Adhyaya 11

Verse 1

ऋषय ऊचुः । सर्वज्ञेन त्वया प्रोक्तं दैत्यदानवसंगरम् । इदानीं श्रोतुमिच्छामः सुव्रतस्य महात्मनः

ઋષિઓએ કહ્યું— હે સર્વજ્ઞ! તમે દૈત્ય-દાનવોનું યુદ્ધ અમને કહ્યું. હવે અમે મહાત્મા સુવ્રતની કથા સાંભળવા ઇચ્છીએ છીએ।

Verse 2

कस्य पुत्रो महाप्राज्ञः कस्य गोत्रसमुद्भवः । किं तपस्तस्य विप्रस्य कथमाराधितो हरिः

એ મહાપ્રાજ્ઞ કોનો પુત્ર છે અને કયા ગોત્રમાં જન્મ્યો? તે વિપ્રે કયું તપ કર્યું, અને હરિને કેવી રીતે આરાધ્યો?

Verse 3

सूत उवाच । कथा प्रज्ञाप्रभावेण पूर्वमेव यथा श्रुता । तथा विप्राः प्रवक्ष्यामि सुव्रतस्य महात्मनः

સૂતે કહ્યું— હે વિપ્રો! પ્રજ્ઞાના પ્રભાવથી જેમ આ કથા પૂર્વે સાંભળવામાં આવી હતી, તેમ જ હું મહાત્મા સુવ્રતની કથા તમને કહું છું।

Verse 4

चरितं पावनं दिव्यं वैष्णवं श्रेयआवहम् । भवतामग्रतः सर्वं विष्णोश्चैव प्रसादतः

આ પાવન, દિવ્ય વૈષ્ણવ ચરિત્ર—પરમ કલ્યાણ આપનારું—તમારા સમક્ષ સર્વથા, માત્ર ભગવાન વિષ્ણુની કૃપાથી વર્ણવાશે।

Verse 5

पूर्वकल्पे महाभागाः सुक्षेत्रे पापनाशने । रेवातीरे सुपुण्ये च तीर्थे वामनसंज्ञके

પૂર્વકલ્પમાં, હે મહાભાગો, પાપનાશક એવા ઉત્તમ ક્ષેત્રમાં—રેવા નદીના કાંઠે—‘વામન-તીર્થ’ નામના પરમ પુણ્ય તીર્થમાં…

Verse 6

कौशिकस्य कुले जातः सोमशर्मा द्विजोत्तमः । स तु पुत्रविहीनस्तु बहुदुःखसमन्वितः

કૌશિક વંશમાં સોમશર્મા નામનો એક દ્વિજોત્તમ બ્રાહ્મણ જન્મ્યો. પરંતુ તે પુત્રવિહિન હતો અને અનેક દુઃખોથી પીડિત હતો.

Verse 7

दारिद्रेण स दुःखेन सर्वदैवप्रपीडितः । पुत्रोपायं धनस्यापि दिवारात्रौ प्रचिंतयेत्

દારિદ્ર્યના દુઃખથી તે સદૈવ પીડિત હતો; અને પુત્રપ્રાપ્તિનો ઉપાય તથા ધનપ્રાપ્તિનું સાધન—દિવસ-રાત વિચારતો રહેતો.

Verse 8

एकदा तु प्रिया तस्य सुमना नाम सुव्रता । भर्तारं चिंतयोपेतमधोमुखमलक्षयत्

એક વખત તેની પ્રિયા પત્ની—સુમના નામની, સુવ્રતા—એણે પોતાના પતિને ચિંતાથી ભરેલો, મુખ નીચે કરેલો જોયો.

