Adhyaya 21

Verse 1

सूत उवाच । एकदा व्यास देवोऽसौ ब्रह्माणं जगतः पतिम् । सुव्रताख्यानकं सर्वं पप्रच्छातीव विस्मितः

સૂત બોલ્યા—એક વખત દિવ્ય વ્યાસદેવ અત્યંત વિસ્મિત થઈ જગતના પતિ બ્રહ્માજીને ‘સુવ્રતાખ્યાન’નું સર્વ વર્ણન પૂછવા લાગ્યા।

Verse 2

व्यास उवाच । लोकात्मंल्लोकविन्यास देवदेव महाप्रभो । सुव्रतस्याथ चरितं श्रोतुमिच्छामि सांप्रतम्

વ્યાસ બોલ્યા—હે લોકાત્મા, હે લોકવિન્યાસક, હે દેવોના દેવ મહાપ્રભુ! હું હવે સુવ્રતના ચરિત્ર અને કર્મકથા સાંભળવા ઇચ્છું છું।

Verse 3

ब्रह्मोवाच । पाराशर्यमहाभाग श्रूयतां पुण्यमुत्तमम् । सुव्रतस्य सुविप्रस्य तपश्चर्यासमन्वितम्

બ્રહ્મા બોલ્યા—હે મહાભાગ પારાશર્ય! આ પરમ પુણ્યમય ઉત્તમ આખ્યાન સાંભળો—તપશ્ચર્યા અને ધર્માનુષ્ઠાનથી યુક્ત તે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ સુવ્રતનું ચરિત્ર।

Verse 4

सुव्रतो नाम मेधावी बाल्यादपि स चिंतयन् । गर्भे नारायणं देवं दृष्टवान्पुरुषोत्तमम्

સુવ્રત નામનો એક મેધાવી પુરુષ હતો; તે બાળપણથી જ સતત ભગવાનનું ચિંતન કરતો. ગર્ભસ્થ અવસ્થામાં જ તેણે પુરુષોત્તમ નારાયણ દેવનું દર્શન કર્યું।

Verse 5

स पूर्वकर्माभ्यासेन हरेर्ध्यानं गतस्तदा । शंखचक्रधरं देवं पद्मनाभं सुपुण्यदम्

ત્યારે પૂર્વકર્મના અભ્યાસબળથી તે હરિના ધ્યાનમાં પ્રવેશ્યો—શંખચક્રધારી, પદ્મનાભ, મહાપુણ્યપ્રદ ભગવાનનું ધ્યાન કર્યું।

Verse 6

ध्यायते चिंतयेत्सो हि गीते ज्ञाने प्रपाठने । एवं देवं हरिं ध्यायन्सदैव द्विजसत्तमः

ગીતપાઠ, જ્ઞાનઅધ્યયન અને પ્રપાઠન સમયે પણ તેણે પ્રભુનું ધ્યાન અને ચિંતન કરવું જોઈએ. આ રીતે સદા દેવ હરિનું સ્મરણ કરતો શ્રેષ્ઠ દ્વિજ સતત તેમામાં જ લીન રહે છે.

Verse 7

क्रीडत्येवं सदा डिंभैः सार्द्धं च बालकोत्तमः । बालकानां स्वकं नाम हरेश्चैव महात्मनः

આ રીતે તે શ્રેષ્ઠ બાળક હંમેશાં નાનાં બાળકો સાથે રમતો રહેતો. બાળકોમાં તેનું પોતાનું નામ ‘હરિ’ એમ જ બોલાતું—તે મહાત્મા હરિનામથી જ પ્રસિદ્ધ હતો.

Verse 8

चकार स हि मेधावी पुण्यात्मा पुण्यवत्सलः । समाह्वयति वै मित्रं हरेर्नाम्ना महामतिः

તે મેધાવી, પુણ્યાત્મા અને પુણ્યકર્મપ્રિય હતો. તે મહામતિએ ‘હરિ’ નામ લઈને પોતાના મિત્રને બોલાવ્યો.

Verse 9

भोभोः केशव एह्येहि एहि माधवचक्रधृक् । क्रीडस्व च मया सार्धं त्वमेव पुरुषोत्तम

“અરે કેશવ, અહીં આવ—આવ; હે માધવ, ચક્રધારી, આવ. મારી સાથે રમ; તું જ પુરુષોત્તમ છે.”

