Adhyaya 120

Verse 1

कुंजल उवाच । कामोदाख्यं पुरं दिव्यं सर्वदेवसमाकुलम् । सर्वकामसमृद्ध्यर्थमपश्यन्नारदस्ततः

કુંજલ બોલ્યો—ત્યારે નારદે ‘કામોદા’ નામનું દિવ્ય નગર જોયું; તે સર્વ દેવોથી સમાકુલ હતું અને સર્વ કામનાઓની પૂર્ણ સિદ્ધિ તથા સમૃદ્ધિ માટે પ્રગટ થયું હતું।

Verse 2

कामोदाया गृहं प्राप्य प्रविवेश द्विजोत्तमः । कामोदां तु ततो दृष्ट्वा सर्वकामसमाकुलाम्

કામોદાના ગૃહે પહોંચી શ્રેષ્ઠ દ્વિજ અંદર પ્રવેશ્યો. પછી કામોદાને જોઈ તેણે તેણીને સર્વ પ્રકારની કામનાઓથી વ્યાકુલ જોયી।

Verse 3

तया संपूजितो विप्रः सुवाक्यैः स्वागतादिभिः । दिव्यासने समारूढस्तां पप्रच्छ द्विजोत्तमः

તેણે સ્વાગત વગેરે મધુર વચનો સાથે તે વિપ્રનું વિધિવત્ પૂજન કર્યું. દિવ્ય આસન પર આરૂઢ થઈ તે દ્વિજોત્તમે તેણીને પ્રશ્ન કર્યો।

Verse 4

सुखेन स्थीयते भद्रे विष्णुतेजः समुद्भवे । अनामयं च पप्रच्छ आशीर्भिरभिनंद्य ताम्

હે ભદ્રે, વિષ્ણુ-તેજમાંથી ઉત્પન્ન થયેલી! તેણે તને આશીર્વચનો વડે અભિનંદન કરી પૂછ્યું—તું સુખથી રહે છે કે? અને તું નિરામય છે કે?

Verse 5

कामोदोवाच । प्रसादाद्भवतां विष्णोः सुखेन वर्तयाम्यहम् । कथयस्व महाप्राज्ञ त्वं प्रश्नोत्तरकारणम्

કામદા બોલી—તમારા વિષ્ણુના પ્રસાદથી હું સુખથી વર્તું છું. હે મહાપ્રાજ્ઞ, તમે જ પ્રશ્ન-ઉત્તરનું કારણ; કૃપા કરીને કહો.

Verse 6

महामोहः समुत्पन्नो ममांगे मुनिपुंगव । व्यापकः सर्वलोकानां ममांगे मतिनाशकः

હે મુનિપુંગવ, મારા જ અંગમાં મહામોહ ઉત્પન્ન થયો છે; તે સર્વ લોકોમાં વ્યાપી, મારા અંદર મતિનો નાશ કરે છે.

Verse 7

तस्मान्निद्रा समुत्पन्ना यथा मर्त्येषु वर्तते । सुप्तया तु मया दृष्टः स्वप्नो वै दारुणो मुने

તેથી નિદ્રા ઉત્પન્ન થઈ, જેમ તે મર્ત્યોમાં વર્તે છે. હે મુને, ઊંઘમાં મેં ખરેખર એક ભયંકર સ્વપ્ન જોયું.

Verse 8

केनाप्युक्तं समेत्यैव पुरतो द्विजसत्तम । अव्यक्तोऽसौ हृषीकेशः संसारं स गमिष्यति

હે દ્વિજસત્તમ, કોઈના કહ્યાથી તે આવીને મારા સામે ઊભો રહ્યો; તે અવ્યક્ત હૃષીકેશ ત્યાર પછી સંસારમાં પ્રવેશ કરશે.

Verse 9

तदा प्रभृति दुःखेन व्यापिताहं महामते । तन्मे त्वं कारणं ब्रूहि भवाञ्ज्ञानवतां वरः

ત્યાંથી, હે મહામતે, હું દુઃખથી વ્યાપ્ત થયો છું. તેથી તેનું કારણ મને કહો; તમે જ્ઞાનીજનમાં શ્રેષ્ઠ છો.

Verse 10

नारद उवाच । वातिकः पैत्तिकश्चैव कफजः सान्निपातिकः । स्वप्नः प्रवर्तते भद्रे मानवेषु न संशयः

નારદે કહ્યું—હે ભદ્રે, મનુષ્યોમાં સ્વપ્ન નિશ્ચયે થાય છે—વાતજ, પિત્તજ, કફજ અને સન્નિપાતજ; તેમાં સંશય નથી.

