આ અધ્યાયમાં યમ હરિ-ભક્તિનું પરમ મહાત્મ્ય સ્વીકારે છે—જે હરિનું સ્મરણ કરે, ઉપવાસ કરે અને સ્તુતિ કરે તેમને યમ બાંધી શકતો નથી; ‘હરિ’ શબ્દનો અચાનક ઉચ્ચાર પણ પુનર્જન્મ કાપી યમના લેખામાંથી મુક્ત કરે છે. સૂત બ્રહ્માના વિચારનું વર્ણન કરે છે; યમકાર્યનો માન રાખવા મોહિની-સદૃશ મનોહર કન્યા પ્રગટ થાય છે અને કામની કઠોર નિંદા થાય છે—નિષિદ્ધ સંબંધો પ્રત્યે મનમાં પણ ઇચ્છા થાય તો તે નરકદાયી અને સંચિત પુણ્યનાશક છે. બ્રહ્મા દેહને અસ્થિ-માંસ-મલાદિ રૂપે વિચારી મોહ દૂર કરે છે અને કન્યાને કાર્યઆદેશ આપે છે. પછી સત્ય અને ત્યાગમાં આદર્શ રાજા રુક્માંગદ અને પુત્ર ધર્માંગદની કથા આવે છે. બ્રહ્માની યોજના—કન્યા શપથોથી રાજાને બાંધે, હરિવાસર વ્રત (ઉપવાસ) છોડવાની માગ કરે અને અંતે પોતાના પુત્રનું શિરચ્છેદ કરાવવાની માંગ કરીને ઘોર સત્યધર્મ પરીક્ષા કરાવે; અડગ સત્યનું ફળ વિષ્ણુધામ પ્રાપ્તિ જણાવાયું છે।
Verse 1
यम उवाच । प्राप्तं तात मया सार्द्धं वेदांघ्रिनमने हितम् । नाहं गच्छामि योगांतं पुनरेव जगत्पते ॥ १ ॥
યમે કહ્યું—હે તાત, મારી સાથે તું વેદાધિપતિના ચરણોમાં નમનનું હિતકારી ફળ પ્રાપ્ત કર્યું છે. હે જગત્પતે, હું યોગના અંતિમ સ્થાને નથી જતો; ફરી જગતમાં પરત આવું છું.
Verse 2
प्रशासति महीं भूपेहाटकांगदसंज्ञके । तमेकं देवताश्रेष्ठं संप्राप्ते हरिवासरे ॥ २ ॥
હાટકાંગદ નામનો રાજા પૃથ્વી પર શાસન કરતો હતો ત્યારે, હરિના પવિત્ર દિવસે તેણે દેવતાઓમાં શ્રેષ્ઠ એવા એક પરમ દેવને શરણ જઈ પૂજ્યો।
Verse 3
यदि चालयसे धैर्यात्ततोऽहं तव किंकरः । स मे शत्रुर्महान्देव तेन लुप्तः पटो मम ॥ ३ ॥
જો તું મારા ધૈર્યને ડગમગાવી શકે, તો હું તારો સેવક બની જઈશ. પરંતુ હે મહાદેવ, મારા તે મહાન શત્રુએ જ મારું વસ્ત્ર ગુમ કરાવ્યું છે.
Verse 4
तमेकं भोजयित्वा तु कार्ष्णेऽहनि महीपतिम् । कृतकृत्यो भविष्यामि गयापिंडप्रदो यथा ॥ ४ ॥
કાર્ષ್ಣ દિવસે તે એક ભૂપતિને ભોજન કરાવું તો હું કૃતકૃત્ય બની જઈશ—જેમ ગયામાં પિંડદાન કરનાર.
Verse 5
अद्य प्रभृति देवेशोयैर्नरैः संस्मृतो हरिः । उपोषितः स्तुत्वोपि न नियम्या मया हि ते ॥ ५ ॥
આજથી, હે દેવેશ, જેમણે હરિનું સ્મરણ કર્યું, ઉપવાસ રાખ્યો અને સ્તુતિ કરી—તેમને હું રોકી શકતો નથી.