Verse 10

सममेवं प्रगंतव्यमावाभ्यां मधुसूदन । एवमेव समाह्वानं नामभिश्च हरेर्द्विजः

“હે મધુસૂદન, આપણે બંનેએ આ જ રીતે સાથે સાથે આગળ વધવું જોઈએ. એ જ રીતે દ્વિજે પણ હરિને તેના નામોથી બોલાવી આવાહન કરવું જોઈએ.”

Verse 11

क्रीडने पठने हास्ये शयने गीतप्रेक्षणे । याने च ह्यासने ध्याने मंत्रे ज्ञाने सुकर्मसु

રમણમાં, અભ્યાસમાં, હાસ્યમાં, શયનમાં, ગીતના શ્રવણ‑દર્શનામાં; યાત્રામાં, આસનમાં, ધ્યાનમાં; મંત્રમાં, જ્ઞાનમાં અને સદ્કર્મોમાં—સદા ભગવાનનું સ્મરણ રાખવું જોઈએ.

Verse 12

पश्यत्येवं वदत्येवं जगन्नाथं जनार्दनम् । स ध्यायते तमेकं हि विश्वनाथं महेश्वरम्

આ રીતે જગન્નાથ જનાર્દનને જોઈને અને આ રીતે જ તેમનું નામ‑ગુણ બોલીને, તે એકમાત્ર વિશ્વનાથ મહેશ્વરનું જ ધ્યાન કરે છે.

Verse 13

तृणे काष्ठे च पाषाणे शुष्के सार्द्रे हि केशवम् । पश्यत्येवं स धर्मात्मा गोविंदं कमलेक्षणम्

તૃણમાં, કાષ્ઠમાં અને પાષાણમાં—શુષ્ક હોય કે આર્દ્ર—ધર્માત્મા પુરુષ આ રીતે કેશવ, કમલનેત્ર ગોવિંદનું દર્શન કરે છે.

Verse 14

आकाशे भूमिमध्ये तु पर्वतेषु वनेषु च । जले स्थले च पाषाणे जीवेष्वेव महामतिः

આકાશમાં અને ભૂમિના અંતરમાં; પર્વતોમાં અને વનોમાં; જળમાં અને સ્થલે; પાષાણમાં—અને નિશ્ચયે જીવોમાં પણ—એ મહામતિ (પરમ તત્ત્વ) વિદ્યમાન છે.

Verse 15

नृसिंहं पश्यते विप्रः सुव्रतः सुमनासुतः । बालक्रीडां समासाद्य रमत्येवं दिनेदिने

સુમનાનો પુત્ર સુવ્રત નામનો તે વિપ્ર નરસિંહનું દર્શન કરે છે; અને બાળક્રીડાને આશ્રય કરીને, તે દિવસે દિવસે આ રીતે આનંદિત રહે છે.

Verse 16

गीतैश्च गायते कृष्णं सुरागैर्मधुराक्षरैः । तालैर्लयसमायुक्तैः सुस्वरैर्मूर्च्छनान्वितैः

તેઓ મધુર અક્ષરો અને દિવ્ય રાગોથી ગીત ગાઈ શ્રીકૃષ્ણનું ગાન કરે છે; તાલ-લયથી યુક્ત, સુસ્વરો અને મૂર્ચ્છનાઓથી અલંકૃત।

Verse 17

सुव्रत उवाच । ध्यायंति वेदविदुषः सततं सुरारिं यस्यांगमध्ये सकलं हि विश्वम् । योगेश्वरं सकलपापविनाशनं च व्रजामि शरणं मधुसूदनस्य

સુવ્રતે કહ્યું—હું મધુસૂદનનું શરણ ગ્રહણ કરું છું; જેને વેદવિદ્વાનો સદા ધ્યાન કરે છે, જે દેવશત્રુઓનો શત્રુ છે, જેના અંગમધ્યે સમગ્ર વિશ્વ વસે છે, જે યોગેશ્વર અને સર્વ પાપવિનાશક છે।

Verse 18

लोकेषु यो हि सकलेष्वनुवर्तते यो लोकाश्च यस्मिन्निवसंति सर्वे । दोषैर्विहीनमखिलैः परमेश्वरं तं तस्यैव पादयुगलं सततं नमामि

જે સર્વ લોકોમાં વ્યાપે છે અને જેમાં સર્વ લોકો નિવાસ કરે છે, જે સર્વ દોષોથી રહિત પરમેશ્વર છે—તેણાં જ પાદયુગળને હું સદા નમસ્કાર કરું છું।

Verse 19

नारायणं गुणनिधानमनंतवीर्यं वेदांतशुद्धमतयः प्रपठंति नित्यम् । संसारसागरमनंतमगाधदुर्गमुत्तारणार्थमखिलं शरणं प्रपद्ये

