માંધાતા વસિષ્ઠને પૂછે છે કે પુત્રના વચન સાંભળ્યા પછી રાજાએ શું કર્યું અને બ્રહ્મા (વિધાતૃ) સાથે જોડાયેલી તે મોહિની કોણ હતી. વસિષ્ઠ કહે છે કે વિષ્ણુભક્ત રાજા પ્રિયાસહ આનંદિત થઈ ધનનું વિતરણ કરે છે—પુત્રના લગ્ન માટે એક ભાગ, મોહિનીને એક ભાગ અને બાકી યોગ્ય રીતે. તે કુળપુરોહિતને શુભ મુહૂર્તે ધર્માંગદના લગ્ન શાસ્ત્રવિધિથી કરાવવાનો આદેશ આપે છે અને કહે છે કે પુત્રના લગ્ન ન કરાવવું મહાપાપ છે, જ્યારે લગ્ન કરાવવાથી પુત્રના ગુણદોષથી પરે યજ્ઞફળ મળે છે. ધર્માંગદ વરુણકન્યા તથા નાગકન્યાઓ સાથે શાસ્ત્રોક્ત રીતે લગ્ન કરે છે, બ્રાહ્મણોને દાન આપે છે અને માતા-પિતાનું સન્માન કરે છે. તે માતા સંધ્યાવલીને કહે છે કે સ્વર્ગસુખ નહીં, પિતૃસેવા જ મારું મુખ્ય વ્રત છે. રાજ્યપ્રશાસન માટે મોકલાયા પછી તે તપાસ, ન્યાયપ્રક્રિયા, સાચા તોલ-માપ, ઘરરક્ષા અને સામાજિક નિયમો સ્થાપે છે અને અંતે રાજાજ્ઞાથી વિષ્ણુની એકનિષ્ઠ ઉપાસનાનો કડક અમલ કરાવે છે।
Verse 1
मांधातोवाच । पुत्रस्य वचनं श्रुत्वा किं चकार महीपतिः । सा चापि मोहिनी ब्रह्मन्प्रिया राज्ञो विधेः सुता ॥ १ ॥
માંધાતા બોલ્યા—હે બ્રાહ્મણ! પુત્રના વચન સાંભળીને રાજાએ શું કર્યું? અને તે મોહિની પણ—રાજાની પ્રિયા—વિધાતા (બ્રહ્મા)ની પુત્રી હતી।
Verse 2
आश्चर्यरूपं कथितमाख्यानं तु सुधोपमम् । विशेषतस्त्वया पुण्यं सर्वसंदेहभंजनम् ॥ २ ॥
તમે આશ્ચર્યરૂપ, અમૃતસમાન આખ્યાન વર્ણવ્યું છે; વિશેષ કરીને આ પુણ્યકથન સર્વ સંદેહોનો ભંગ કરનાર છે।
Verse 3
वसिष्ठ उवाच । तत्पुत्रवचनं श्रुत्वा प्रहृष्टो नृपपुंगवः । उदतिष्ठत्प्रियायुक्तस्ताः श्रियश्चावलोकयत् ॥ ३ ॥
વસિષ્ઠ બોલ્યા—પુત્રના વચન સાંભળીને રાજાઓમાં શ્રેષ્ઠ રાજા હર્ષિત થયો. પ્રિયાની સાથે ઊભો થઈ તેણે તે શુભ સમૃદ્ધિઓનું અવલોકન કર્યું।
Verse 4
क्षणं हर्षान्वितो भूप राजा विष्णुपरायणः । नागकन्यास्तु ताः सर्वा वारुणीसहिता मुदा ॥ ४ ॥
ક્ષણમાત્ર માટે ભૂપતિ રાજા, શ્રીવિષ્ણુપરાયણ, હર્ષથી પરિપૂર્ણ થયો. અને વારુણી સહિત તે સર્વ નાગકન્યાઓ પણ આનંદથી પ્રફુલ્લિત થઈ.
