આ અધ્યાયમાં વસુ મોહિનીને અવિમુક્ત કાશીની મહિમા સંભળાવે છે. તીર્થયાત્રાનો ‘યોગ્ય સમય’ નક્કી કરીને વિવિધ મહિનાઓમાં દેવસમુદાયોએ કામકુંડ, રુદ્રાવાસ, પ્રિયાદેવી-કુંડ, લક્ષ્મી-કુંડ, માર્કંડેય સરોવર, કોટિતીર્થ, કપાલમોચન, કાલેશ્વર વગેરે સ્થાનોમાં સ્નાન-પૂજા કરવી એવી વિધિ જણાવાય છે. પછી યાત્રાધર્મ—અન્ન-ફૂલসহ જળકલશદાન, ચૈત્ર શુક્લ તૃતીયાએ ગૌરીવ્રતનું ફળ, સ્વર્ગદ્વારે કાલિકા તથા સંવર્તા/લલિતાની આરાધના, શિવભક્ત બ્રાહ્મણોને ભોજન, અને પંચગૌરીનું આવાહન—વર્ણવાય છે. વિઘ્નનિવારણ માટે વિનાયક દર્શનક્રમ (ઢુંઢિ, કિલ, દેવ્યા, ગોપ્રેક્ષ, હસ્તિ-હસ્તિન, સિંદૂર્ય) અને વડવા દેવીને લાડુ નૈવેદ્ય કહેવામાં આવ્યું છે. દિશાનુસાર રક્ષક ચંડિકાઓનું વર્ણન, તેમજ ત્રિસ્રોતા/મંદાકિની/મત્સ્યોદરીના સંગમો અને ગંગાના શુભ આગમનનું માહાત્મ્ય આવે છે. અંતે નાદેશ્વર, કપાલમોચન, ઓંકારેશ્વર (અ-ઉ-મ તત્ત્વ), પંચાયતન, ગોપ્રેક્ષક/ગોપ્રેક્ષેશ્વર, કપિલા-હ્રદ, ભદ્રદોહ, સ્વર્લોકેશ્વર/સ્વર્લીલા, વ્યાઘ્રેશ્વર/શૈલેશ્વર, સંગમેશ્વર, શુક્રેશ્વર અને જંબુકવધ-સંબંધિત લિંગ વગેરે તીર્થો પાપનાશ અને શિવલોકમાં મુક્તિ આપે છે એમ જણાવાય છે.
Verse 1
वसुरुवाच । अतः परं प्रवक्ष्यामि यात्राकालं तु मोहिनि । देवाद्यैस्तु कृता या तु यथायोग्यफलाप्तिदा ॥ १ ॥
વસુએ કહ્યું—હે મોહિની! હવે હું યાત્રા (તીર્થયાત્રા) કરવાનો યોગ્ય સમય કહું છું; દેવો વગેરે દ્વારા નિર્ધારિત આ સમય સાધકની યોગ્યતા અને નિયમપાલન મુજબ ફળ આપે છે.
Verse 2
चैत्रमासे तु दिविजैर्यात्रेयं विहिता पुरा । तत्रस्थैः कामकुंडे तु स्नानपूजनतत्परैः ॥ २ ॥
ચૈત્ર માસમાં દેવોએ પ્રાચીનકાળે આ યાત્રાનું વિધાન કર્યું. ત્યાં કામકુંડમાં રહેનારા સ્નાન અને પૂજનમાં તત્પર રહે છે.
Verse 3
ज्येष्ठमासे तु वै सिद्धैः कृता यात्रा शुभानने । रुद्रावासस्य कुंडे तु स्नानपूजापरायणैः ॥ ३ ॥
હે શુભાનને! જ્યેષ્ઠ માસમાં સિદ્ધોએ આ યાત્રા કરી; રુદ્રાવાસના કુંડમાં સ્નાન અને પૂજામાં પરાયણ રહ્યા.
Verse 4
आषाढे चापि गंधर्वैर्यात्रेयं विहिता शुभैः । प्रियादेव्यास्तु कुंडे वै स्नानपूजनकारकैः ॥ ४ ॥
આષાઢ માસમાં પણ શુભ ગંધર્વોએ આ યાત્રા સ્થાપી; પ્રિયાદેવીના કુંડમાં સ્નાન અને પૂજન કરનારાઓ દ્વારા.
Verse 5
विद्याधरैस्तु यात्रेयं श्रावणे मासि मोहिनि । लक्ष्मीकुंडस्थितैश्चीर्णा स्नानार्चनपरायणैः ॥ ५ ॥
હે મોહિની! શ્રાવણ માસમાં વિદ્યાધરો આ યાત્રાનું આચરણ કરે છે; અને લક્ષ્મીકુંડમાં રહેનારા સ્નાન તથા અર્ચનમાં પરાયણ રહે છે.