હું નારાયણનું શરણ સ્વીકારું છું—જે ગુણનિધાન અને અનંતવીર્ય છે; જેને વેદાંતથી શુદ્ધ બુદ્ધિવાળા નિત્ય પાઠ કરે છે. અનંત, અગાધ, દુર્ગમ સંસારસાગર પાર કરવા માટે હું સર્વથા તેની જ શરણાગતિ કરું છું।

Verse 20

योगींद्र मानससरोवरराजहंसं शुद्धं प्रभावमखिलं सततं हि यस्य । तस्यैव पादयुगलं विमलं विशालं दीनस्य मेऽसुररिपो कुरु तस्य रक्षाम्

હે યોગીન્દ્ર, માનસસરોવરનાં રાજહંસ સમા! જેના સર્વ, સદા વિદ્યમાન પ્રભાવ શુદ્ધ છે—હે અસુરરિપુ, દીન મને બચાવ; તે નિર્મળ, વિશાળ પાદયુગળની રક્ષા કરીને મારી રક્ષા કર।

Verse 21

इति श्रीपद्मपुराणे पंचपंचाशत्सहस्रसंहितायां भूमिखंडे ऐंद्रे सुमनोपाख्याने एकविंशोऽध्यायः

આ રીતે શ્રીપદ્મપુરાણની પંચપંચાશત્સહસ્રસંહિતામાં, ભૂમિખંડના ઐન્દ્ર પ્રકરણમાં ‘સુમનોપાખ્યાન’ નામના પ્રસંગનો એકવીસમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।

Verse 22

गायाम्यहं सुरसगीतकतालमानैः श्रीरंगमेकमनिशं भुवनस्य देवम् । अज्ञाननाशकमलं च दिनेशतुल्यमानंदकंदमखिलं महिमा समेतम्

દિવ્ય ગાનના તાલ-લય અને માન સાથે હું અવિરત શ્રીરંગ—ભુવનના એકમાત્ર દેવ—નું ગાન કરું છું; જેમની તેજસ્વિતા સૂર્ય સમ, જે અજ્ઞાનમલનો નાશ કરે છે, જે આનંદનો મૂળકંદ છે અને સર્વ મહિમાથી યુક્ત છે।

Verse 23

संपूर्णमेवममृतस्यकलानिधानं तं गीतकौशलमनन्यरसैः प्रगाये । युक्तं स्वयोगकरणैः परमार्थदृष्टिं विश्वं स पश्यति चराचरमेव नित्यम्

આ રીતે અનન્ય રસથી તેમનું જ ગાન કરવું જોઈએ—તેઓ અમૃતમય તત્ત્વની કલાઓના પૂર્ણ નિધિ છે અને પવિત્ર ગીતકૌશલ્યનું સ્વરૂપ છે। પોતાના યોગસાધનો સાથે સમ્યક્ યુક્ત થઈ પરમાર્થદૃષ્ટિથી તે પુરુષ નિત્ય ચર-અચર સમગ્ર વિશ્વને યથાર્થ રીતે જુએ છે।

Verse 24

पश्यंति नैव यमिहाथ सुपापलोकास्तं केशवं शरणमेवमुपैति नित्यम्

અહીં જે આ રીતે નિત્ય કેશવનું શરણ લે છે, તેને મહાપાપી લોકોએ પણ યમને જોવો પડતો નથી।

Verse 25

कराभ्यां वाद्यमानस्तु तालं तालसमन्वितम् । गीतेनगायते कृष्णं बालकैः सह मोदते

બન્ને હાથથી તાળી વગાડી તાલને સુસંગત રાખીને તે ગીત દ્વારા કૃષ્ણનું ગાન કરે છે અને બાળકો સાથે આનંદ કરે છે।

Verse 26

एवं क्रीडारतो नित्यं बालभावेन वै तदा । सुव्रतः सुमनापुत्रो विष्णुध्यानपरायणः

આ રીતે તે સમયે સુમનાનો પુત્ર સુવ્રત બાળભાવથી નિત્ય ક્રીડામાં રત હતો, છતાં વિષ્ણુધ્યાનમાં સંપૂર્ણ પરાયણ હતો।

Verse 27

क्रीडमानं प्राह माता सुव्रतं चारुलक्षणम् । भोजनं कुरु मे वत्स क्षुधा त्वां परिपीडयेत्