Verse 6
हरिरिति सहसा ये संगृणंतिच्छलेन जननिजठरमार्गात्ते विमुक्ते विमुक्ता हि मर्त्याः । मम पटविलिपिं ते नो विशंति प्रवीणा दिविचरवरसंघैस्ते नमस्या भवन्ति ॥ ६ ॥
જે મર્ત્યો સહસા ‘હરિ’ નામ—બહાને પણ—ઉચ્ચારે છે, તેઓ માતૃગર્ભના માર્ગથી મુક્ત થાય છે; નિશ્ચયે મુક્ત બને છે. તે કુશળ જન મારા લેખા-પટમાં પ્રવેશતા નથી, અને દેવશ્રેષ્ઠોના સમૂહ તેમને વંદનીય માને છે।
Verse 7
सौतिरुवाच । वैवस्वतस्य कार्येण तत्सम्मानचिकीर्षया । चिंतयामास देवेशो विरिंचिः कुशलांछनः ॥ ७ ॥
સૌતિએ કહ્યું—વૈવસ્વતના કાર્ય વિષે અને તેને સન્માન આપવા ઇચ્છાથી, શુભલક્ષણવાળા દેવેશ વિરિંચિ (બ્રહ્મા) વિચારવા લાગ્યા।
Verse 8
चिंतयित्वा क्षणं देवः सर्वभूतैश्च भूषितः । भूतत्रासनमात्रं तु रूपं स जगृहे विभुः ॥ ८ ॥
ક્ષણમાત્ર વિચાર કરીને, સર્વભૂતોથી ભૂષિત તે દેવ, સર્વવ્યાપી વિભુ, માત્ર પ્રાણીઓને ભયભીત કરવા માટેનું રૂપ ધારણ કર્યું।
Verse 9
तस्मिन्नुत्पादयामास प्रमदां लोकमोहिनीम् । सर्वयोषिद्वरा देवीमनसा निर्भिता बभौ ॥ ९ ॥
ત્યારે એ જ સ્થળે તેણે લોકમોહિની એવી એક પ્રમદા (યુવતી) ઉત્પન્ન કરી. સર્વ સ્ત્રીઓમાં શ્રેષ્ઠ એવી દેવી મનમાં મનથી ભયભીત થઈ દેખાઈ।
Verse 10
सा बभूवाग्रतस्तस्य सर्वालंकारभूषिता । दृष्ट्वा पितामहस्तां तु रूपद्रविणसंयुताम् ॥ १० ॥
તે સર્વ આભૂષણોથી શોભિત થઈ તેની સામે ઊભી રહી. રૂપ અને વૈભવથી યુક્ત તેને જોઈ પિતામહ (બ્રહ્મા) [તેની તરફ નજર કરી]।
Verse 11
प्राहेमान् पश्यतो ह्येतां स्वकान्वै काममोहितान् । प्रत्यवायभयाद्ब्रह्या चक्षुषी संन्यमीलयत् ॥ ११ ॥
પોતાના જ લોકો કામમોહમાં મગ્ન થયેલા જોઈ તેણીએ કહ્યું; અને પ્રત્યવાયના ભયથી તે પૂજ્ય સાધ્વીએ આંખો મીંચી લીધી।
Verse 12
सरागेणेह मनसा सरागेणेह चक्षुषा । चिंतयेद्वीक्षयेद्वापि जननीं वा सुतामपि ॥ १२ ॥
અહીં રાગથી દૂષિત મન અને રાગથી દૂષિત નજરથી કોઈ પોતાની માતા કે પોતાની દીકરીને પણ વિચારે અથવા જુએ, તો પણ દોષ થાય—કારણ કામ જ દૃષ્ટિને મલિન કરે છે।
Verse 13
वधूं वा भ्रातृजायां वा गुरोभार्यां नृपस्त्रियम् । स याति नरकं घोरं संचिंत्य श्वपचीमपि ॥ १३ ॥
જે વ્યક્તિ વહુ, ભાઈની પત્ની, ગુરુની પત્ની અથવા રાજાની સ્ત્રી પ્રત્યે મનમાં પણ કામના કરે, તે ઘોર નરકમાં જાય—શ્વપચી સ્ત્રીને પણ કામભાવથી વિચાર્યા છતાં.
Verse 14
दृष्ट्वा हि प्रमदा ह्येता यः क्षोभं व्रजते नरः । तस्य जन्मकृतं पुण्यं वृथा भवति नान्यथा ॥ १४ ॥
આ સ્ત્રીઓને જોઈ જે પુરુષ ક્ષોભમાં પડી જાય, તેનું જન્મભરનું સંચિત પુણ્ય વ્યર્થ થઈ જાય છે; અન્યથા નથી।
Verse 15
प्रसंगे दशसाहस्रं पुण्यमायाति संक्षयम् । पुण्यस्य संक्षयात्पापी पाषाणाखुर्भवेद्ध्रुवम् ॥ १५ ॥
કુસંગ અને આસક્તિના પ્રસંગથી દસ હજાર પુણ્ય પણ ક્ષય પામે છે. પુણ્ય ક્ષય થતાં પાપી નિશ્ચિત રીતે ‘પાષાણાખુર’ (અધમ યોનિ) બને છે।
Verse 16
तस्मान्न चिंतयेत्प्राज्ञो ह्येता रागेण चक्षुषा । जनन्या अपि पादौ तु नादेयौ द्वादशाब्दिकैः ॥ १६ ॥
અતએવ પ્રાજ્ઞ પુરુષે આસક્તિથી ધૂંધળી થયેલી દૃષ્ટિથી આ વિષયોનું ચિંતન ન કરવું. બાર વર્ષના વયે માતાના પાદ પણ કામ્યવસ્તુરૂપે ગ્રહણયોગ્ય નથી।
