક વૃક્ષોના ફળોથી સમૃદ્ધ, અને મૃગ તથા પક્ષીઓથી ભરપૂર।

Verse 37

विमानमंदिरैर्दिव्यैः सर्वत्र परिशोभितम् । दिव्यगंधर्वसंगीतं भ्रमराकुलितं सदा

તે સર્વત્ર દિવ્ય વિમાન-મંદિરો અને ભવ્ય પ્રાસાદોથી શોભિત હતું; ત્યાં દિવ્ય ગંધર્વસંગીત ગુંજતું અને સદા ભમરાઓના ઝુંડથી ભરેલું રહેતું।

Verse 38

कोकिलानां रुतैः पुण्यैः सर्वत्र मधुरायतैः । शिखिसारंगनादैश्च सर्वत्र सुसमाकुलम्

સર્વત્ર કોયલોના પુણ્ય કૂજન મધુર રીતે ગુંજતા; અને સર્વત્ર મોર તથા હરણના નાદથી તે વન સુશોભિત રીતે ગુંજતું હતું।

Verse 39

दिव्यैस्तु चंदनैर्वृक्षैः सर्वत्र समलंकृतम् । वापीकुंडतडागैश्च जलपूर्णैर्मनोहरैः

તે સર્વત્ર દિવ્ય ચંદનવૃક્ષોથી અલંકૃત હતું; અને જળથી પરિપૂર્ણ મનોહર વાપી, કુંડ તથા તળાવો-સરોથી શોભતું હતું।

Verse 40

कमलैः शतपत्रैश्च पुष्पितैः समलंकृतम् । देवगंधर्वसंसिद्धैश्चारणैश्चैव किन्नरैः

તે સ્થાન ખીલેલા કમળો અને શતપત્ર પુષ્પોથી સુંદર રીતે અલંકૃત હતું. દેવગંધર્વ, સિદ્ધ, ચારણ અને કિન્નરોથી તે ભરપૂર હતું.

Verse 41

मुनिभिः शुशुभे दिव्यैर्दिव्योद्यानवरेण च । अप्सरोगणसंकीर्णं नानाकौतुकमंगलैः

દિવ્ય મુનિઓ અને ઉત્તમ દિવ્ય ઉદ્યાનથી તે અત્યંત શોભાયમાન હતું. અપ્સરાઓના સમૂહોથી તે ભરેલું અને અનેક ઉત્સવો તથા મંગલવિધિઓથી અલંકૃત હતું.

Verse 42

हेमप्रासादसंबाधं दंडच्छत्रैश्च चामरैः । कलशैश्च पताकाभिः सर्वत्रसमलंकृतम्

તે સુવર્ણ પ્રાસાદોથી ઘેરાયેલું હતું. દંડ, છત્ર, ચામર, કલશ અને પતાકાઓથી સર્વત્ર સુંદર રીતે અલંકૃત હતું.

Verse 43

वेदध्वनिसमाकीर्णं गीतध्वनिसमाकुलम् । एवं नंदनमासाद्य सा रंभा चारुहासिनी

તે વેદપાઠના નાદથી ભરેલું અને ગીતધ્વનિથી ગુંજતું હતું. આમ નંદનને પહોંચી, ચારુહાસિની રંભા ત્યાં પ્રવેશી.

Verse 44

अप्सरोभिः समं तत्र क्रीडत्येवं विलासिनी । सूत उवाच । एकदा तु स वृत्रो वै कालाकृष्टो गतो वनम्

ત્યાં તે વિલાસિની અપ્સરાઓ સાથે આ રીતે ક્રીડા કરતી હતી. સૂત બોલ્યા—એક વખત તે વૃત્ર કાળથી આકર્ષિત થઈ વનમાં ગયો.

Verse 45

कतिभिर्दानवैः सार्द्धं मुदया परया युतः । अलक्ष्ये भ्रमते पार्श्वं तस्यैव च महात्मनः

થોડા દાનવો સાથે, પરમ આનંદથી યુક્ત થઈ તે અદૃશ્ય રહીને તે મહાત્માના જ પાર्श્વમાં ફરતો રહ્યો.

Verse 46

देवराजोपि विप्रेंद्रश्छिद्रान्वेषी द्विषां किल । स हि वृत्रो महाप्राज्ञो विश्वस्तः सर्वकर्मसु

હે વિપ્રેન્દ્ર! દેવરાજ ઇન્દ્ર પણ શત્રુઓના દોષ શોધનાર કહેવાય છે; પરંતુ વૃત્ર તો મહાપ્રાજ્ઞ અને સર્વ કાર્યોમાં વિશ્વસનીય હતો.

Verse 47

इंद्रं मित्रं परं जानन्भयं चक्रे न तस्य सः । भ्रममाणो वनं पश्येत्सर्वत्र परमं शुभम्

ઇન્દ્રને પરમ મિત્ર જાણીને તેણે ભય ઊભો કર્યો નહિ. વનમાં ભ્રમણ કરતાં પણ તે સર્વત્ર પરમ શુભ જ જોતો હતો.

Verse 48

सुरम्यं कौतुकवनं वनितागणसंकुलम् । चंदनस्यापि वृक्षस्य छायां शीतां सुपुण्यदाम्

તે રમ્ય કૌતુકવન સ્ત્રીસમૂહોથી ભરેલું હતું; અને ચંદનવૃક્ષોની શીતળ છાયા પણ હતી—અતિ શુભ અને પુણ્યદાયિની.

Verse 49

समाश्रित्य विशालाक्षी रंभा तत्र प्रदीव्यति । सखीभिस्तु महाभागा दोलारूढा यशस्विनी

ત્યાં વિશાલનેત્રવાળી રંભા આશ્રય લઈને તેજસ્વી બની પ્રગટ થઈ. તે યશસ્વિની મહાભાગા સખીઓ સાથે ઝૂલામાં આરૂઢ હતી.

Verse 50

गायते सुस्वरं गीतं सर्वविश्वप्रमोहनम् । तत्र वृत्रः समायातः कामाकुलितमानसः

સુમધુર સ્વરે એવું ગીત ગવાતું હતું કે જે સમગ્ર વિશ્વને મોહી લે. ત્યાં વૃત્ત્ર આવ્યો; તેનું મન કામથી વ્યાકુળ અને અશાંત હતું.

Verse 51

दोलारूढां समालोक्य रंभां चारुसुलोचनाम्

ઝૂલામાં બેઠેલી, સુંદર વિશાળ નેત્રોવાળી રંભાને જોઈને,