Verse 6
मार्कंडेयह्रदस्थैस्तु स्नानपूजनतत्परैः । कृता यक्षैस्तु यात्रेयमिषमासे वरानने ॥ ६ ॥
હે વરાનને, માર્કંડેય હ્રદમાં નિવાસ કરતા સ્નાન અને પૂજનમાં તત્પર યક્ષોએ ઇષ માસમાં આ યાત્રા કરી હતી.
Verse 7
पन्नगैश्चैव यात्रेयं मार्गमासे तु मोहिनि । कोटितीर्थस्थितैश्चीर्णा स्नानपूजाविधायकैः ॥ ७ ॥
હે મોહિની, માર્ગશીર્ષ માસમાં નાગો સાથે આ યાત્રા કરવી જોઈએ; કોટિતીર્થમાં રહેનારા સ્નાન-પૂજાની વિધિ બતાવનારોએ તેને યોગ્ય રીતે આચરી છે.
Verse 8
कपालमोचनस्थैस्तु गुह्यकैः शुभलोचने । पौषे मासि कृता यात्रा स्नानध्यानार्चनान्वितैः ॥ ८ ॥
હે શુભલોચને, કપાલમોચનમાં નિવાસ કરતા ગુહ્યકોએ પૌષ માસમાં સ્નાન, ધ્યાન અને અર્ચનાસહિત આ યાત્રા કરી।
Verse 9
कालेश्वराख्यकुंडस्थैः फाल्गुने मासि शोभने । पिशाचैस्तु कृता यात्रा स्नानपूजादितत्परैः ॥ ९ ॥
હે શોભને, ફાલ્ગુનના શુભ માસમાં કાલેશ્વર નામના કુંડમાં નિવાસ કરતા સ્નાન-પૂજા આદિમાં તત્પર પિશાચોએ આ યાત્રા કરી।
Verse 10
फाल्गुने तु शुभे मासे सिते या तु चतुर्दशी । तेन सा प्रोच्यते देवि पिशाची नाम विश्रुता ॥ १० ॥
હે દેવી, ફાલ્ગુનના શુભ માસના શુક્લ પક્ષની જે ચતુર્દશી તિથિ છે, તે કારણે તે ‘પિશાચી’ નામે કહેવાય છે અને પ્રસિદ્ધ છે.
Verse 11
अथ ते संप्रवक्ष्यामि यात्राकृत्यं शुभानने । कृतेन येन मनुजो यात्राफलमवाप्नुयात् ॥ ११ ॥
હવે, હે શુભાનને! હું તને યાત્રાકાળે કરવાનાં કર્તવ્યો કહું છું; જેને કરવાથી મનુષ્ય યાત્રા/તીર્થયાત્રાનું પૂર્ણ ફળ પામે છે.
Verse 12
उदकुंभास्तु दातव्या मिष्टान्नेन समन्विताः । फलपुष्पसमोपेता वस्त्रैः संछादिताः शुभाः ॥ १२ ॥
જળકુંભો દાન કરવા જોઈએ—મિષ્ટાન્નથી યુક્ત, ફળ-પુષ્પ સાથે, અને શુભ વસ્ત્રોથી ઢાંકેલા।
Verse 13
चैत्रस्य शुक्लपक्षे तु तृतीया या महाफला । तत्र गौरी तु द्रष्टव्या भक्तिभावेन मानवैः ॥ १३ ॥
ચૈત્ર માસના શુક્લપક્ષની તૃતીયા મહાફળદાયિની છે; તે દિવસે મનુષ્યોએ ભક્તિભાવથી ગૌરીદેવીનું દર્શન-પૂજન કરવું જોઈએ.
Verse 14
स्नानं कृत्वा तु गंतव्यं गोप्रेक्षे तु वरानने । स्वर्द्वारि कालिकादेवी अर्चितव्या प्रयत्नतः ॥ १४ ॥
સ્નાન કરીને, હે વરાનને! ગોપ્રેક્ષા જવું જોઈએ; અને સ્વર્ગદ્વારે કાલિકા દેવીની પ્રયત્નપૂર્વક પૂજા કરવી જોઈએ.
Verse 15
अन्या चापि परा प्रोक्ता संवर्ता ललिता शुभा । द्रष्टव्या चैव सा भक्त्या सर्वकामफलप्रदा ॥ १५ ॥
બીજું એક પરમ (ઉચ્ચ) સ્વરૂપ પણ કહેલું છે—શુભા સંવર્તા લલિતા; તેણીનું પણ ભક્તિથી દર્શન કરવું જોઈએ, કારણ કે તે સર્વ કામનાઓનું ફળ આપે છે.