Verse 5
प्रददौ तनये प्रेम्णा भार्यार्थं धर्मभूषणे । शेषं दानवनारीभिर्बहुरत्नसमन्वितम् ॥ ५ ॥
તેણે પ્રેમપૂર્વક પુત્રને પત્ની-પ્રાપ્તિ માટે—ધર્મને શોભાવતું કર્મ માની—તે આપ્યું. બાકી રહેલું દાનવકુલની સ્ત્રીઓ સહિત, અનેક રત્નોથી યુક્ત, તેણે દાન કર્યું.
Verse 6
मोहिन्यै प्रददौ राजा कामबाणप्रपीडितः । संविभज्य पिता वित्तं धर्मांगदसमाहृतम् ॥ ६ ॥
કામબાણોથી પીડિત રાજાએ મોહિનીને તે ધન આપ્યું. અને પિતાએ ધર્માંગદે એકત્ર કરેલું વૈભવ વહેંચીને યોગ્ય રીતે વિતરણ કર્યું.
Verse 7
पुरोहितमुवाचेदं काले चाहूय भूपतिः । सर्वासां मत्सुतो ब्रह्मन्पाणीन्गृह्णातु धर्मतः ॥ ७ ॥
યોગ્ય સમયે રાજાએ પુરોહિતને બોલાવી કહ્યું—“હે બ્રાહ્મણ! મારો પુત્ર ધર્મ અનુસાર તેમની સર્વની પાણિગ્રહણ કરે.”
Verse 8
कुमारीणां कुमारोऽयं मद्वाक्ये संस्थितः सदा । वैवाह्यलग्ने नक्षत्रे मुहूर्ते सर्वकामदे ॥ ८ ॥
કન્યાઓ માટે આ ‘કુમાર’ (શુભ પ્રભાવ) મારા વચનમાં સદા સ્થિત છે; વૈવાહ્ય લગ્ને, નક્ષત્રે અને સર્વકામદ મુહૂર્તે તે સન્નિહિત રહે છે.
Verse 9
वाचयित्वा द्विजान्स्वस्ति गोस्वर्णांबरतोषितान् । विवाहं कुरु पुत्रस्य मम धर्मांगदस्य वै ॥ ९ ॥
દ્વિજોથી મંગલ સ્વસ્તિવાચન કરાવી, ગાય, સોનું અને વસ્ત્રોના દાનથી તેમને પ્રસન્ન કરીને, મારા પુત્ર ધર્માંગદનો વિવાહ નિશ્ચયે કરાવ।
Verse 10
यः पुत्रस्य पितोद्वाहं न करोतीह मंदधीः । स मज्जेन्नरके घोरे ह्यप्रतिष्ठे युगायुतम् ॥ १० ॥
જે મંદબુદ્ધિ પિતા આ લોકમાં પુત્રનો વિવાહ કરાવતો નથી, તે પ્રતિષ્ઠા અને આધાર વિનાના ભયંકર નરકમાં અણગણિત યુગો સુધી ડૂબી રહે છે।
Verse 11
तस्माच्चोद्वाहयेत्पुत्रं पिता धर्मसमन्वितः । आत्मा संस्थापितस्तेन येन संस्थापितः सुतः ॥ ११ ॥
અતએવ ધર્મમાં સ્થિત પિતાએ પુત્રનો વિવાહ કરાવવો જોઈએ; કારણ કે જે કર્મથી પુત્ર સ્થાપિત થાય છે, તે જ કર્મથી પિતાનું આત્મસ્થાપન પણ થાય છે।
Verse 12
सर्वक्रतुफलं तस्य पुत्रोद्वाहे कृते भवेत् । पुत्रस्य गुणयुक्तस्य निर्गुणस्यापि भूसुर ॥ १२ ॥
હે ભૂસુર (બ્રાહ્મણ), પુત્રનો વિવાહ કરવાથી સર્વ યજ્ઞોનું ફળ પ્રાપ્ત થાય છે—પુત્ર ગુણવાન હોય કે ગુણહીન પણ હોય।
Verse 13
पित्रा कारयितव्यो हि विवाहो धर्ममिच्छता । यो न दारैश्च वित्तैश्च पुत्रान्संयोजयेत्पिता ॥ १३ ॥
ધર્મ ઇચ્છનાર પિતાએ પુત્રનો વિવાહ અવશ્ય કરાવવો જોઈએ. જે પિતા પુત્રોને પત્ની અને જીવનોપાર્જન માટેના ધન સાથે જોડતો નથી, તે પિતૃધર્મનું પાલન કરતો નથી।
Verse 14
न पुमान्स तु विज्ञेय इहामुत्र विगर्हितः । तस्माद्वृत्तियुताः कार्याः पुत्रा दारैः समन्विताः ॥ १४ ॥
જે પુરુષ ઇહલોક અને પરલોક—બન્નેમાં નિંદિત હોય, તેને સાચો પુરુષ માનવો નહીં. તેથી પુત્રોને તેમની પત્નીઓ સહિત યોગ્ય જીવનોપાર્જન અને ધર્મયુક્ત સદાચારામાં સ્થાપિત કરવો જોઈએ.