તેને રમતાં જોઈ માતાએ સુશીલ અને સુંદરલક્ષણ સુવ્રતને કહ્યું— “વત્સ, ભોજન કર; ભૂખ તને પીડા ન આપે।”

Verse 28

तामुवाच पुनः प्राज्ञः सुमना मातरं पुनः । महामृतेन तृप्तोस्मि हरिध्यानरसेन वै

ત્યારે જ્ઞાની સુમનાએ ફરી માતાને કહ્યું— “હું તૃપ્ત છું; હરિધ્યાનના રસરૂપ મહામૃતથી જ સંતોષ પામ્યો છું।”

Verse 29

भोजनासनमारूढो मिष्टमन्नं प्रपश्यति । इदमन्नं स्वयं विष्णुरात्मा ह्यन्नं समाश्रितः

ભોજનાસન પર બેસીને તે મીઠું અન્ન જુએ છે. આ અન્ન સ્વયં વિષ્ણુ છે; આત્મા પણ અન્નના આશ્રયે સ્થિત છે।

Verse 30

आत्मरूपेण यो विष्णुरनेनान्नेन तृप्यतु । क्षीरसागरसंवासो यस्यैव परिसंस्थितः

અહીં આત્મરૂપે સ્થિત જે વિષ્ણુ છે, તે આ અન્નનિવેદનથી તૃપ્ત થાઓ; જેમનું નિવાસ ક્ષીરસાગરમાં દૃઢ રીતે પ્રતિષ્ઠિત છે।

Verse 31

जलेनानेन पुण्येन तृप्तिमायातु केशवः । तांबूलचंदनैर्गंधैरेभिः पुष्पैर्मनोहरैः

આ પુણ્ય જલ-અર્ઘ્યથી કેશવ તૃપ્ત થાઓ; તાંબૂલ અને ચંદનની સુગંધ સાથે આ મનોહર પુષ્પોથી પણ તેઓ પ્રસન્ન થાઓ।

Verse 32

आत्मस्वरूपेण तृप्तस्तृप्तिमायातु केशवः । शयने याति धर्मात्मा तदा कृष्णं प्रचिंतयेत्

પોતાના સ્વરૂપમાં સદૈવ તૃપ્ત કેશવ તૃપ્તિ પ્રદાન કરે; ધર્માત્મા જ્યારે શયન કરવા જાય, ત્યારે તે શ્રીકૃષ્ણનું ચિંતન કરે।

Verse 33

योगनिद्रान्वितं कृष्णं तमहं शरणं गतः । भोजनाच्छादनेष्वेवमासने शयने द्विजः

યોગનિદ્રામાં લીન શ્રીકૃષ્ણની હું શરણ ગયો છું; હે દ્વિજ, ભોજન-વસ્ત્ર અને આસન-શયન વિષયોમાં પણ આ જ શરણભાવથી વર્તવું।

Verse 34

चिंतयेद्वासुदेवं तं तस्मै सर्वं प्रकल्पयेत् । तारुण्यं प्राप्य धर्मात्मा कामभोगान्विहाय वै

તે વાસુદેવનું ધ્યાન કરવું અને સર્વ કંઈ તેને અર્પણ કરવું; યુવાનાવસ્થા પ્રાપ્ત કરીને ધર્માત્માએ નિશ્ચયે કામભોગો ત્યજવા।

Verse 35

स युक्तः केशवध्याने वैडूर्यपर्वतोत्तमे । यत्र सिद्धेश्वरं लिंगं वैष्णवं पापनाशनम्

કેશવના ધ્યાનમાં લીન થઈ તે ઉત્તમ વૈડૂર્ય પર્વત પર રહ્યો; ત્યાં વૈષ્ણવ, પાપનાશક સિદ્ધેશ્વર લિંગ વિરાજે છે।

Verse 36

रुद्रमोंकारसंज्ञं च ध्यात्वा चैव महेश्वरम् । ब्रह्मणा वर्द्धितं देवं नर्मदादक्षिणे तटे

રુદ્ર-ઓંકાર નામે પ્રસિદ્ધ મહેશ્વરનું ધ્યાન કરીને, બ્રહ્મા દ્વારા વર્ધિત તે દેવનું નર્મદાના દક્ષિણ તટે પૂજન કરવું જોઈએ।

Verse 37

सिद्धेश्वरं समाश्रित्य तपोभावं व्यचिंतयत्

સિદ્ધેશ્વરની શરણ લઈ, તેણે તપસ્યાનો ભાવ અને આંતરિક સંકલ્પ મનમાં વિચાર્યો।