Verse 11

न जायते च देवेषु स्वप्नो निद्रा च सुंदरि । आदित्योदयवेलायां दृश्यते स्वप्न उत्तमः

હે સુન્દરી, દેવોમાં ન સ્વપ્ન થાય છે ન નિદ્રા. સૂર્યોદયના સમયે દેખાતું સ્વપ્ન જ ઉત્તમ (સત્યફલદાયક) ગણાય છે.

Verse 12

सत्स्वप्नो मानवानां हि पुण्यस्य फलदायकः । अन्यदेवं प्रवक्ष्यामि स्वप्नस्य कारणं शुभे

માનવો માટે સત્સ્વપ્ન નિશ્ચયે પુણ્યનું ફળ આપનાર છે. હે શુભે, હવે હું સ્વપ્નનું કારણ બીજા રીતે કહું છું.

Verse 13

महावातांदोलनैश्च चलंत्यापो वरानने । त्रुटंत्यंबुकणाः सूक्ष्मास्तस्मादुदकसंचयात्

હે વરાનને, મહાવાયુના આંદોલનથી જળ ચળવળે છે; તેથી સૂક્ષ્મ જળકણ તૂટી અલગ પડે છે, અને એમાંથી જળસંચય થાય છે.

Verse 14

बहिरेव पतंत्येते निर्मलांबुकणाः शुभे । पुनर्लयं प्रयांत्येते दृश्यादृश्या भवंति वै

હે શુભે! આ નિર્મળ જળકણો માત્ર બહાર તરફ જ પડે છે; પછી ફરી લય પામે છે—ક્યારેક દૃશ્ય, ક્યારેક અદૃશ્ય બને છે.

Verse 15

तद्वत्स्वप्नस्य वै भावः कथ्यते शृणु भामिनि । आत्मा शुद्धो विरक्तस्तु रागद्वेषविवर्जितः

તેમ જ સ્વપ્નનો યથાર્થ ભાવ હું કહું છું—સાંભળ, હે ભામિની. આત્મા શુદ્ધ અને વિરક્ત છે, રાગ-દ્વેષથી રહિત છે.

Verse 16

पंचभूतात्मकानां च मुषित्वैव सुनिश्चलः । षड्विंशतिसु तत्वानां मध्ये चैष विराजते

પંચમહાભૂતાત્મક દેહભાવને અતિક્રમીને તે સંપૂર્ણ અચળ રહે છે; અને છવ્વીસ તત્ત્વોના મધ્યમાં આ તત્ત્વ જ તેજસ્વી રીતે વિરાજે છે.

Verse 17

शुद्धात्मा केवलो नित्यः प्रकृतेः संगतिं गतः । तद्भावैर्वायुरूपैश्च चलते स्थानतो यदा

શુદ્ધ આત્મા—એકલો અને નિત્ય—જ્યારે પ્રકૃતિની સંગતિ પામે છે, ત્યારે તેના ભાવો અને પ્રાણવાયુના રૂપોથી તે સ્થાનેથી સ્થાને ચાલતો હોય તેમ જણાય છે.

Verse 18

आत्मनस्तेजसश्चैव प्रतितेजः प्रजायते । अंतरात्मा शुभं नाम तस्य एव प्रकथ्यते

આત્મા અને તેના તેજમાંથી જ પ્રતિ તેજ ઉત્પન્ન થાય છે; અને એ જ અંતરાત્મા તેનું શુભ નામ કહીને વર્ણવાય છે.

Verse 19

पयसश्च यथा भिन्ना भवंत्यंबुकणाः शुभे । आत्मनस्तु तथा तेज अंतरात्मा प्रकथ्यते

હે શુભે! જેમ દૂધમાં પાણીના બિંદુઓ અલગ દેખાય છે, તેમ જ આત્મામાં રહેલું તેજ—અંતરાત્મા—ભિન્ન રૂપે વર્ણવાય છે।

Verse 20

स हि पृथ्वी स वै वायुः स चाप्याकाश एव हि । स वै तोयं स दीप्येत एते पंच पुरा कृताः

એ જ પૃથ્વી છે, એ જ વાયુ છે, એ જ આકાશ છે; એ જ જળ છે અને એ જ અગ્નિ સમ દીપ્ત થાય છે—આ પાંચ તત્ત્વો આદિમાં રચાયા।