Verse 15
यथा रमन्ते ते तुष्टाः सुखं पुत्राः सुमानिताः । तच्छ्रुत्वा वचनं राज्ञो द्विजस्तस्य पुरोहितः ॥ १५ ॥
જેમ તે પુત્રો તૃપ્ત, સુખી અને સન્માનિત થઈ આનંદ કરે છે; તેમ રાજાના વચન સાંભળી તેનો પુરોહિત બ્રાહ્મણ…
Verse 16
धर्मांगदविवाहार्थमुद्यतो हर्षसंयुतः । स युवानिच्छमानोऽपि स्त्रीसौख्यं लज्जाया सुतः ॥ १६ ॥
ધર્માંગદના વિવાહાર્થે તે હર્ષપૂર્વક તૈયાર થયો. તે યુવાન—ઇચ્છા ન હોવા છતાં—લજ્જાનો પુત્ર હોય તેમ સ્વભાવથી સંયમી રહી પત્ની-સુખ સ્વીકાર્યું.
Verse 17
स्वीचकार पितुर्वाक्याद्दारसंग्रहणं तदा । वरुणात्मजया सार्द्धं नागकन्या मनोहराः ॥ १७ ॥
ત્યારે પિતાના વચનથી તેણે દારસંગ્રહ સ્વીકાર્યો. વરુણની પુત્રી સાથે સાથે તેણે મનોહર નાગકન્યાઓને પણ પત્નીરૂપે ગ્રહણ કરી।
Verse 18
उपयेमे महाबाहू रूपेणाप्रतिमा भुवि । उद्वाहयित्वा सर्वास्ता विधिदृष्टेन कर्मणा ॥ १८ ॥
તે મહાબાહુ, ધરતી પર રૂપે અપ્રતિમ, તેણે તેમની સર્વની સાથે વિવાહ કર્યો; શાસ્ત્રવિધિ દર્શાવેલા કર્મ અનુસાર સર્વના ઉદ્વાહ-સંસ્કાર પૂર્ણ કરીને।
Verse 19
वसुगोरत्नदानानि विप्रेभ्यः प्रददौ मुदा । कृतदारो ववंदेऽथ पादान्मातुः पितुर्मुदा ॥ १९ ॥
તેણે આનંદપૂર્વક બ્રાહ્મણોને ધન, ગાયો અને રત્નોનું દાન આપ્યું. પછી વિવાહ કરીને તે હર્ષથી માતા-પિતાના ચરણોમાં પ્રણામ કર્યો।
Verse 20
ततः संध्यावलीदेवीमाह धर्मांगदः सुतः । पितुर्वाक्येन मे देवि संजातो दारसंग्रहः ॥ २० ॥
પછી ધર્માંગદના પુત્રે દેવી સંધ્યાવલીને કહ્યું— “દેવી, પિતાના વચનથી મારા માટે દારસંગ્રહ, એટલે ગૃહસ્થાશ્રમમાં પ્રવેશરૂપ વિવાહ, થયો છે।”
Verse 21
एतन्मे नास्ति मनसि यत्पित्रोद्वाहितो ह्यहम् । अव्ययं पितरं विज्ञं देवि शुश्रूषये ह्यहम् ॥ २१ ॥
મારા મનમાં એવો વિચાર નથી કે ‘પિતાએ મને પરણાવ્યો છે.’ હે દેવી, હું તો અવિનાશી અને વિદ્વાન પિતાની સેવા જ કરવા ઇચ્છું છું।
Verse 22
दिव्यैर्भोगैर्न मे किंचित्स्वर्गेणापि प्रयोजनम् । कार्या मे पितृशुश्रूषा तव चैव दिवानिशम् ॥ २२ ॥
દિવ્ય ભોગોથી મને કશી જરૂર નથી; સ્વર્ગથી પણ નથી. મારું કર્તવ્ય દિવસ-રાત અવિરત પિતાની સેવા અને તમારી પણ સેવા કરવું છે।