Verse 16
ततस्तु भोजयेद्विप्राञ्छिवभक्ताञ्छुचिव्रतान् । वासोभिर्द्दक्षिणाभिश्च पुष्कालभिर्यथार्हतः ॥ १६ ॥
ત્યારબાદ શુચિવ્રત પાળનારા શિવભક્ત બ્રાહ્મણોને ભોજન કરાવવું અને યથાર્થ રીતે વસ્ત્રો તથા પ્રચુર દક્ષિણાથી તેમનું સન્માન કરવું।
Verse 17
पंचगौरीः समुद्दिश्य रसान् गंधान्द्विजेऽर्पयेत् । उत्तमं श्रेय आप्रोति सौभाग्येन समन्वितः ॥ १७ ॥
પંચગૌરીઓનું આવાહન કરીને બ્રાહ્મણને રસાળ ભોજન અને સુગંધિત દ્રવ્યો અર્પણ કરવું; તે સૌભાગ્યથી યુક્ત થઈ પરમ શ્રેય પ્રાપ્ત કરે છે।
Verse 18
विनायकान्प्रवक्ष्यामि क्षेत्रावासे तु विघ्नदान् । यान्संपूज्य नरो देवि निर्विघ्नेन फलं लभेत् ॥ १८ ॥
હે દેવી! ક્ષેત્રોમાં વસતા વિઘ્નદાયક વિનાયકોનું હું વર્ણન કરું છું; જેમની યોગ્ય રીતે પૂજા કરવાથી મનુષ્ય નિર્વિઘ્ને ફળ પ્રાપ્ત કરે છે।
Verse 19
ढुण्ढिं तु प्रथमं दृष्ट्वा तथा किलविनायकम् । देव्या विनायकं चैव गोप्रेक्षं हस्तिहस्तिनम् ॥ १९ ॥
પ્રથમ ઢુણ્ઢિનું દર્શન કરીને, પછી કિલ-વિનાયકનું; તેમજ દેવ્યા-વિનાયક, ગોપ્રેક્ષ અને હસ્તિ-હસ્તિનનું પણ દર્શન કરવું।
Verse 20
विनायकं तकथैवान्यं सिंदूर्यं नाम विश्रुतन् । चतुर्थ्यां देवि द्रंष्टव्या एवं चैव विनायकाः ॥ २० ॥
એ જ રીતે ‘સિંદૂર્ય’ નામે પ્રસિદ્ધ બીજા વિનાયકનું પણ, હે દેવી, ચતુર્થીના દિવસે દર્શન કરવું; આ રીતે વિનાયકોના દર્શન કરવાના છે।
Verse 21
लड्डुकाश्च प्रदातव्या एतानुद्दिश्य वाडवे । एतेन चैव कृत्येन सिद्धिमाञ्जायते नरः ॥ २१ ॥
વાડવાગ્નિને ઉદ્દેશીને લાડુ અર્પણ કરવા જોઈએ; આ જ અનુષ્ઠાનથી મનુષ્ય સિદ્ધિવાન બને છે.
Verse 22
अतः परं प्रवक्ष्यामि चंडिकाः क्षेत्ररक्षिकाः । दक्षिणे रक्षते दुर्गा नैर्ऋते चांतरेश्वरी ॥ २२ ॥
હવે હું ક્ષેત્રરક્ષિકા ચંડિકાઓનું વર્ણન કરું છું—દક્ષિણમાં દુર્ગા રક્ષા કરે છે અને નૈઋત્યમાં અંતરેશ્વરી રક્ષા કરે છે.
Verse 23
अंगारेशी पश्चिमे तु वायव्ये भद्रकालिका । उत्तरे भीमचंडा च महामत्ता तथैशके ॥ २३ ॥
પશ્ચિમમાં અંગારેશી, વાયવ્યમાં ભદ્રકાલિકા; ઉત્તરમાં ભીમચંડા અને ઈશાનમાં મહામત્તા સ્થિત છે.
Verse 24
ऊर्द्ध्वकेशीसमायुक्ताशांकरी पूर्वतः स्मृता । अधः केशी तथाग्नेय्यां चित्रघंटा च मध्यतः ॥ २४ ॥
પૂર્વમાં ઊર્ધ્વકેશી-રૂપયુક્ત શાંકરી સ્મરાય છે; આગ્નેયમાં અધઃકેશી, અને મધ્યમાં ચિત્રઘંટા સ્થિત છે.