Verse 21

आत्मनस्तेजसो भूता मलरूपा महात्मनः । तस्यापि संगतिं प्राप्ता एकत्वं हि प्रयांति ते

તે મહાત્માના સ્વાત્મતેજમાંથી ઉત્પન્ન થયેલા આ ભૂતો, ભલે મલરૂપ જણાય, પરંતુ તેની સંગતિ પામી એકત્વને જ પ્રાપ્ત થાય છે।

Verse 22

स्वात्मभावप्रदोषेण नाशयंति वरानने । तत्पिंडमन्यमिच्छंति वारं वारं वरानने

હે વરાનને! પોતાના સ્વભાવના દોષથી તેઓ પોતાનો નાશ કરે છે; પછી વારંવાર બીજા દેહરૂપ પિંડની ઇચ્છા કરે છે।

Verse 23

तेषां क्रीडाविहारोयं सृष्टिसंबंधकारणम् । उदकस्य तरंगस्तु जायते च विलीयते

તેમનો આ ક્રીડા-વિહાર સૃષ્ટિ સાથે સંબંધ બાંધવાનું કારણ છે; જળની તરંગની જેમ તે ઊભો થાય છે અને ફરી લય પામે છે।

Verse 24

पुनर्भूतिः पुनर्हानिस्तादृशस्य पुनः पुनः । अपां रूपस्य दृष्टांतं तद्वदेषां न संशयः

આવા પદાર્થનું વારંવાર ઉત્પન્ન થવું અને વારંવાર નાશ પામવું થાય છે. જળના રૂપ-પરિવર્તનનું દૃષ્ટાંત છે; તેમ જ એમના વિષયમાં પણ—સંદેહ નથી.

Verse 25

आत्मा न नश्यते देवि तेजो वायुर्न नश्यति । न नश्यतो धराकाशौ न नश्यंत्याप एव च

હે દેવી, આત્મા નાશ પામતી નથી. તેજ (અગ્નિ) અને વાયુ પણ નાશ પામતા નથી. ધરા અને આકાશ નાશ પામતા નથી, અને જળ પણ નાશ પામતું નથી.

Verse 26

पंचैव आत्मना सार्द्धं प्रभवंति प्रयांति च । आत्मादयो ह्यमी भद्रे नित्यरूपा न संशयः

આ પાંચ તત્ત્વો આત્મા સાથે ઉત્પન્ન થાય છે અને લય પામે છે. છતાં હે ભદ્રે, આત્મા વગેરે એ સર્વ નિત્યસ્વરૂપ છે—સંદેહ નથી.

Verse 27

पिंड एव प्रणश्येत तेषां संजात एव च । विषयाणां सुदोषैः स रागद्वेषादिभिर्हतः

તેમનો આ પિંડ (દેહસમૂહ) ઉત્પન્ન થતાં જ નાશ પામે છે; કારણ કે વિષયોના ભારે દોષો—રાગ, દ્વેષ વગેરે—થી તે ઘાત પામે છે.

Verse 28

प्राणाः प्रयांति वै पिंडात्पंचपंचात्मका द्विज । पिंडांते वसते आत्मा प्रतिरूपस्तु तस्य च

હે દ્વિજ, પંચપંચાત્મક પ્રાણો ખરેખર પિંડ (દેહ)માંથી પ્રસ્થાન કરે છે. દેહાંત સમયે આત્મા વસે છે, અને તેની સાથે તેનું પ્રતિરૂપ (સૂક્ષ્મરૂપ) પણ રહે છે.

Verse 29

अंतरात्मा यथा चाग्नेः स्फुलिंगस्तु प्रकाशते । तथा प्रकाशमायाति दृश्यादृश्यः प्रजायते

જેમ અગ્નિમાંથી નીકળેલો સ્ફુલિંગ પ્રગટ થઈ પ્રકાશે છે, તેમ અંતરાત્મા પણ પ્રકાશમાં પ્રગટ થાય છે; તેથી દૃશ્ય અને અદૃશ્ય બન્નેનું જનન થાય છે।

Verse 30

शुद्धात्मा च परं ब्रह्म सदा जागर्ति नित्यशः । अंतरात्मा प्रबद्धस्तु प्रकृतेश्च महागुणैः

શુદ્ધ આત્મા જ પરમ બ્રહ્મ છે—તે સદા જાગ્રત અને નિત્ય છે; પરંતુ અંતરાત્મા પ્રકૃતિના મહાગુણો (ત્રિગુણ) દ્વારા બંધાયેલી રહે છે।

