વસુ–મોહિની સંવાદમાં, અગાઉની પાપનાશક કથા સાંભળ્યા પછી મોહિની કામાક્ષા-પૂજાનું ફળ પૂછે છે. વસુ પૂર્વ સમુદ્રકાંઠાના પ્રદેશમાં કામાક્ષાનું સ્થાન બતાવી વ્રતસમાન રીત કહે છે—નિયમિત આહાર, વિધિપૂર્વક પૂજા અને એક રાત્રી નિવાસ; તેથી દર્શન થાય છે. દેવી ભયંકર રૂપે પ્રગટે છે; અચળ ધૈર્ય સિદ્ધિનું માપદંડ છે, ભય અને ચંચળતા અવરોધ બને છે. પછી પાર્વતીપુત્ર સિદ્ધનાથનું વર્ણન આવે છે—કલિયુગમાં સામાન્ય રીતે ગુપ્ત, પરંતુ કલિના એક નિર્ણાયક તબક્કા પછી પ્રગટ થઈ માયા અને ઉપાયોથી લોકોને વશ કરી કલિના ત્રિવિધ પ્રવાહને તેજ કરશે. જે સિદ્ધેશનું ચિંતન કરીને એક વર્ષ સતત કામાક્ષાની આરાધના કરે છે, તેમને સ્વપ્ન-દર્શન, સિદ્ધિ અને લોકભ્રમણ જેવા વર મળે છે. ત્યારબાદ મત્સ્યનાથની કથા—સમુદ્રમાં ફેંકાયેલ બાળક માછલી દ્વારા ગળી લેવાયો; શિવના પરમતત્ત્વ ઉપદેશથી (દ્વાદશાક્ષરી મંત્રસંબંધિત) સિદ્ધ થયો અને ઉમાએ ‘સિદ્ધોના નાથ’ તરીકે સ્વીકાર્યો. અંતે આ મહાત્મ્યનું શ્રવણ પવિત્રતા, ઇચ્છિત ફળ અને સ્વર્ગપ્રાપ્તિ આપે છે એમ સ્તુતિ છે।
Verse 1
अथ सिद्धनाथचरित्रसहितं कामाक्षा माहात्म्यं प्रारभ्यते । मोहिन्युवाच । श्रुतं कामोदकाख्यानं पापघ्नं पुण्यदं नृणाम् । सांप्रतं श्रोतुमिच्छामि कामाक्षायाः फलं द्विज ॥ १ ॥
હવે સિદ્ધનાથ-ચરિત્ર સહિત કામાક્ષા-માહાત્મ્ય આરંભ થાય છે. મોહિની બોલી—મેં ‘કામોદક’ આખ્યાન સાંભળ્યું છે, જે પાપનાશક અને મનુષ્યોને પુણ્યદાયક છે. હવે, હે દ્વિજ, હું કામાક્ષાનું ફળ સાંભળવા ઇચ્છું છું.
Verse 2
वसुरुवाच । कामाक्षा परमा देवी पूर्वस्यां दिशि संस्थिता । सागरानूपतटगा कलौ सिद्धिप्रदा नृणाम् ॥ २ ॥
વસુ બોલ્યા—કામાક્ષા પરમા દેવી પૂર્વ દિશામાં પ્રતિષ્ઠિત છે. સમુદ્રકાંઠા અને અનૂપ તટ પર સ્થિત રહી, કલિયુગમાં મનુષ્યોને સિદ્ધિ પ્રદાન કરે છે.