Verse 17
सुतैस्त्वभ्यंगकरणे पुनर्यौवनसंस्थितैः । षष्ट्यतीतां सुतोऽभ्यंगे नियुञ्जीत विचक्षणः ॥ १७ ॥
પુત્રો જ્યારે યૌવનની પરિપક્વતામાં પહોંચે ત્યારે અભ્યંગ (તેલમર્દન) કરવો. સાઠ વર્ષથી ઉપર ગયેલી માતાના અભ્યંગમાં વિવેકી પુત્રે નિયુક્ત થવું જોઈએ।
Verse 18
वृद्धो वापि युवा वापि न पादौ धावयेद्वधूम् । उभयोः पतनं प्रोक्तं रौरवेऽङ्गारसंचये ॥ १८ ॥
વૃદ્ધ હોય કે યુવાન, કોઈએ પણ વધૂને પગે દોડાવવી નહીં. બંનેનું પતન કહેવાયું છે; રૌરવ નરકમાં તેમના ભાગે સળગતા અંગારાનો ઢગલો છે।
Verse 19
या वधूर्दर्शयेदंगं विवृतं श्वशुरस्य हि । पाणिपादाहता राजन् क्रिमिभक्ष्या भवेत्तु सा । वधूहस्तेन यः पापः पादशौचं करोति हि ॥ १९ ॥
હે રાજન, જે વધૂ શ્વશુરની સામે પોતાનું અંગ ઉઘાડું કરીને દર્શાવે છે, તે હાથ‑પગે આઘાત પામી કૃમિઓનું ભક્ષ્ય બને છે. અને જે પાપી વધૂના હાથથી પોતાના પગ ધોવડાવે/શૌચ કરાવે છે, તે પણ દોષનો ભાગી બને છે।
Verse 20
स्नानं वाप्यथवाभ्यंगं तस्याप्येवंविधा गतिः । सूचीमुखैः कृष्णवक्रैःर्भुज्यते कल्पसंस्थितिम् ॥ २० ॥
સ્નાન હોય કે માત્ર તેલનો અભ્યંગ, તેનું પણ આવું જ પરિણામ થાય છે. સૂઈ જેવા મુખ અને કાળા વદનવાળા પ્રાણીઓ કલ્પાંત સુધી તેને યાતના આપે છે।
Verse 21
तस्मान्न वीक्षयेन्नारीं सुतां वापि वधूं नरः । साभिलाषेण मनसा तत्क्षणात्पतते नरः ॥ २१ ॥
અતએવ પુરુષે કામરંજિત મનથી કોઈ સ્ત્રીને—પોતાની પુત્રી હોય કે વહુ—ન જોવી જોઈએ; તે જ ક્ષણે તે ધર્મથી પડી જાય છે।
Verse 22
एवं संचिंतयित्वा च सूक्ष्मां दृष्टिं चकार ह । यदिदं वर्तुलं वक्त्रं सोन्नतं दृश्यते शुभम् ॥ २२ ॥
આ રીતે વિચાર કરીને તેણે સૂક્ષ્મ, વિવેકસભર દૃષ્ટિ કરી—“આ ગોળ મુખ, ઉન્નત લક્ષણો સાથે, શુભ દેખાય છે” એમ।
Verse 23
अस्थिपंजरमेतद्धि चर्ममांसावृतं त्विति । वसा मेदोऽथ नयने सोज्वले स्त्रीषु संस्थिते ॥ २३ ॥
આ તો ખરેખર હાડકાંનું પાંજરું છે, ચામડી અને માંસથી ઢાંકેલું; અંદર વસાં અને મેદ છે, અને સ્ત્રીઓમાં આ બે નેત્ર તેજસ્વી થઈ સ્થિત છે।
Verse 24
अत्युच्छ्रितमिदं मांसं स्तनयोः समवस्थितम् । निम्नांशतां दर्शयति त्रिवली जठरस्थिता ॥ २४ ॥
સ્તનોની વચ્ચે સમરૂપે સ્થિત આ માંસ અત્યંત ઊંચે ઉઠેલું છે; અને જઠરમાં આવેલી ત્રિવળી મધ્યભાગની કોમળ નીચાશ (સુડોળતા) દર્શાવે છે।
Verse 25
पुनरेवाधिकं क्षिप्तं मांसं जघनवत्मनि । मूत्रद्वारमिदं गुह्यं यत्र मुग्धं जगत्त्रयम् ॥ २५ ॥
ફરી નિતંબમાર્ગ પર વધુ માંસ મૂકાયેલું છે; આ જ ગુહ્ય મૂત્રદ્વાર છે, જેના દ્વારા ત્રિલોક મોહિત થાય છે।
Verse 26
अपानवायुना जुष्टं सदैव प्रतिकुत्सितम् । भस्त्रावर्गाधिकं क्षिप्तं मांसं जघनवर्त्मनि ॥ २६ ॥
અપાનવાયુ સાથે જોડાયેલો આ દેહપિંડ સદા ઘૃણાસ્પદ અને નિંદ્ય છે; ભસ્ત્રાના ભાર સમો આ માંસપિંડ જઘનમાર્ગે ફેંકાય છે।
Verse 27
कृतं यद्विद्द्विधा काष्ठं तद्वज्जंघा द्विधा ध्रुवम् । शुक्रास्थिपूरितं मांसैः कथं सुन्दरतां व्रजेत् ॥ २७ ॥
જેમ ચીરેલું લાકડું નિશ્ચિત બે ભાગ થાય, તેમ જ જાંઘો પણ અવશ્ય બે છે. શુક્ર અને અસ્થિથી ભરેલું, માંસથી ઢાંકેલું—આ કેવી રીતે સૌંદર્ય પામે?