Verse 31

अन्नाहारेण संपुष्टैरंतरात्मा सुखं व्रजेत् । सुसुखाज्जायते मोहस्तस्मान्मनः प्रमुह्यति

અન્ન-આહારથી પોષિત થઈ અંતરાત્મા સુખ તરફ જાય છે; પરંતુ અતિસુખથી મોહ જન્મે છે, તેથી મન ભ્રમિત થાય છે।

Verse 32

पश्चात्संजायते निद्रा तामसी लयवर्द्धिनी । नाडीमार्गेण यः सूर्यो मेरुमुल्लंघ्य गच्छति

પછી તામસી નિદ્રા ઉત્પન્ન થાય છે, જે લય અને જડતા વધારે છે; ત્યારે નાડી-માર્ગે ગમન કરતો સૂર્ય મેરુ પર્વતને લાંઘી આગળ વધે છે।

Verse 33

तदा रात्रिः प्रजायेत यावन्नोदयते रविः । विषयांधकारैर्मुक्तस्तु अंतरात्मा प्रकाशते

જ્યાં સુધી રવિ ઉદય ન થાય ત્યાં સુધી રાત્રિ રહે છે; પરંતુ વિષયોના અંધકારથી મુક્ત થતાં અંતરાત્મા પ્રકાશિત થાય છે।

Verse 34

भावैस्तत्त्वात्मकानां तु पंचतत्त्वैः प्रपोषितैः । पूर्वजन्मस्थितैः पिंडैरंतरात्मा प्रगृह्यते

તત્ત્વસ્વરૂપ ભાવોથી રચાયેલા, પંચમહાભૂતોથી પોષિત અને પૂર્વજન્મના સંસ્કારોથી ઘડાયેલા પિંડો દ્વારા અંતરાત્મા બંધાઈને વહેતી જાય છે।

Verse 35

स यास्यति च वै स्थानमुच्चावचं महामते । संसार अंतरात्मा वै दोषैर्बद्धः प्रणीयते

હે મહામતે! દોષોથી બંધાયેલી અંતરાત્મા સંસારમાં ક્યારેક ઊંચા તો ક્યારેક નીચા સ્થાને જઈ આગળ ધકેલાય છે।

Verse 36

कायं रक्षति जीवात्मा पश्चात्तिष्ठति मध्यगः । उदानः स्फुरते तीव्रस्तस्माच्छब्दः प्रजायते

જીવાત્મા દેહનું રક્ષણ કરે છે અને અંદર મધ્યસ્થ રહી આધારરૂપે રહે છે। જ્યારે ઉદાન પ્રાણ તીવ્ર રીતે સ્પંદે છે, ત્યારે તેમાંથી જ શબ્દ ઉત્પન્ન થાય છે।

Verse 37

शुष्का भस्त्रा यथा श्वासं कुरुते वायुपूरिता । तद्वच्छब्दवशाच्छ्वासमुदानः कुरुते बलात्

જેમ સૂકી ભસ્ત્રી વાયુથી ભરાઈ શ્વાસ ઉત્પન્ન કરે છે, તેમ શબ્દના પ્રભાવથી ઉદાન પ્રાણ બળપૂર્વક શ્વાસને ચલાવે છે।

Verse 38

आत्मनस्तु प्रभावेण उदानो बलवान्भवेत् । एवं कायः प्रमुग्धस्तु मृतकल्पः प्रजायते

આત્માના પ્રભાવથી ઉદાન પ્રાણ બળવાન બને છે; તેથી દેહ અત્યંત મોહગ્રસ્ત થઈ મૃત સમાન જણાય છે।

Verse 39

ततो निद्रा महामाया तस्यांगेषु प्रयाति सा । हृदि कंठे तथा चास्ये नासिकाग्रे प्रतिष्ठति

પછી મહામાયા સ્વરૂપિણી નિદ્રા તેના અંગોમાં પ્રવેશે છે; તે હૃદયમાં, કંઠમાં, મુખમાં અને નાસિકાગ્રે સ્થિર થાય છે.

Verse 40

बाहू संकुच्य संतिष्ठेद्धृद्गतो नाभिमंडले । आत्मनस्तु प्रभावाच्च उदानो नाम मारुतः

બન્ને બાહુઓને સંકોચી સ્થિર રહી, જ્યારે તે હૃદયમાં અને નાભિમંડલના પ્રદેશમાં સ્થિત થાય, ત્યારે આત્મપ્રભાવથી તે વાયુ ‘ઉદાન’ કહેવાય છે.