Verse 25
एतास्तु चंडिकादेवीर्यो वै पश्यति मानवः । तस्य तुष्टाश्च ताः सर्वाः क्षेत्रं रक्षति तत्पराः ॥ २५ ॥
જે માનવ આ ચંડિકા-દેવીઓનું દર્શન કરે છે, તેનાં પર તેઓ સર્વે પ્રસન્ન થઈ તે ક્ષેત્રની રક્ષા કરવા તત્પર રહે છે.
Verse 26
विघ्नं कुर्वंति सततं पापिनां देवि सर्वदा । तस्माद्देव्यः सदा पूज्या रक्षार्थे सविनायकाः ॥ २६ ॥
હે દેવી, પાપીઓ માટે સદા સર્વદા વિઘ્નો ઊભા થાય છે; તેથી રક્ષણાર્થે વિનાયક સહિત દેવીઓની નિત્ય પૂજા કરવી જોઈએ।
Verse 27
यदीच्छेत्परमां सिद्धिं संततिं विभवं सुखम् । ततो भक्त्या गंधपुष्पनैवेद्यादीन्समर्प्पयेत् ॥ २७ ॥
જો કોઈ પરમ સિદ્ધિ, સંતાન, વૈભવ અને સુખ ઇચ્છે, તો ભક્તિપૂર્વક ગંધ, પુષ્પ, નૈવેદ્ય વગેરે અર્પણ કરવું જોઈએ।
Verse 28
अन्यच्च ते प्रवक्ष्यामि तस्मिन्स्थाने सुलोचने । तिस्रो नद्यस्तु तत्रस्था वहंति च शुभोदकाः ॥ २८ ॥
હે સુલોચને, તે સ્થાન વિષે હું વધુ કહું છું; ત્યાં ત્રણ નદીઓ સ્થિત છે અને તે શુભ જળ વહાવે છે।
Verse 29
तासां दर्शनमात्रेण ब्रह्महत्या निवर्तिते । एका तु तत्र त्रिस्रोता तथा मंदाकिनी परा ॥ २९ ॥
તે (નદીઓ)નું માત્ર દર્શન કરવાથી જ બ્રહ્મહત્યાનું પાપ નિવૃત્ત થાય છે. તેમાં એક ત્રિસ્રોતા અને બીજી પ્રસિદ્ધ મંદાકિની છે।
Verse 30
मत्स्योदरी तृतीया च एतास्तिस्रतु पुण्यदाः । मंदाकिनी तत्र पुण्या मध्यमेश्वरसंस्थिता ॥ ३० ॥
ત્રીજી મత్స્યોદરી છે—આ ત્રણેય પુણ્યદાયિની છે. ત્યાં મંદાકિની પણ પવિત્ર છે; તે મધ્યમેશ્વરના ધામમાં સ્થિત છે।
Verse 31
संस्थिता त्रिस्रोतिका च अविमुक्तेति पुण्यदा । मत्स्योदरी तु ॐकारे पुण्यदा सर्वदैव हि ॥ ३१ ॥
આ પવિત્ર ધારા ‘સંસ્થિતા’, ‘ત્રિસ્રોતિકા’ અને ‘અવિમુક્તા’ તરીકે પ્રસિદ્ધ છે—બધી પુણ્યદાયિની. અને ઓંકાર-તીર્થમાં તે ‘મત્સ્યોદરી’ નામે સર્વદા પુણ્ય આપે છે॥
Verse 32
तस्मिन्स्थाने यदा गंगा आगमिष्यति मोहिनी । तदा पुण्यतमः कालो देवानामपि दुर्लभः ॥ ३२ ॥
તે પવિત્ર સ્થાને જ્યારે મોહિની ગંગા આવે છે, ત્યારે તે સમય પરમ પુણ્યતમ બની જાય છે—દેવતાઓને પણ દુર્લભ એવો॥
Verse 33
वरणासिक्तसलिले जाह्नवीजलविप्लुते । तत्र नादेश्वरे पुण्ये स्नातः किमनुशोचति ॥ ३३ ॥
જ્યારે જળ વરણા સાથે મિશ્રિત થઈ જાય અને જાહ્નવી (ગંગા)ના જળથી છલકાય, ત્યારે તે પુણ્ય નાદેશ્વરમાં સ્નાન કરનાર પછી શેનું શોક કરે?॥
Verse 34
मत्स्योदरीसमायुक्ता यदा गंगा बभूव ह । तस्मिन्काले शिवः स्नानात्कपालं मुक्तवाञ्छुभे ॥ ३४ ॥
હે શુભે! જ્યારે ગંગા મત્સ્યોદરી સાથે જોડાઈ, ત્યારે તે સમયે શિવે સ્નાન કર્યા પછી કપાલ (ખોપરી) ત્યજી દીધી॥
Verse 35
कपालमोचनं नाम तत्रैव सुमहत्सरः । पावनं सर्वसत्त्वानां पुण्यदं परिकीर्तितम् ॥ ३५ ॥
ત્યાં જ ‘કપાલમોચન’ નામે અતિ વિશાળ સરોવર છે. તે સર્વ પ્રાણીઓનું પાવન કરનારું અને પુણ્યદાયક તરીકે કીર્તિત છે॥
Verse 36
मत्स्योदरीजले गंगा ॐकारेश्वरसन्निधौ । तदा तस्मिञ्जले स्नात्वा दृष्ट्वा चोंकारमीश्वरम् ॥ ३६ ॥
મત્સ્યોદરીના જળમાં, ઓંકારેશ્વરના સાન્નિધ્યમાં ગંગા વહે છે. ત્યારબાદ તે જળમાં સ્નાન કરીને અને પ્રભુ ઓંકારેશ્વરના દર્શન કરીને મનુષ્ય ધન્ય બને છે.