Verse 28
मांसमेदोवसासारे किं सारं देहिनां वद । विष्ठामूत्रमलैः पुष्टे को देहे रज्यते नरः ॥ २८ ॥
જે દેહનો સાર માત્ર માંસ, મેદ અને મજ્જા છે, તેમાં દેહધારીઓ માટે શું તત્ત્વ છે? વિષ્ઠા, મૂત્ર અને મલથી પોષિત આ શરીર પર કયો મનુષ્ય રાગ રાખે?
Verse 29
एवं विचार्य बहुधा विरिंचिर्ज्ञानचक्षुषा । धैर्यं कृत्वा च नारीं तामुवाच गजगामिनीम् ॥ २९ ॥
આ રીતે જ્ઞાનચક્ષુથી અનેક રીતે વિચાર કરીને વિરિંચિ (બ્રહ્મા) ધૈર્ય ધારણ કરી તે ગજગામિની સ્ત્રીને કહ્યું।
Verse 30
यथाहि मनसा सृष्टा मया त्वं वरवर्णिनी । तथा भूतासि चार्वंगि मानसोन्मादकारिणी ॥ ३० ॥
હે વરવર્ણિની! મેં મનમાં જેમ તને સર્જી હતી, તેમ જ તું પ્રગટ થઈ છે; હે ચાર્વંગિની! તું મનમાં ઉન્માદ જગાવનારી છે।
Verse 31
तमुवाच तदा सा तु प्रणम्य चतुराननम् । पश्य मूर्छान्वत्नांथ जगत्स्थावरजंगमम् ॥ ३१ ॥
ત્યારે તેણીએ ચતુર્મુખ બ્રહ્માને પ્રણામ કરીને કહ્યું—“જુઓ, મોહના વશથી સ્થાવર-જંગમ સમસ્ત જગત્ મૂર્છિત થઈ ગયું છે.”
Verse 32
मोहितं मम रूपेण सयोगि यदकल्मषम् । स नास्ति त्रिषु लोकेषु यः पुमान्मम दर्शनात् ॥ ३२ ॥
મારા રૂપથી મોહિત થયેલો તે યોગી પાપરહિત બને છે. ત્રિલોકમાં એવો કોઈ પુરુષ નથી કે જે મારું દર્શન કરીને એવો ન બને.
Verse 33
भवंतमादितः कृत्वा न क्षोभं याति पद्मज । आत्मस्तुतिर्न कर्तव्या केनचिच्छुभमिच्छता ॥ ३३ ॥
હે પદ્મજ! જે આદ્ય પ્રભુને પ્રથમ સ્થાન આપે છે તે ક્ષોભ પામતો નથી. તેથી જે સાચું શુભ ઇચ્છે તે કોઈએ પણ આત્મ-સ્તુતિ કદી ન કરવી.
Verse 34
स्तवनान्नरकं याति विशुद्धोऽपि च मानवः । तथापि स्तवनं ब्रह्मन् कर्तव्यं कार्यहेतुना ॥ ३४ ॥
માત્ર સ્તવન-પ્રશંસાથી, વિશુદ્ધ માનવ પણ નરકમાં જઈ શકે છે. છતાં, હે બ્રાહ્મણ! યોગ્ય કાર્યહેતુ માટે સ્તવન કરવું જોઈએ.
Verse 35
साहं सृष्टा त्वया ब्रह्मन् कस्यचित्क्षोभणाय वै । तमादिश जगन्नाथ क्षोभयिष्ये न संशयः ॥ ३५ ॥
હે બ્રહ્મન! હું નિશ્ચયે તમારા દ્વારા કોઈને ક્ષોભિત કરવા માટે સર્જાઈ છું. તેથી, હે જગન્નાથ! તેના વિષે મને આજ્ઞા આપો; હું નિઃસંદેહ તેને ક્ષોભિત કરીશ.
Verse 36
मां दृष्ट्वापि क्षितौ देव भूधरश्चापि मुह्यति । किं पुनश्चेतनोपेतः श्वासोच्छासी नरस्त्विति ॥ ३६ ॥
હે દેવ! મને જોઈને ધરતીનો પર્વત પણ મોહિત થઈ જાય; તો ચેતનાવાળો, શ્વાસ-પ્રશ્વાસ કરતો મનુષ્ય કેટલો વધુ વિમૂઢ થશે!