Verse 3
यस्तत्र गत्वा कामाक्षां संपूज्य नियताशनः । तिष्ठेदेकां निशां भद्रे स पश्येत्तां दृढासनः ॥ ३ ॥
જે ત્યાં જઈ કામાક્ષી દેવીની વિધિવત્ પૂજા કરે, નિયત આહાર રાખે અને હે ભદ્રે, એક રાત્રિ દૃઢ આસને સ્થિર રહે—તે દેવીનું સાક્ષાત્ દર્શન પામે છે।
Verse 4
सा देवी भीमरूपेण याति संदर्शनं नृणाम् । तां दृष्ट्वा न चलेद्यो वै स सिद्धिं वांछितां लभेत् ॥ ४ ॥
એ દેવી ભયાનક રૂપે મનુષ્યોને દર્શન આપે છે. તેને જોઈને જે કદી ડગમગતો નથી, તે જ નિશ્ચિત રીતે ઇચ્છિત સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરે છે।
Verse 5
यस्तु दृष्ट्वा सुरेशानीं कामाक्षां भीमरूपिणीम् । आसनाच्चलितः सद्यः स विक्षिप्तो भवेद्ध्रुवम् ॥ ५ ॥
સુરેશાની કામાક્ષીને તેના ભયાનક રૂપમાં જોઈને જે તરત જ આસન પરથી ઊભો થઈ જાય, તે નિશ્ચિત રીતે વિક્ષિપ્ત અને ચિત્તે અસ્થિર બને છે।
Verse 6
तत्रास्ते पार्वतीपुत्रः सिद्धनाथो वरानने । उग्रे तपसि लोकैः स प्रेक्ष्यते न कदाचन ॥ ६ ॥
હે વરાનને, ત્યાં પાર્વતીપુત્ર સિદ્ધનાથ નિવાસ કરે છે. તે ઉગ્ર તપસ્યામાં રત હોવાથી સામાન્ય લોકો તેને ક્યારેય જોઈ શકતા નથી।
Verse 7
कृतत्रेताद्वापरेषु प्रत्यक्षं दृश्यतेऽखिलैः । कलावंतर्हितस्तिष्ठेद्यावत्पादः कलेर्व्रजेत् ॥ ७ ॥
કૃત, ત્રેતા અને દ્વાપર યુગોમાં આ બધાને પ્રત્યક્ષ દેખાય છે; પરંતુ કલિયુગમાં આ અંતર્હિત રહે છે—જ્યાં સુધી કલિનો અંતિમ પાદ પસાર ન થાય।
Verse 8
कलेः पादे गते चैकस्मिन्घोरे च धरातले । स वै प्रत्यक्षतां प्राप्य साधयेदखिलं जनम् ॥ ८ ॥
કલીનો એક પાદ પ્રવેશી ધરાતલ ભયંકર બને ત્યારે, તે સર્વની સામે પ્રત્યક્ષ થઈ સમગ્ર જનને પોતાના વશમાં કરે છે.
Verse 9
मोहिनाद्यैरुपायैस्तु म्लेच्छप्रायाञ्जनांस्तदा । कृत्वा वशे महाभागे गमयेत्त्रिपदं कलेः ॥ ९ ॥
ત્યારે, હે મહાભાગ, મોહ વગેરે ઉપાયો વડે તે મ્લેચ્છપ્રાય લોકોને વશમાં કરી કલીના ત્રિપદ માર્ગમાં દોરી જાય છે.
Verse 10
यस्तत्र गत्वा सिद्धेशं भक्तिभावसमन्वितः । चिंतयेद्वर्षमात्रं तु कामाक्षां नित्यदार्चयन् ॥ १० ॥
જે ત્યાં જઈ ભક્તિભાવથી સિદ્ધેશનું ચિંતન કરે અને કામાક્ષાની નિત્ય એક વર્ષ આરાધના કરે, તે તે સાધનાનું વચનબદ્ધ ફળ પામે છે.
Verse 11
स लभेद्दर्शनं स्वप्ने दर्शनांते समाहितः । सूचितां तेन सिद्धिं स लब्ध्वा सिद्धो भवेद्भुवि ॥ ११ ॥
તે સ્વપ્નમાં દર્શન પામે છે; અને દર્શનાંતમાં ચિત્તને સમાધાનમાં રાખી, તેમાં સૂચિત સિદ્ધિ મેળવી ધરતી પર સિદ્ધ બને છે.