Verse 37
शोकं जरां मृत्युबंधं ततो न स्पृशते नरः । तस्मिन्स्रातः शिवः साक्षादोंकारेश्वरसंज्ञितः ॥ ३७ ॥
ત્યાં સ્નાન કરનાર મનુષ્યને શોક, જરા અને મૃત્યુબંધન સ્પર્શતા નથી; કારણ કે ત્યાં ‘ઓંકારેશ્વર’ નામે પ્રસિદ્ધ સాక్షાત્ શિવ પ્રગટ છે.
Verse 38
एतद्रहस्यमाख्यातं तव स्नेहाद्वरानने । अकारं चाप्युकरं च मकारं च प्रकीर्तितम् ॥ ३८ ॥
હે વરાનને! તારા પ્રત્યેના સ્નેહથી મેં આ રહસ્ય પ્રગટ કર્યું છે; અને ‘અ’, ‘ઉ’, ‘મ’ એવા અક્ષરોનું પણ મેં પ્રકીર્તન કર્યું છે.
Verse 39
अकारस्तत्र विज्ञेयो विष्णुलोकगतिप्रदः । तस्य दक्षिणपार्श्वे तु उकारः परिकीर्तितः ॥ ३९ ॥
ત્યાં ‘અ’ અક્ષર વિષ્ણુલોકની ગતિ આપનાર તરીકે જાણવો. તેના જમણા (દક્ષિણ) પાર्श્વે ‘ઉ’ અક્ષર પરિકીર્તિત છે.
Verse 40
तत्र सिद्धिं परां प्राप्तो देवाचार्यो बृहस्पतिः । ॐकारं तत्र विज्ञेयं ब्रह्मणः पदमव्ययम् ॥ ४० ॥
ત્યાં દેવગુરુ બૃહસ્પતિએ પરમ સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરી. ત્યાં ઓંકારને બ્રહ્મનું અવ્યય પદ—પરમ ધામ—રૂપે જાણવું જોઈએ.
Verse 41
तयोस्तथोत्तरे भागे मकारं विष्णुसंज्ञितम् । तस्मिँल्लिंगे तु संसिद्धः कपिलर्षिर्महामुनिः ॥ ४१ ॥
તે પવિત્ર ભાગોના ઉત્તર વિભાગમાં ‘મ’ અક્ષર વિષ્ણુ-સંજ્ઞિત કહેવાય છે. એ જ લિંગમાં મહામુનિ કપિલ ઋષિએ પરમ સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરી.
Verse 42
वाराणसीमभ्युपेत्य पंचायतनमुत्तमम् । आराध्यमानो देवशं भीष्मस्तत्र स्थितोऽभवत् ॥ ४२ ॥
વારાણસીમાં પહોંચી ઉત્તમ પંચાયતન ધામમાં ભીષ્મ ત્યાં જ સ્થિર રહ્યા; દેવગણો તેમની આરાધના કરતા રહ્યા.
Verse 43
तस्मिन्स्थाने तु सुभगे स्वयमाविरभूच्छिवः । गोप्रेक्षक इति ख्यातः संस्तुतः सर्वदैवतैः ॥ ४३ ॥
તે શુભ સ્થાને શિવ સ્વયં પ્રગટ થયા. તેઓ ‘ગોપ્રેક્ષક’ નામે પ્રસિદ્ધ થયા અને સર્વ દેવતાઓએ તેમની સ્તુતિ કરી.
Verse 44
गोप्रेक्षेश्वरमागत्य दृष्ट्वाभ्यर्च्य च मानवः । न दुर्गतिमवाप्नोति कल्मषैश्च विमुच्यते ॥ ४४ ॥
જે માનવ ગોપ્રેક્ષેશ્વર પાસે આવી દર્શન કરીને પૂજન કરે છે, તે દુર્ગતિને પામતો નથી અને પાપોથી મુક્ત થાય છે.