Verse 37
तथा चोक्तं पुराणेषु नारीवीक्षणवर्णनम् । उन्मादकरणं नॄणां दुश्चरव्रतनाशनम् ॥ ३७ ॥
પુરાણોમાં કહેવામાં આવ્યું છે—સ્ત્રીદર્શનનું વર્ણન પુરુષોમાં ઉન્માદ ઉત્પન્ન કરે છે અને કઠિન રીતે આચરેલા દુશ્ચર વ્રતોનો પણ નાશ કરે છે.
Verse 38
सन्मार्गे तावदास्ते प्रभवति पुरुषस्तावदेवेंद्रियाणां लज्जां तावद्विधत्ते विनयमपि समालंबते तावदेव । भ्रूचापाक्षेपयुक्ताः श्रवणपथगता नीलपक्ष्माण एते यावल्लीलावतीनां न हृदि धृतिमुषो दृष्टिबाणाः पतंति ॥ ३८ ॥
માણસ તેટલા સમય સુધી સન્માર્ગમાં સ્થિર રહે છે; તેટલા સમય સુધી ઇન્દ્રિયો વશમાં રહે છે; તેટલા સમય સુધી લાજ અને વિનય ટકે છે—જ્યાં સુધી લીલાવતી સ્ત્રીઓના ભ્રૂ-ધનુષના આક્ષેપથી, નીલ પાંપણોવાળા, કાનના માર્ગે આવી હૃદયમાં પડતા દૃષ્ટિ-બાણ ધૈર્ય લૂંટી ન લે.
Verse 39
धिक्तस्य मूढमनसः कुकवेः कवित्वं यः स्त्रीमुखं च शशिनं च समीकरोति । भ्रूक्षेपविस्मितकटाक्षनिरीक्षनिरीक्षितानि कोपप्रसादहसितानि कुतः शशांके ॥ ३९ ॥
જે મૂઢમનનો કુકવિ સ્ત્રીમુખને ચંદ્ર સાથે સરખાવે છે, તેના કાવ્યને ધિક્કાર. હે શશાંક! તારી અંદર ક્યાં છે તે ભ્રૂક્ષેપ, તે વિસ્મિત કટાક્ષ, વારંવાર નિહાળેલા નજરકટાક્ષ, અને ક્રોધ-પ્રસાદ-હાસ્યના ભાવ?
Verse 40
पीतं हि मद्यं मनुजेन नाथ करोति मोहं सुविचक्षणस्य । स्मृता च दृष्टा युवती नरेण विमोहयेदेव सुराधिका हि ॥ ४० ॥
હે નાથ! મનુષ્યે પીધેલું મદ્ય વિવેકીને પણ મોહમાં નાખે છે. અને યુવતી તો—મનુષ્યે યાદ કરી હોય કે માત્ર જોઈ હોય—મદ્યથી પણ વધુ વિમોહિત કરે છે.
Verse 41
मोहनार्थं त्वया सृष्टा नराणां प्रपितामह । तमादिशजगन्नाथ त्रैलोक्यं मोहयाम्यहम् ॥ ४१ ॥
હે પ્રપિતામહ! મનુષ્યોને મોહમાં પાડવા માટે જ તમે મને સર્જી છે. તેથી હે જગન્નાથ, મને આજ્ઞા આપો—જેથી હું ત્રિલોકને મોહીત કરું.
Verse 42
ब्रह्मोवाच । सत्यमुक्तं त्वया देवि नासाध्यं भुवनत्रये । नागनासोरु सुभगे मत्तमातंगगामिनि ॥ ४२ ॥
બ્રહ્માએ કહ્યું—હે દેવી! તું જે કહ્યું તે સત્ય છે; ત્રિભુવનમાં તારા માટે અસાધ્ય કંઈ નથી. હે સुभગે, નાગનાસ સમાન ઊરુવાળી, મત્ત હસ્તિની જેવી ગતિ ધરાવતી!
Verse 43
या त्वं दूषयसे चेतो ममापि वरवर्णिनि । तन्मया सुगृहीतं तु कृतं ज्ञानांकुशेन हि ॥ ४३ ॥
હે વરવર્ણિની! જે મનને તું પણ દૂષિત કરવા ઇચ્છે છે, તેને મેં જ્ઞાનરૂપ અંકુશથી દૃઢપણે પકડીને વશમાં રાખ્યું છે.
Verse 44
सा त्वं कथं न लोकानां चेतांस्यपहरिष्यसि । सत्यमेतद्विशालाक्षि तव रूपं विमोहनम् ॥ ४४ ॥
હે વિશાલાક્ષી! તું લોકોના મનને કેવી રીતે ન હરી લે? આ સત્ય છે—તારું રૂપ મોહક અને વિમોહનકારી છે.