Verse 41

प्रजायते महातीव्रा बलरोधं करोति सः । यथा रज्ज्वा प्रबद्धस्तु दारु कीलधरः स्थितः

તે અત્યંત તીવ્ર બની ઉત્પન્ન થાય છે અને બળમાં અવરોધ કરે છે; જેમ દોરાથી દૃઢ બાંધેલો લાકડાનો ખૂંટો સ્થાને અચળ રહે છે.

Verse 42

तथा चात्मासु संलग्नः प्राणवायुर्न संशयः । अंतरात्मप्रसक्तस्तु प्राणवायुः शुभानने

એ જ રીતે પ્રાણવાયુ આત્માઓ સાથે સંલગ્ન છે—એમાં સંશય નથી. પરંતુ હે શુભાનને, જ્યારે પ્રાણવાયુ અંતરાત્મામાં આસક્ત થાય છે, ત્યારે તે અંતર્મુખ થઈ સ્થિર થાય છે.

Verse 43

बुद्धिवद्रोहितो भद्रे अंतरात्मा प्रधावति । पूर्वजन्मार्जितान्वासान्स्मृत्वा तत्र प्रधावति

હે ભદ્રે, જ્યારે બુદ્ધિ માર્ગભ્રષ્ટ થાય છે, ત્યારે અંતરાત્મા દોડધામ કરે છે; પૂર્વજન્મે અર્જિત વાસનાઓને સ્મરીને તે વારંવાર એ જ વૃત્તિઓ તરફ ધાવે છે.

Verse 44

तत्र संस्थो महाप्राज्ञः स्वेच्छया रमते पुनः । एवं नानाविधान्स्वप्नानंतरात्मा प्रपश्यति

ત્યાં સ્થિત મહાપ્રાજ્ઞ પુરુષ પોતાની ઇચ્છા મુજબ ફરી ફરી આનંદ કરે છે. આ રીતે અંતરાત્મા નાનાવિધ સ્વપ્નોને જુએ છે.

Verse 45

उत्तमांश्च विरुद्धांश्च कर्मयुक्तान्प्रपश्यति । गिरींस्तथा सुदुर्गांश्च उच्चावचान्प्रपश्यति

તે ઉત્તમોને અને વિરોધીઓને, તેમજ કર્મબંધનથી યુક્ત જીવોને જુએ છે. તે અતિ દુર્ગમ પર્વતોને અને ઊંચા-નીચા પ્રદેશોને પણ નિહાળે છે.

Verse 46

तदेव वातिकं विद्धि कफवत्तद्वदाम्यहम् । जलं नदीं तडागं च पयः स्थानानि पश्यति

આને જ વાતજન્ય અવસ્થા જાણો; અને હું કહું છું કે તે કફસમાન પણ છે. ત્યારે તે જળ—નદીઓ, તળાવો અને પીવાના જળના સ્થાનો—જુએ છે.

Verse 47

अग्निं च पश्यते देवि बहुकांचनमुत्तमम् । तदेव पैत्तिकं विद्धि भाव्यं चैव वदाम्यहम्

હે દેવી, જો તે અગ્નિ અને બહુ પ્રમાણમાં ઉત્તમ સોનું જુએ, તો તે દર્શનને પિત્તજન્ય લક્ષણ જાણો; અને આગળનું પરિણામ પણ હું કહું છું.

Verse 48

प्रभाते दृश्यते स्वप्नो भव्यो वाभव्य एव च । कर्मयुक्तो वरारोहे लाभालाभप्रकाशकः

હે વરારોહે, પ્રભાતે દેખાયેલો સ્વપ્ન શુભ પણ હોય છે અને અશુભ પણ. તે કર્મસંબંધિત થઈ લાભ-હાનિ પ્રગટ કરે છે.

Verse 49

स्वप्नस्यापि अवस्था मे कथिता वरवर्णिनि । तद्भाव्यंचवरारोहेविष्णोश्चैवभविष्यति

હે સુવર્ણવર્ણિની! મેં તને સ્વપ્નાવસ્થાની વાત પણ કહી છે. હે વરારોહે, જે થવાનું છે તે નિશ્ચયે વિષ્ણુની ઇચ્છાથી જ થશે.

Verse 50

तन्निमित्तं त्वया दृष्टो दुःस्वप्नः स तु प्रेक्षितः

એ જ કારણથી તું એ દુઃસ્વપ્ન જોયો—અને તેને તું પ્રત્યક્ષ રીતે અનુભવો પણ કર્યો.