Verse 45
वनस्था दह्यमानास्तु सुरभ्यो दाववह्निना । म्रमंत्योऽस्मिन्ह्रदेऽभ्येत्य शांतास्तोयं पपुस्तदा ॥ ४५ ॥
વનમાં રહેતી સુગંધિત ગાયો દાવાનળથી દાઝીને ભટકતી ભટકતી આ હ્રદ પાસે આવી; ત્યારે શાંત થઈને તેમણે તેનું જળ પીધું.
Verse 46
कपिला ह्रद इत्येवं ततः प्रभृति कथ्यते । तत्रापि स शिवः साक्षाद्वषध्वज इति स्मृतः ॥ ४६ ॥
તે સમયથી તે સ્થાન “કપિલાહ્રદ” તરીકે પ્રસિદ્ધ થયું. ત્યાં પણ સાક્ષાત્ શિવ વિરાજે છે; તેમને ‘વૃષધ્વજ’—વૃષચિહ્નધારી—રૂપે સ્મરવામાં આવે છે.
Verse 47
सान्निध्यं कृतवान्देवो दृश्यमानः सदा स्थितः । कपिलाह्रदतीर्थेऽस्मिन्स्नात्वा संयतमानसः ॥ ४७ ॥
દેવે અહીં પોતાનું સાન્નિધ્ય સ્થાપ્યું છે; તેઓ સદા સ્થિત અને પ્રત્યક્ષ છે. આ કપિલાહ્રદ તીર્થમાં સ્નાન કરીને, મન સંયમિત કરવાથી (તેમનું સાન્નિધ્ય મળે છે).
Verse 48
वृषध्वजं शिवं दृष्ट्वा सर्वयज्ञफलं लभेत् । स्वर्लोकतां मृतस्तत्र पूजयित्वा शिवो भवेत् ॥ ४८ ॥
વૃષધ્વજ શિવના દર્શનથી સર્વ યજ્ઞફળ પ્રાપ્ત થાય છે. અને ત્યાં પૂજા કરીને જે દેહ ત્યાગે, તે સ્વર્ગલોકને પામે; શિવતુલ્ય સ્થિતિ પણ મેળવે.
Verse 49
लभते देहभेदेन गणत्वं चातिदुर्लभम् । अस्मिन्नेव प्रदेशे तु गावो वै ब्रह्मणा स्वयम् ॥ ४९ ॥
દેહત્યાગથી તે અતિ દુર્લભ ગણત્વ (દેવગણમાં સ્થાન) પ્રાપ્ત કરે છે. અને આ જ પ્રદેશમાં બ્રહ્માએ સ્વયં ગાયો સ્થાપી હતી.
Verse 50
शांत्यर्थं सर्वलोकानां सर्वान्पावयितुं ध्रुवम् । भद्रदोहं सरस्तत्र पुण्यं पापहरं शुभम् ॥ ५० ॥
સર્વ લોકોની શાંતિ માટે અને નિશ્ચિત રીતે સર્વને પાવન કરવા ત્યાં “ભદ્રદોહ” નામનું પુણ્ય સરોવર છે—શુભ અને પાપહર.
Verse 51
तस्मिन्स्थाने नरः स्नातः साक्षाद्वागीश्वरो भवेत् । शिवस्तत्र समानीय स्थापितः परमेष्ठिना ॥ ५१ ॥
તે પવિત્ર સ્થાને જે મનુષ્ય સ્નાન કરે છે, તે જાણે સાક્ષાત્ વાગીશ્વર—પ્રેરિત વક્તા બની જાય છે. ત્યાં પરમેષ્ઠી બ્રહ્માએ સ્વયં શિવને લાવી પ્રતિષ્ઠિત કર્યા.
Verse 52
ब्रह्मणश्चापि संगृह्य विष्णुना स्थापितः पुनः । हिरण्यगर्भ इत्येवं नाम्ना तत्र स्थितः शिवः ॥ ५२ ॥
બ્રહ્મતત્ત્વને પણ એકત્ર કરીને વિષ્ણુએ તેમને ત્યાં ફરી પ્રતિષ્ઠિત કર્યા. આ રીતે ‘હિરણ્યગર્ભ’ નામે ત્યાં શિવ સ્થિત છે.
Verse 53
पुनश्चापि ततो ब्रह्मा स्वर्लोकेश्वरसंज्ञकम् । स्थापयामास वै लिंगं स्वर्लीलं कारणे क्वचित् ॥ ५३ ॥
પછી બ્રહ્માએ ‘સ્વર્લોકેશ્વર’ નામનું લિંગ પ્રતિષ્ઠિત કર્યું. તેમજ કોઈ વિશેષ દિવ્ય હેતુ માટે ક્યાંક ‘સ્વર્લીલા’ નામનું લિંગ પણ સ્થાપ્યું.