Verse 12
विचरेत्सर्वलोकानां कामनाः पूरयञ्शुभे । त्रिलोक्यां यानि वस्तूनि तानि संकर्षयेद्वरात् ॥ १२ ॥
હે શુભે, તે સર્વ લોકોમાં વિચરી તેમની કામનાઓ પૂર્ણ કરે છે; અને ત્રિલોકમાં જે જે વસ્તુઓ છે, વરના પ્રભાવથી તેને પોતાની તરફ ખેંચી લે છે.
Verse 13
स मत्स्यनाथः किल तत्र संस्थो विज्ञानपारंगम एव भद्रे । चचार लोकाभिमतं वितन्वंस्तपोऽतिघोरं न च याति दृष्टिम् ॥ १३ ॥
હે ભદ્રે! ત્યાં મત્સ્યનાથ નિશ્ચયે સ્થિત હતા, ઉચ્ચ વિજ્ઞાનમાં પારંગત. લોકોની ઇચ્છા પૂર્ણ કરતાં કરતાં પણ તેઓ અતિઘોર તપ કરતા, છતાં સામાન્ય દૃષ્ટિમાં આવતાં નહોતા।
Verse 14
युगान्यनेकानि पुरा भ्रमित्वा लोकान्समग्रानहतेष्टगत्या । तपस्थितोऽद्यास्ति महानुभावो न कालवेगेन शुभेऽभिभूतः ॥ १४ ॥
હે શુભે! તે મહાનુભાવ પૂર્વે અનેક યુગો સુધી સર્વ લોકોમાં અહત, ઇષ્ટ ગતિથી ભ્રમણ કરીને, આજે તપમાં સ્થિત છે; કાળના વેગથી પણ તે અભિભૂત થતો નથી, મંગલમાં સ્થિર રહે છે।
Verse 15
गंडांतजातस्तु पुराभवेऽभूद्द्विजस्य कस्यापि सुतः सुभद्रे । स जातमात्रः किल पुष्कराख्ये द्वीपेऽस्य पित्रा ह्युदधौ विसृष्टः ॥ १५ ॥
હે સુભદ્રે! પૂર્વકালে ગંડાંત સંધિમાં કોઈ બ્રાહ્મણનો પુત્ર જન્મ્યો. જન્મતાં જ, કહેવાય છે કે, તેના પિતાએ પુષ્કર નામના દ્વીપે તેને સમુદ્રમાં ફેંકી દીધો।
Verse 16
प्रक्षिप्तमात्रं किल तत्र बालं मत्स्योऽग्रसीत्कोऽपि विधेर्नियोगात् । तत्र स्थितोऽनेकयुगानि सोऽभूत्कालस्य गत्या ह्यजरामरांगः ॥ १६ ॥
ત્યાં પાણીમાં ફેંકતાં જ, વિધિના નિયોગથી, કોઈ માછલીએ તે બાળકને ગળી લીધું. તેમાં અનેક યુગો સુધી રહી, કાળની ગતિથી તે જરા-મરણરહિત દેહવાળો બન્યો।
Verse 17
ततः कदाचित्प्रियया प्रदिष्टो महेश्वरः सार्द्धमगप्रसूत्या । तत्त्वोपदेशाय जगाम भद्रे स लोकलोकाच लमप्रमेयः ॥ १७ ॥
પછી એક સમયે, પ્રિયાના પ્રેરણાથી, મહેશ્વર પર્વતપુત્રી સાથે—હે ભદ્રે—તત્ત્વોપદેશ આપવા નીકળ્યા; તે અપ્રમેય પ્રભુ લોકાલોક પર્વત સુધી પહોંચ્યા।
Verse 18
तत्सौम्यश्रृंगे मणिभिः प्रदीप्ते स्थित्वा क्षणार्द्धं हरिमग्नचेताः । देवीमुमां संप्रतिबोध्य शक्त्या तालत्रयेणाप्यभिभूय सत्त्वान् ॥ १८ ॥
મણિઓથી દીપ્ત એવા સૌમ્ય શિખર પર તે અર્ધ ક્ષણ ઊભો રહી, હરિમાં લીન ચિત્ત થયો. પોતાની શક્તિથી દેવી ઉમાને જાગૃત કરી, ત્રણ તાલ સુધીના સત્ત્વોને પણ અભિભવ કરી તે પ્રબળ થયો.