Verse 9

समालोक्य तदा कांतं तमुवाच तपस्विनी । दुःखजालैरसंख्यैस्तु तव चित्तं प्रधर्षितम्

ત્યારે પોતાના કાંતને જોઈ તપસ્વિનીએ કહ્યું—અસંખ્ય દુઃખજાળોએ તારા ચિત્તને આક્રાંત કરી નાખ્યું છે।

Verse 10

व्यामोहेन प्रमूढोसि त्यज चिंतां महामते । मम दुःखं समाचक्ष्व स्वस्थो भव सुखं व्रज

મોહથી તું ગૂંચવાયો છે, હે મહામતિ! ચિંતા ત્યજી દે. મારા દુઃખની વાત કહો; સ્થિર થઈ શાંતિથી આગળ વધો।

Verse 11

नास्ति चिंतासमं दुःखं कायशोषणमेव हि । यश्चिंतां त्यज्य वर्तेत स सुखेन प्रमोदते

ચિંતા સમાન દુઃખ નથી; એ જ દેહને સુકવી નાખે છે. જે ચિંતા ત્યજીને વર્તે, તે સુખથી આનંદિત થાય છે।

Verse 12

चिंतायाः कारणं विप्र कथयस्व ममाग्रतः । प्रियावाक्यं समाकर्ण्य सोमशर्माब्रवीत्प्रियाम्

હે વિપ્ર! મારી સામે ચિંતાનું કારણ કહો. પ્રિય વચન સાંભળી સોમશર્માએ પોતાની પ્રિયાને કહ્યું।

Verse 13

सोमशर्मोवाच । इच्छया चिंतितं भद्रे चिंता दुःखस्य कारणम् । तत्सर्वं तु प्रवक्ष्यामि श्रुत्वा चैवावधार्यताम्

સોમશર્માએ કહ્યું—હે ભદ્રે! ઇચ્છાથી ઉપજેલી ચિંતા દુઃખનું કારણ છે. તે બધું હું કહું છું; સાંભળી સારી રીતે સમજી લે।

Verse 14

न जाने केन पापेन धनहीनोस्मि सुव्रते । तथा पुत्रविहीनश्च एतद्दुःखस्य कारणम्

હે સુવ્રતે! કયા પાપથી હું ધનહીન થયો છું તે મને ખબર નથી; તેમજ હું પુત્રવિહોણો પણ છું—આ જ મારા દુઃખનું કારણ છે.

Verse 15

सुमनोवाच । श्रूयतामभिधास्यामि सर्वसंदेहनाशनम् । स्वरूपमुपदेशस्य सर्वविज्ञानदर्शनम्

સુમના બોલી: સાંભળો; હું તે કહું છું જે સર્વ સંશયોનો નાશ કરે—ઉપદેશનું સાચું સ્વરૂપ, જેના દ્વારા સર્વ જ્ઞાનનું દર્શન થાય.

Verse 16

लोभः पापस्य बीजं हि मोहो मूलं च तस्य हि । असत्यं तस्य वै स्कंधो माया शाखा सुविस्तरा

લોભ પાપનું બીજ છે અને મોહ તેનું મૂળ છે. અસત્ય તેનો તણો છે, અને માયા તેની બહુ વિસ્તરેલી શાખા છે.

Verse 17

चिंतामोहौ परित्यज्य अनुवर्तस्व च द्विज । संसारे नास्ति संबंधः केन सार्धं महामते

હે દ્વિજ! ચિંતા અને મોહ ત્યજી આગળ વધો. આ સંસારમાં સ્થાયી સંબંધ નથી—તો, હે મહામતે, કોની સાથે સાચી સંગતિ થાય?

Verse 18

छद्मपाखंडशौर्येर्ष्याः क्रूराः कूटाश्च पापिनः । पक्षिणो मोहवृक्षस्य मायाशाखा समाश्रिताः

છલભર્યો પાખંડ, દેખાવટી શૌર્ય અને ઈર્ષ્યામાં રત—તેઓ ક્રૂર, કૂટિલ અને પાપી છે. મોહવૃક્ષના પક્ષીઓની જેમ તેઓ માયાશાખાઓનો આશ્રય લે છે.