Verse 45
सामरं हि जगत्सर्वं निश्चेष्टमपि लक्षये । यन्निमित्तं मया सृष्टा तत्साधय वरानने ॥ ४५ ॥
હું દેવો સહિત સમગ્ર જગતને સંઘર્ષમાં રત છતાં જાણે નિશ્ચેષ્ટ જોતો છું. હે વરાનને! જે હેતુ માટે મેં તને સર્જી છે, તે હેતુ સિદ્ધ કર.
Verse 46
वैदिशे नगरे राजा नाम्ना रुक्मांगदः क्षितौ । यस्य सन्ध्यावली भार्या तव रूपोपमा शुभे ॥ ४६ ॥
પૃથ્વી પર વૈદિશા નગરે રુક્માંગદ નામે રાજા હતો. તેની શુભ રાણી સંધ્યાવલી હતી; તેનું રૂપ તારા રૂપ સમાન ઉપમા પામતું હતું.
Verse 47
यस्यां धर्मांगदो जातो पितुरत्यधिकः सुतः । दशनागायु तबलः प्रतापेन रविर्यथा ॥ ४७ ॥
તેણીમાંથી ધર્માંગદ પુત્ર જન્મ્યો, જે પિતાથી પણ અધિક હતો. દસ હજાર હાથીઓ જેટલું બળ ધરાવતો અને પ્રતિાપે સૂર્ય સમ તેજસ્વી હતો.
Verse 48
यः क्षांत्या धरया तुल्यो गांभीर्ये सांगरोपमः । तेजसा वह्निवद्द्वीप्तः क्रोधे वैवस्वतोपमः ॥ ४८ ॥
તે ક્ષમામાં ધરતી સમાન, ગાંભીર્યમાં સાગર સમાન, તેજમાં અગ્નિ સમ દીપ્ત અને ક્રોધમાં વૈવસ્વત યમ સમ કઠોર હતો.
Verse 49
त्यागे वैरौचनिर्यद्वद्गतौ हि पवनोपमः । सौम्यत्वे शशितुल्यस्तु रूपवान् मन्मथो यथा ॥ ४९ ॥
ત્યાગમાં તે વૈરોચનિ બલિ સમાન, ગતિમાં પવન સમાન હતો. સૌમ્યતામાં ચંદ્ર સમ અને રૂપમાં મન્મથ સમ મનોહર હતો.
Verse 50
जीवभार्गवयोस्तुल्यो यो नीतौ राजनन्दनः । पित्रा भुक्तं समस्तैकं जंबूद्वीपं वरानने ॥ ५० ॥
હે વરાનને, તે રાજકુમાર નીતિમાં જીવ અને ભાર్గવ સમાન હતો. અને તેના પિતાએ સમગ્ર જંબૂદ્વીપને એક અખંડ રાજ્યરૂપે શાસિત કર્યું હતું.
Verse 51
धर्मांगदेन द्वीपानि संजितान्यपराण्यपि । पित्रोस्तु व्रीडया येन न ज्ञातं प्रमदासुखम् ॥ ५१ ॥
ધર્માંગદે અન્ય દ્વીપો પણ જીત્યા; છતાં માતા‑પિતાપ્રતિ લાજ અને આદરથી તેણે સ્ત્રીસંગના ક્રીડાસુખનો કદી ઉપભોગ કર્યો નહીં।
Verse 52
स्वयं प्राप्ताः परित्यक्ता येन भार्याः सहस्रशः । यो न वाक्याद्विचलते सहैव हि पितुर्गृहे ॥ ५२ ॥
સ્વયં આવી મળેલી હજારો પત્નીઓનો પણ તેણે ત્યાગ કર્યો; અને આપેલા વચનથી કદી ન ડગે, પિતૃગૃહમાં રહીને પણ અચલ વ્રતી રહે।
Verse 53
यस्य वै त्रीणि सुभगे मातॄणां चारुहासिनि । शतानि कनकाभासे त्वविशेषेण पश्यति ॥ ५३ ॥
હે સుభગે, મધુરહાસિની, કનકાભે! જે કોઈ ભેદ વિના ત્રણસો માતૃદેવીઓનું દર્શન કરે છે, તેને એવી દિવ્ય દૃષ્ટિ પ્રાપ્ત થાય છે।
Verse 54
तस्य धर्मप्रधानस्य पुत्ररत्नांचितस्य च । समीपं गच्छ चार्वंगि मंदरे पर्वतोत्तमे ॥ ५४ ॥
ધર્મપ્રધાન અને રત્નસમાન પુત્રોથી શોભિત એવા તેના સમીપ જા—હે ચાર્વંગી! પર્વતોમાં શ્રેષ્ઠ મન્દર પર।
Verse 55
तत्र वत्स्यति राजा वै तुरगेणातिवाहितः । तव गीतेन चार्वंगि मोहितोऽश्वं विहाय च ॥ ५५ ॥
ત્યાં રાજા ઝડપી ઘોડા દ્વારા વહેંચાઈને ત્યાં રહેશે; પરંતુ હે ચાર્વંગી, તારા ગાનથી મોહિત થઈ તે ઘોડાને પણ ત્યજી દેશે।
Verse 56
अधिरुह्य गिरेः पृष्ठं स संगं यास्यति त्वया । तत्र देवि त्वयावाच्यं मिलित्वा भूभुजा त्विह ॥ ५६ ॥
પર્વતની પીઠ પર ચઢીને તે તારી સાથે નિર્ધારિત મિલનસ્થાને જશે. ત્યાં, હે દેવી, અહીં રાજાને મળી તું તેને આ સંદેશ કહેજે.