Verse 19
उवाच तत्त्वं सुरहस्यभूतं यद्द्वादशार्णार्थनिजस्वरूपम् । ततस्तु सा शैलसुता महेशं मारांतक यावदभिप्रणम्य ॥ १९ ॥
ત્યારે તેણે દેવતાઓ માટે પણ રહસ્યરૂપ પરમ તત્ત્વ કહ્યું—દ્વાદશાક્ષરી મંત્રના અર્થમાં નિહિત સાચું નિજસ્વરૂપ. ત્યારબાદ શૈલસુતા પાર્વતીએ મારાંતક મહેશને પૂર્ણ પ્રણામ કરીને આગળ શ્રવણ કર્યું.
Verse 20
अज्ञाय तत्त्वं समवस्थिताऽभूत्तावत्स मत्स्यस्तु महार्णवस्थः । द्रुतं समुत्प्लुत्य जगाम श्रृंगं यो विप्रबालो ह्युदरे स्थितोऽस्य स तत्त्वसिद्धोऽखिलबंधमुक्तः ॥ २० ॥
તત્ત્વ જાણી લેતાં જ તે સ્થિરપણે સ્થિત થયો. ત્યારબાદ મહાસાગરમાં વસતો તે માછલો ઝડપથી ઉછળી શિખર પર ગયો. તેના પેટમાં રહેલો બ્રાહ્મણ બાલક તત્ત્વસિદ્ધ બની સર્વ બંધનોથી મુક્ત થયો.
Verse 21
निर्गम्य मत्स्योदरतः शुभास्ये नमः प्रचक्रे भवयोः पुरस्तात् । विज्ञाततत्त्वोऽपि महेश्वरस्तं पप्रच्छ तद्गर्भगतेर्निदानम् ॥ २१ ॥
શુભમુખ તે માછલાના ઉદરમાંથી બહાર આવી બંને ભવોની સામે નમસ્કાર કરવા લાગ્યો. તત્ત્વજ્ઞ મહેશ્વરે પણ તેને—તે ગર્ભમાં (માછલામાં) કેમ પ્રવેશ્યો તેનો કારણ પૂછ્યો.
Verse 22
स वर्णयामास यथार्थमेव तयोः पुरः सर्वमपि प्रवृत्तम् । आकर्ण्य तद्वृत्तमनुप्रसन्ना सोमा महेशानुमतिं च कृत्वा ॥ २२ ॥
તેણે બંનેની સામે જે કંઈ બન્યું હતું તે બધું યથાર્થ રીતે વર્ણવ્યું. તે વૃત્તાંત સાંભળી સોમા અત્યંત પ્રસન્ન થઈ અને મહેશની અનુમતિ પણ મેળવી તેણે યથોચિત રીતે કર્યું.
Verse 23
तं कल्पयामास सुतं शुभांगे सोत्संग आस्थाप्य चुचुंब वक्त्रम् । सुतो ममायं किल मत्स्यनाथो विज्ञाततत्त्वोऽखिलसिद्धनाथः ॥ २३ ॥
તે શુભાંગી સ્ત્રીએ તેને પોતાનો પુત્ર માની ગોદમાં બેસાડ્યો અને તેના મુખને ચુંબન કર્યું. તે બોલી—“આ મારો જ પુત્ર—મત્સ્યનાથ; તત્ત્વજ્ઞ, સર્વ સિદ્ધોના નાથ.”
Verse 24
निजेच्छया संप्रति यातु लोकान्कीर्तिं वितन्वन्सुखमावयोश्च । ततः प्रभृत्येष सुतोंऽबिकाया लोकान्समग्रान्प्रविहृत्य कामम् ॥ २४ ॥
હવે તે પોતાની ઇચ્છાથી લોકોમાં જાય, કીર્તિ વિસ્તારે અને આપણાં બન્નેને સુખ આપે. ત્યારથી અંબિકાનો આ પુત્ર સર્વ લોકોમાં મનગમતું વિહાર કરતો રહ્યો.