Verse 54
दृष्ट्वा वै तं तु देवेशं शिवलोके महीयते । प्राणानिह पुनस्त्यक्त्वा न पुनर्जायते क्वचित् ॥ ५४ ॥
તે દેવેશના દર્શનથી મનુષ્ય શિવલોકમાં મહિમાવાન થાય છે. અને પછી અહીં પ્રાણ ત્યાગ્યા બાદ તેને ક્યાંય પુનર્જન્મ મળતો નથી.
Verse 55
अनंता सा गतिस्तस्य योगिनामेव या स्मृता । अस्मिन्नेव महीदेशे दैत्यो दैवतकंटकः ॥ ५५ ॥
આ જ તેની અનંત ગતિ કહેવાય છે, જે માત્ર યોગીઓને જ જાણીતી માનવામાં આવે છે. આ જ ભૂમિપ્રદેશમાં દેવતાઓને કંટક અને પીડા આપનાર એક દૈત્ય છે.
Verse 56
व्याघ्ररूपं समास्थाय निहतो दर्पितो बली । व्याघ्रेश्वर इति ख्यातो नित्यं तत्र समास्थितः ॥ ५६ ॥
વાઘરૂપ ધારણ કરીને દર્પિત અને બળવાન તે મારાયો. તે ‘વ્યાઘ્રેશ્વર’ તરીકે પ્રસિદ્ધ થયો અને ત્યાં સદૈવ પ્રતિષ્ઠિત છે.
Verse 57
न पुनर्दुर्गतिं याति दृष्ट्वैनममरेश्वरम् । हिमवत्स्थापितं लिंगं शैलेश्वरमिति स्थितम् ॥ ५७ ॥
આ દેવેશ્વરને દર્શન કરનાર ફરી દુર્ગતિમાં પડતો નથી. હિમવત પર સ્થાપિત આ લિંગ ‘શૈલેશ્વર’ તરીકે પ્રસિદ્ધ છે.
Verse 58
दृष्ट्वैतन्मनुजो भद्रे न दुर्गतिमवाप्नुयात् । उत्पलो विदलश्चैव यौ दैत्यौ ब्रह्मणो वरात् ॥ ५८ ॥
હે ભદ્રે, આનું દર્શન કરનાર મનુષ્ય દુર્ગતિ પામતો નથી. ઉત્પલ અને વિદલ—આ બે દૈત્ય—બ્રહ્માના વરથી (બળવાન બન્યા હતા)।
Verse 59
स्त्रीलौल्याद्दर्पितौ दृष्ट्वा पार्वत्या निहतावुभौ । सांरंगं कंतुकेनात्र तस्येदं चिह्नमास्थितम् ॥ ५९ ॥
સ્ત્રીમોહથી દર્પિત થયેલા તે બંનેને જોઈ પાર્વતીએ ઉભયનો સંહાર કર્યો. અહીં તેની ઓળખરૂપે સારંગ (હરણ)નું ક્રીડાચિહ્ન અને ધનુષ્યનું નિશાન સ્થાપિત છે.
Verse 60
दृष्ट्वैतन्मनुजो लिंगं ज्येष्ठस्थानं समाश्रितम् । न शोचति पुनर्भद्रे सिद्धो जन्मनि जन्मनि ॥ ६० ॥
હે ભદ્રે, શ્રેષ્ઠ સ્થાને પ્રતિષ્ઠિત આ લિંગનું દર્શન કરનાર મનુષ્ય ફરી શોક કરતો નથી; તે જન્મે જન્મે સિદ્ધિ પામે છે.
Verse 61
समंतात्तस्य देवैस्तु लिंगानि स्थापितानि च । दृष्ट्वा च तानि वै मर्त्यो देहभेदे गणो भवेत् ॥ ६१ ॥
તે પવિત્ર સ્થાનની ચારે તરફ દેવોએ નિશ્ચયે લિંગો સ્થાપ્યાં. તે લિંગોના દર્શન કરનાર મનુષ્ય દેહત્યાગ પછી શિવના ગણોમાં એક ગણ બને છે.
Verse 62
नदी वारायणसी चेयं पुण्या पापप्रणाशिनी । क्षेत्रमेतदलंकृत्य जाह्नव्या सह संगता ॥ ६२ ॥
વારાયણસી નામની આ નદી પવિત્ર છે અને પાપનાશિની છે. આ ક્ષેત્રને શોભાવી તે જાહ્નવી (ગંગા) સાથે સંગમ પામી છે.