Verse 19

अज्ञानं सुफलं तस्य रसोऽधर्मः फलस्य हि । तृष्णोदकेन संवृद्धाऽश्रद्धा तस्य द्रवः प्रिय

તેનું સુંદર દેખાતું ફળ અજ્ઞાન છે અને તે ફળનો રસ અધર્મ છે. તૃષ્ણારૂપી જળથી પોષાયેલી અશ્રદ્ધા તેનું પ્રિય વહેતું રસ બની જાય છે.

Verse 20

अधर्मः सुरसस्तस्य उत्कटो मधुरायते । यादृशैश्च फलैश्चैव सुफलो लोभपादपः

તેને અધર્મ પણ સુરસ લાગે છે; કઠોર પણ મધુર જણાય છે. અને લોભ-વૃક્ષ ઇચ્છ્યા મુજબના અનેક પ્રકારના ફળોથી ભરપૂર ફળ આપે છે.

Verse 21

अस्यच्छायां समाश्रित्य यो नरः परितुष्यते । फलानि तस्य चाश्नाति सुपक्वानि दिनेदिने

જે મનુષ્ય તેની છાયાનો આશ્રય લઈને સંતોષ પામે છે, તે દિવસેદિવસ તેના સારી રીતે પાકેલા ફળો ભોગવે છે.

Verse 22

फलानां तु रसेनापि अधर्मेण तु पालितः । स संतुष्टो भवेन्मर्त्यः पतनायाभिगच्छति

કોઈ મર્ત્ય માત્ર ફળોના રસથી પણ જીવતો હોય, પરંતુ જો તે જીવન અધર્મથી પોષાય, તો તે સંતોષમાં હોય તોય અંતે પતન તરફ જ જાય છે.

Verse 23

तस्माच्चिंतां परित्यज्य पुमांल्लोभं न कारयेत् । धनपुत्रकलत्राणां चिंतामेकां न कारयेत्

અતએવ ચિંતા ત્યજી મનુષ્યે લોભને જન્મ ન આપવો. ધન, પુત્ર અને પત્ની વિષે એકાગ્ર ચિંતા કરીને ન રહેવું.

Verse 24

यो हि विद्वान्भवेत्कांत मूर्खाणां पथमेति हि । मूर्खश्चिंतयते नित्यं कथमर्थं ममैव हि

હે પ્રિયે! માણસ વિદ્વાન હોવા છતાં મૂર્ખોમાં પ્રથમ ગણાય છે. કારણ કે મૂર્ખ સદા એ જ વિચારે છે—“ધન માત્ર મારું જ કેવી રીતે બને?”

Verse 25

सुभार्यामिह विंदामि कथं पुत्रानहं लभे । एवं चिंतयते नित्यं दिवारात्रौ विमोहितः

“અહીં મને સદ્ભાર્યા મળી છે—હવે હું પુત્રો કેવી રીતે મેળવો?” એમ મોહગ્રસ્ત થઈ તે દિવસ-રાત સતત ચિંતા કરે છે.

Verse 26

क्षणमेकं प्रपश्येत चिंतामध्ये महत्सुखम् । पुनश्चैतन्यमायाति महादुःखेन पीड्यते

ચિંતાઓની વચ્ચે એક ક્ષણ મહાસુખનું દર્શન થાય છે; પરંતુ ફરી ચેતના આવતાં જ તે મહાદુઃખથી પીડાય છે.

Verse 28

मित्राश्च बांधवाः पुत्राः पितृमातृसभृत्यकाः । संबंधिनो भवंत्येव कलत्राणि तथैव च

મિત્રો, બાંધવો, પુત્રો, માતા-પિતા તથા સેવકો—આ બધા ‘સંબંધીઓ’ બને છે; તેમજ પત્ની/પતિ પણ.

Verse 29

सोमशर्मोवाच । संबंधः कीदृशो भद्रे तथा विस्तरतो वद । येन संबंधिनः सर्वे धनपुत्रादिबांधवाः

સોમશર્માએ કહ્યું—“હે ભદ્રે! સંબંધનું સ્વરૂપ કેવું છે? તે વિસ્તારે કહો, જેથી ધન, પુત્ર વગેરે જે ‘સંબંધીઓ’ કહેવાય છે તે સર્વ સમજાય.”