Verse 25
तत्सिद्धपीठं समवाप्य तत्र तपस्युपादिष्ट इवास्थितोऽस्ति । तं सिद्धनाथं मनसा विचिंत्य नरो भवेत्सिद्धसमस्तकामः ॥ २५ ॥
તે સિદ્ધપીઠને પ્રાપ્ત કરીને માણસ ત્યાં જાણે તપસ્યાનો ઉપદેશ મળ્યો હોય તેમ સ્થિર રહે છે. તે સિદ્ધનાથનું મનથી ચિંતન કરવાથી મનુષ્ય સર્વ ઇચ્છાઓમાં સિદ્ધિ પામે છે.
Verse 26
संप्राप्य विद्यां निजवाक्यवाहे निमज्जयेत्पंडितवर्गजातम् । एतां कथां तस्य जगत्पवित्रां श्रृणोति यः कर्णपथप्रयाताम् ॥ २६ ॥
વિદ્યા પ્રાપ્ત કરીને પોતાના વચનપ્રવાહમાં પંડિતસમૂહને ડૂબાડવો જોઈએ. જે કોઈ કાનના માર્ગે પ્રવેશતી આ જગત્પાવન કથા સાંભળે છે, તે પણ પવિત્ર થાય છે.
Verse 27
स चाभिकामं समवाप्य भूमौ स्वर्गं प्रयात्येव सुरार्चितांघ्रिः । एतन्मया ते कथितं सुनेत्रे श्रीसिद्धनाथस्य चरित्रयुक्तम् । कामाक्षमाहात्म्यमघघ्नमाद्यं भूयोऽपि किं ते प्रवदामि भद्रे ॥ २७ ॥
અને જેમના ચરણોની દેવતાઓ પણ પૂજા કરે છે, તે પૃથ્વી પર ઇચ્છિત ફળ મેળવી નિશ્ચયે સ્વર્ગે જાય છે. હે સુનેત્રે, શ્રી સિદ્ધનાથના ચરિત્ર સાથે પાપહારી, આદ્ય કામાક્ષીનું માહાત્મ્ય મેં તને કહ્યું; હે ભદ્રે, હવે વધુ શું કહું?
Verse 28
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे बृहदुपाख्याने उत्तरभागे वसुमोहिनीसंवादे सिद्धनाथचरित्रयुक्तं कामाक्षामाहात्म्यं । नामैकोनसप्ततितमोऽध्यायः ॥ ६९ ॥
આ રીતે શ્રી બૃહન્નારદીયપુરાણના બૃહદુપાખ્યાનના ઉત્તરભાગમાં વસુ–મોહિની સંવાદમાં સિદ્ધનાથચરિત્ર સહિત ‘કામાક્ષા-માહાત્મ્ય’ નામનો એકોતેરમો નહીં પરંતુ એકોણસિત્તેરમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો ॥ ૬૯ ॥
The chapter frames darśana as a test of inner stability: the ugra (awe-inspiring) manifestation reveals the devotee’s steadiness (dhairya). Remaining unwavered signifies fitness for siddhi, while immediate agitation and rising in fear indicate mental unsteadiness that blocks the intended spiritual accomplishment.
The text specifies going to the tirtha, duly worshipping Kāmākṣā with regulated food (niyata-āhāra), and staying for a single night with steadfastness for direct vision; it also describes an advanced regimen of continual worship for a full year alongside contemplation of Siddheśa (Siddhanātha), culminating in dream-vision and confirmed success.
It links the site’s siddha-power to an authoritative puranic backstory: Matsyanātha’s extraordinary survival and liberation follow Śiva’s transmission of secret truth (connected to the twelve-syllabled mantra), and Umā’s adoption of him as ‘lord of siddhas’ validates the tirtha as a Siddhapīṭha where contemplation of Siddhanātha yields desired aims.