Verse 63
स्थापितं संगमे चास्मिन्ब्रह्मणा लिंगमुत्तमम् । संगमेश्वरमित्येव ख्यातं जगति दृश्यताम् ॥ ६३ ॥
આ પવિત્ર સંગમે બ્રહ્માએ ઉત્તમ શિવલિંગ સ્થાપ્યું. તે જગતમાં ‘સંગમેશ્વર’ નામથી જ પ્રસિદ્ધ અને માન્ય થાઓ.
Verse 64
संगमे देवनद्योश्च यः स्नात्वा मनुजः शुभे । अर्चयेत्संगमेशानं तस्य जन्मभयं कुतः ॥ ६४ ॥
હે ભદ્રે! જે મનુષ્ય દેવનદીઓના સંગમે સ્નાન કરીને સંગમેશાન (શિવ)ની પૂજા કરે, તેને ફરી જન્મનો ભય ક્યાંથી રહે?
Verse 65
स्थापितं लिंगमेतच्च शुक्रेण भृगुसूनुना । नाम्ना शुक्रेश्वरं भद्रे सर्वसिद्धामरार्चितम् ॥ ६५ ॥
હે ભદ્રે! આ લિંગ ભૃગુના પુત્ર શુક્રાચાર્યે સ્થાપ્યું છે. તે ‘શુક્રેશ્વર’ નામે પ્રસિદ્ધ છે અને સર્વ સિદ્ધો તથા દેવતાઓ દ્વારા પૂજિત છે.
Verse 66
दृष्ट्वैतन्मानवः सद्यो मुक्तः स्यात्सर्वकिल्बिषैः । मृतश्च न पुनर्जन्म संसारे लभते नरः ॥ ६६ ॥
આને દર્શન કરતાં મનુષ્ય તરત જ સર્વ પાપોથી મુક્ત થાય છે. અને મૃત્યુ પછી તે સંસારમાં ફરી જન્મ પામતો નથી.
Verse 67
जंबुकोऽत्र हतो दैत्यो महादेवेन मोहिनि । तलिंगं तु नरो दृष्ट्वा सर्वान्कामानवाप्नुयात् ॥ ६७ ॥
હે મોહિની, અહીં મહાદેવે જંબુક નામના દૈત્યનો વધ કર્યો હતો. તે લિંગનું દર્શન કરનાર નર સર્વ કામનાઓ પ્રાપ્ત કરે છે.
Verse 68
देवैः शक्रपुरोगैश्च एतानि स्थापितानि हि । जानीहि पुण्यलिंगानि सर्वकामप्रदानि च ॥ ६८ ॥
આ લિંગો દેવતાઓએ શક્ર (ઇન્દ્ર) ને અગ્રે રાખીને સ્થાપ્યાં છે. આને પુણ્યલિંગો જાણો, જે સર્વ કામનાઓ આપે છે.
Verse 69
एवमेतानि सर्वाणि शिवलिंगानि मोहिनि । कथितानि मया तुभ्यं क्षेत्रेऽस्मिन्नविमुक्तके ॥ ६९ ॥
હે મોહિની, અવિમુક્ત નામના આ ક્ષેત્રમાં આવેલા આ સર્વ શિવલિંગો મેં તને આ રીતે વર્ણવ્યા છે.
Verse 70
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणोत्तरभागे मोहिनीवसुसंवादे काशीमाहात्म्यं नाम पञ्चाशत्तमोऽध्यायः ॥ ५० ॥
આ રીતે શ્રી બૃહન્નારદીય પુરાણના ઉત્તરભાગમાં, મોહિની–વસુ સંવાદમાં આવેલું “કાશી માહાત્મ્ય” નામનું પચાસમું અધ્યાય સમાપ્ત થયું.
It sacralizes time as part of tīrtha efficacy: specific months are validated by divine communities (devas, siddhas, gandharvas, vidyādharas, yakṣas, nāgas, guhyakas, piśācas), turning yātrā into a vrata-kalpa-like discipline where correct timing, snāna, and pūjā determine the promised fruit (phala).
Vināyakas are framed as vighna-kartṛs (obstacle-causers) at sacred places; propitiation converts obstruction into siddhi. The Caṇḍikās are kṣetra-rakṣikās mapped to directions, expressing a protective mandala around the pilgrimage zone; worship aligns the pilgrim with the kṣetra’s guardianship to secure uninterrupted merit and safety.
Kapālamocana is presented as a supreme purifier linked to Śiva’s skull-casting episode (a paradigmatic release from impurity/bondage). Oṃkāreśvara anchors the metaphysical reading of the site via A-U-M theology, connecting local darśana and bathing to Brahman-realization and mokṣa-dharma outcomes.