Verse 30

सुमनोवाच । ऋणसंबंधिनः केचित्केचिन्न्यासापहारकाः । लाभप्रदा भवंत्येके उदासीनास्तथापरे

સુમનાએ કહ્યું—કેટલાક ઋણસંબંધથી જોડાયેલા હોય છે, કેટલાક ન્યાસ (જમા રાખેલી ધનરાશિ) અપહરણ કરનાર હોય છે. કેટલાક લાભ આપનાર બને છે અને કેટલાક અન્ય ઉદાસીન રહે છે.

Verse 31

भेदैश्चतुर्भिर्जायंते पुत्रमित्रस्त्रियस्तथा । भार्या पिता च माता च भृत्याः स्वजनबांधवाः

ચાર પ્રકારના ભેદોથી પુત્ર, મિત્ર અને સ્ત્રીઓ જેવા સંબંધો ઊભા થાય છે; તેમ જ પત્ની, પિતા અને માતા; તથા સેવક, સ્વજન અને બાંધવ-કુટુંબીઓ.

Verse 32

स्वेनस्वेन हि जायंते संबंधेन महीतले । न्यासापहारभावेन यस्य येन कृतं भुवि

પૃથ્વી પર પ્રાણીઓ પોતાના-પોતાના સંબંધથી જ જોડાય છે. અને જગતમાં કોઈએ જે કર્યું હોય—ન્યાસભાવથી કે અપહરણભાવથી—તેનું ફળ એ કર્તાને જ પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 33

न्यासस्वामी भवेत्पुत्रो गुणवान्रूपवान्भुवि । येनैवापह्रतं न्यासं तस्य गेहे न संशयः

પૃથ્વી પર ન્યાસનો સ્વામી પુત્રરૂપે થાય છે—ગુણવાન અને રૂપવાન. અને જેણે એ ન્યાસ અપહૃત કર્યો, તે ધન નિઃસંદેહ તેના જ ઘરમાં રહે છે.

Verse 34

न्यासापहरणाद्दुःखं स दत्वा दारुणं गतः । न्यासस्वामी सुपुत्रोभून्न्यासापहारकस्य च

ન્યાસ અપહરણથી તેણે ભયંકર દુઃખ આપ્યું અને દારુણ અંતને પામ્યો. ન્યાસના સ્વામીને સદ્પુત્ર પ્રાપ્ત થયો; અને ન્યાસ અપહરણ કરનારને પણ (પુત્ર) પ્રાપ્ત થયો.

Verse 35

गुणवान्रूपवांश्चैव सर्वलक्षणसंयुतः । भक्तिं तु दर्शयंस्तस्य पुत्रो भूत्वा दिनेदिने

ગુણવાન અને રૂપવાન, સર્વ શુભલક્ષણોથી યુક્ત એવો તે, દરરોજ તેની ભક્તિ દર્શાવતો તેનો પુત્ર બની ગયો.

Verse 36

प्रियवाङ्मधुरो रोगी बहुस्नेहं विदर्शयन् । स्वीयं द्रव्यं समुद्गृह्य प्रीतिमुत्पाद्य चोत्तमाम्

પ્રિય અને મધુર વાણી બોલતો તે રોગી, બહુ સ્નેહ દર્શાવતો, પોતાનું ધન એકત્ર કરી અન્યમાં ઉત્તમ પ્રીતિ ઉત્પન્ન કરતો ગયો.

Verse 37

यथा येन प्रदत्तं स्यान्न्यासस्य हरणात्पुरा । दुःखमेव महाभाग दारुणं प्राणनाशनम्

હે મહાભાગ! જ્યાં કોઈએ ન્યાસ (અમાણત) મૂક્યો હોય, ત્યાંથી જો તેને પહેલેથી હરી લેવામાં આવે, તો તેમાંથી માત્ર દુઃખ—ભયંકર, પ્રાણનાશક દુઃખ—જ ઉપજે છે.