Verse 57
अहं भार्या भविष्यामि तव राजन्न संशयः । यद्ब्रवीमि ह्यहं नाथ तत्कार्यं हि त्वया ध्रुवम् ॥ ५७ ॥
હે રાજન, નિઃસંદેહ હું તારી પત્ની બનીશ. અને હે નાથ, હું જે કહું તે કાર્ય તારે નિશ્ચિતપણે કરવું જ પડશે.
Verse 58
मोहितस्तव रूपेण तथैव प्रतिपद्यते । यतस्तं शपथैर्धृत्वा दक्षिणेन करेण वै ॥ ५८ ॥
તારા રૂપથી મોહિત થઈ તે તેમ જ વર્તે છે; તેથી શપથોથી તેને બાંધીને તેણે ખરેખર તેનો જમણો હાથ પકડી લીધો.
Verse 59
वाच्यः कतिपयैः सुभ्रु दिनैरपगतैस्त्विति । सुरते तव चार्वंगि यदा मुग्धो हि लक्ष्यते ॥ ५९ ॥
હે સુભ્રૂ, થોડા દિવસો વીતી જાય પછી એમ કહેવું: હે ચાર્વંગી, જ્યારે સૂરતમાં તે તારા પ્રત્યે મોહિત હોવાનું સ્પષ્ટ દેખાય…
Verse 60
तदा प्रहस्य राज्ञो वै स्मारणीयं पुरा वचः । यस्त्वया शपथो राजन्कृतो मद्वाक्यपालने ॥ ६० ॥
ત્યારે હસતાં હસતાં તેણે રાજાને અગાઉના વચનનું સ્મરણ કરાવ્યું: “હે રાજન, મારા વચનના પાલન માટે તું જે શપથ કર્યો હતો…”
Verse 61
तत्पालयमहीपाल मन्येऽहं समयस्त्विति । एवमुक्ते त्वया मुग्धो राजा वै सत्यगौरवात् ॥ ६१ ॥
અતએવ, હે ભૂપાલ! તેનું રક્ષણ કર; હું માનું છું કે આ જ યોગ્ય સમય-ધર્મ (પ્રતિજ્ઞા) છે. તું એમ કહ્યે ત્યારે સત્યના ગૌરવથી સરળહૃદય રાજા સંમત થયો.
Verse 62
पालयामि न संदेहो ब्रूहि किं ते ददाम्यहम् । एवमुक्ते तु वचने त्वया वाच्यो वरानने ॥ ६२ ॥
હું રક્ષણ કરીશ—કોઈ સંદેહ નથી. કહો, હું તમને શું આપું? આવા વચન બોલાયા પછી, હે સુંદરમુખી, ત્યારે તારે તારો વર કહેવું જોઈએ.
Verse 63
रुक्मांगदो महीपालो धर्मांगदपिता शुभे । नोपवासस्त्वया कार्यो जातु वै हरिवासरे ॥ ६३ ॥
હે શુભે! ધર્માંગદના પિતા રાજા રુક્માંગદે કહ્યું—‘હરિવાસરે (શ્રીહરિના પવિત્ર દિવસે) તું ક્યારેય ઉપવાસ ન કર.’
Verse 64
सुरतस्रं सकारी मे ह्युपवासो भवेत्प्रिय । सुमुग्धां यौवनोपेतां स्वभार्यां यो न सेवते ॥ ६४ ॥
પ્રિય! મારા માટે તો દાંપત્ય-સંગનો ત્યાગ જ એક પ્રકારનો ઉપવાસ બને છે. જે પોતાની પત્ની—મોહક, યૌવનસંપન્ન—ની પ્રેમથી સેવા-સંગતિ કરતો નથી, તે ગૃહધર્મમાં દોષ કરે છે.
Verse 65
पर्वापेक्षी दुराचारः स याति नरकं ध्रुवम् । त्रिरात्रमपविद्धाहं त्वया भूप उपोषणात् ॥ ६५ ॥
જે દુર્વર્તનવાળો માત્ર પર્વ-દિવસની આશાથી ઉપવાસ કરે છે, તે નિશ્ચિત નરકમાં જાય છે. હે ભૂપ! તારા ઉપવાસથી હું ત્રણ રાતો સુધી દૂર રાખાઈ (ઉપેક્ષિત) રહી છું.