Verse 38

तादृशं तस्य सौहृद्यात्पुत्रो भूत्वा महागुणैः । अल्पायुषस्तथा भूत्वा मरणं चोपगच्छति

એવા સૌહાર્દના કારણે તે મહાગુણોથી યુક્ત થઈ તેનો પુત્ર બની જન્મે છે; છતાં અલ્પાયુ થઈ અંતે મરણને પામે છે.

Verse 39

दुःखं दत्वा प्रयात्येवं भूत्वाभूत्वा पुनःपुनः । यदा हा पुत्रपुत्रेति प्रलापं हि करोति सः

આ રીતે દુઃખ આપી તે ચાલ્યો જાય છે—વારંવાર જન્મ લઈને અને ફરી લય પામી. અને જ્યારે તે ‘હાય પુત્ર! હાય પૌત્ર!’ કહી વિલાપ કરે છે, ત્યારે તે ખરેખર શોક જ કરે છે.

Verse 40

तदा हास्यं करोत्येव कस्य पुत्रो हि कः पिता । अनेनापहृतं न्यासं मदीयस्योपकारणम्

ત્યારે તે માત્ર હસે છે—“કોણનો પુત્ર, કોણનો પિતા?”—અને આ બહાને મારી પાસે જમા કરાવેલું ન્યાસ-ધન ઝૂંટી લઈ, “આ તો તારા જ ઉપકાર માટે છે” એમ કહે છે।

Verse 41

द्रव्यापहरणेनापि न मे प्राणा गताः किल । दुःखेन महता चैव असह्येन च वै पुरा

ધન અપહૃત થયું તોય મારા પ્રાણ ગયા નથી; પરંતુ પહેલાં એક મહાન અને અસહ્ય દુઃખથી તો જાણે પ્રાણ નીકળી જવાના હતા।

Verse 42

तथा दुःखं प्रदत्वाहं द्रव्यमुद्गृह्य चोत्तमम् । गंतास्मि सुभृशं चाद्य कस्याहं सुत ईदृशः

આ રીતે દુઃખ આપી અને ઉત્તમ ધન ઉઠાવીને હું આજે બહુ દૂર ચાલ્યો જઈશ. હું કોનો પુત્ર છું કે એવો બની ગયો છું?

Verse 43

न चैष मे पिता पुत्रः पूर्वमेव न कस्यचित् । पिशाचत्वं मया दत्तमस्यैवेति दुरात्मनः

તે ન મારો પિતા છે, ન મારો પુત્ર; પહેલાં પણ તે કોઈનો નહોતો. એ જ દુષ્ટાત્માને મેં પિશાચત્વ આપ્યું છે।

Verse 44

एवमुक्त्वा प्रयात्येवं तं प्रहस्य पुनःपुनः । प्रयात्यनेन मार्गेण दुःखं दत्वा सुदारुणम्

આવું કહીને તે એ જ રીતે ચાલ્યો જાય છે અને તેને વારંવાર હસીને ઉપહાસ કરે છે; અને આ જ માર્ગે જતા જતા અત્યંત ભયંકર દુઃખ આપતો રહે છે।

Verse 45

एवं न्यासं समुद्धर्तुः पुत्राः कांत भवंति वै । संसारे दुःखबहुला दृश्यंते यत्रतत्र च

આ રીતે ન્યાસ (અમાણત) અપહરણ કરનારના પુત્રો નિશ્ચયે દયનીય બને છે; આ સંસારમાં તેઓ જ્યાં-ત્યાં દુઃખથી ભરપૂર દેખાય છે.

Verse 46

ऋणसंबंधिनः पुत्रान्प्रवक्ष्यामि तवाग्रतः

ઋણ-પરતફેર સાથે સંબંધિત પુત્રો વિષે હું તારા સમક્ષ વર્ણન કરીશ.