Verse 66
नाहं निमेषमप्येकं स्थातुं शक्ता त्वया विना । श्राद्धकाले तु संप्राप्ते उपाविष्टैर्द्विजैः किल ॥ ६६ ॥
હું તારા વિના એક પળ પણ રહી શકતી નથી. ખરેખર, જ્યારે શ્રાદ્ધનો સમય આવ્યો અને બ્રાહ્મણો બિરાજમાન થયા...
Verse 67
याचते संगमं भार्या यदि भोग्या तदैव सा । एवं संबोध्यमानोऽपि यदा राजा वचस्तव ॥ ६७ ॥
જો પત્ની સંગમની યાચના કરે અને તે યોગ્ય હોય, તો તે જ સમયે તેનો સ્વીકાર કરવો જોઈએ. આમ સમજાવવા છતાં જો રાજા...
Verse 68
न करिष्यति चार्वंगि तदा वाच्यं परं वचः । यदि न त्यजसे राजन्नुपवासं हरेर्दिने ॥ ६८ ॥
હે સુંદરી, જો તે તેમ ન કરે, તો આ કઠોર વચન કહેવું જોઈએ: 'હે રાજન, જો તમે હરિના દિવસે ઉપવાસ નહીં છોડો...'
Verse 69
स्वहस्तेन शिरश्च्छित्वा स्वपुत्रस्य वरासिना । धर्मांगदस्य राजेंद्र ममोत्संग्क्षिप स्वयम् ॥ ६९ ॥
હે રાજેન્દ્ર, પોતાના હાથે શ્રેષ્ઠ તલવાર વડે પોતાના પુત્ર ધર્માગદનું મસ્તક કાપીને સ્વયં મારા ખોળામાં મૂકી દો.
Verse 70
यद्येतन्मत्प्रियं त्वं हि न करोषि महीपते । धर्मक्षीणो भवान् गंता नरके नात्र संशयः ॥ ७० ॥
હે રાજા, જો તમે મારું આ પ્રિય કાર્ય નહીં કરો, તો તમારો ધર્મ ક્ષીણ થઈ જશે અને તમે નરકમાં જશો, તેમાં કોઈ શંકા નથી.
Verse 71
श्रुत्वा त्वदीयं वचनं वरांगने न हिंस्यते प्राणसमं च पुत्रम् । संगृह्य वाक्यं वसुधामराणां सम्भोक्ष्यते माधववासंरेऽसौ ॥ ७१ ॥
હે વરાંગને! તારો વચન સાંભળી તે પ્રાણસમ પુત્રને હિંસા નહીં કરે. પૃથ્વી પર દેવોના ઉપદેશને ગ્રહણ કરીને તે માધવના ધામમાં નિવાસ કરશે અને દિવ્ય કલ્યાણસુખ ભોગવશે.
Verse 72
ततो जनो यास्यति पूर्ववच्च यमांतिकं किंकरपाशबद्धः । लिपिप्रमाणं नरकाधिवासी भविष्यते साधु कृतं त्वया हि ॥ ७२ ॥
પછી તે માણસ પહેલાંની જેમ યમના સમીપ લઈ જવાશે, તેના દૂતોના પાશોથી બંધાયેલો. નરકમાં વસીને તે લખિત લેખને કર્મોના પ્રમાણ તરીકે ભોગવશે—ખરેખર, તું યોગ્ય કહ્યું છે.
Verse 73
अथ यदि निहंति तनयं राजा सत्येन संयुतः श्रीमान् । निःशेषामरपूज्यं व्रजति पदं पद्मनाभस्य ॥ ७३ ॥
જો સત્યમાં સ્થિર શ્રીમાન રાજા પોતાના પુત્રનો પણ વધ કરે, તો તે સર્વ અમરો દ્વારા પૂજ્ય એવા પદ્મનાભ (વિષ્ણુ)ના પરમ પદને પ્રાપ્ત કરે છે.
Verse 74
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणोत्तरभागे मोहिनीं प्रति ब्रह्मवाक्यं नाम सप्तमोऽध्यायः ॥ ७ ॥
આ રીતે શ્રીબૃહન્નારદીય પુરાણના ઉત્તરભાગમાં ‘મોહિની પ્રત્યે બ્રહ્મવાક્ય’ નામનો સાતમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો.
The chapter frames Hari-smaraṇa and vrata-observance as a grace-based jurisdictional shift: devotees who fast and praise Hari are said to move beyond Yama’s karmic accounting (his ‘records’), indicating bhakti’s power to nullify or transcend punitive karmic pathways.
It functions as a classical vairāgya technique (aśubha-bhāvanā): by seeing the body as bones, flesh, fat, impurities, and transient parts, the mind is pulled away from kāma-delusion and anchored in discriminative knowledge (jñāna) and self-restraint.
By setting up Rukmāṅgada’s oath-bound dilemma—abandon Harivāsara or commit an unthinkable act—the text dramatizes dharma’s hierarchy and the cost of truth-vows; the promised resolution is that unwavering satya, aligned with Viṣṇu’s purpose, culminates in attaining Padmanābha’s abode.