Verse 23
संध्यावल्युवाच । चिरं जीव सुखं पुत्र भुंक्ष्व भोगान्मनोऽनुगान् । पितुः प्रसादाद्दीर्घोयुर्मनो नंदय मे सुत ॥ २३ ॥
સંધ્યાવલી બોલ્યાં— “પુત્ર, દીર્ઘજીવી અને સુખી રહેજે; મનને અનુરૂપ ભોગો ભોગવ. પિતાના પ્રસાદથી તને દીર્ઘાયુ મળ્યું છે—હે સুত, મારા મનને આનંદિત કર।”
Verse 24
त्वया सुपुत्रिणी पुत्र जाता गुणवता क्षितौ । सपत्नीनां च सर्वासां हृदये संस्थिता ह्यहम् ॥ २४ ॥
તારા દ્વારા હું સુપુત્રવતી બની; ધરતી પર ગુણવાન પુત્ર જન્મ્યો. અને ખરેખર હું સર્વ સહપત્નીઓના હૃદયમાં સ્થિર થઈ વસું છું.
Verse 25
एवमुक्त्वा परिष्वज्य मूर्द्धन्याघ्राय चासकृत् । व्यसर्जयत्ततः पुत्रं राज्यतंत्रावलोकने ॥ २५ ॥
આવું કહી તેણે (પુત્રને) આલિંગન કર્યું અને વારંવાર તેના મસ્તકનો સુગંધ લીધો; પછી રાજ્યતંત્રના અવલોકન માટે પુત્રને મોકલ્યો.
Verse 26
विसर्जितस्तदा मात्रा मातॄरन्याः प्रणम्य च । राज्यतंत्रं तदखिलं चक्रे पितृवचः स्थितः ॥ २६ ॥
ત્યારે માતા દ્વારા વિદાય પામી, અન્ય માતાઓને પણ પ્રણામ કરીને, પિતાના વચનમાં સ્થિર રહી તેણે સમગ્ર રાજ્યતંત્રને સુવ્યવસ્થિત કર્યું.
Verse 27
दुष्टनिग्रहणं चक्रे शिष्टानां परिपालनम् । अटनं सर्वदेशेषु वीक्षणं सर्वकर्मणाम् ॥ २७ ॥
તેણે દુષ્ટોનું દમન કર્યું અને શિષ્ટોનું પરિપાલન કર્યું; સર્વ દેશોમાં ફરતાં ફરતાં તે સર્વ કાર્યોનું નિરીક્ષણ અને દેખરેખ રાખતો.
Verse 28
चक्रे सर्वत्र कार्याणां मासि मासि निरीक्षणम् । हस्त्यश्वपोषणं चक्रे चारचक्रेक्षणं तथा ॥ २८ ॥
તેણે સર્વત્ર કાર્યોનું માસે માસ નિરીક્ષણ ગોઠવ્યું; હાથી-ઘોડાંના પોષણની વ્યવસ્થા કરી અને ગુપ્તચર-ચક્રનું પણ અવલોકન કર્યું.
Verse 29
वादसंवीक्षणं चक्रे तुलामानं दिने देने । गृहे गृहे नराणां च चक्रे संरक्षणं नृपः ॥ २९ ॥
રાજાએ વિવાદોની તપાસની વ્યવસ્થા કરી, દિવસે દિવસે તોલ‑માપ યોગ્ય રાખ્યાં અને ઘરેઘર પ્રજાનું રક્ષણ ગોઠવ્યું।
Verse 30
स्तनंधयी क्वचिद्बालः स्तनहीनो न रोदिति । श्वश्रूर्वध्वा न कुत्रापि प्ररोदित्यवमानिता ॥ ३० ॥
ક્યારેક સ્તનપાન કરતું બાળક રડે છે; પણ સ્તન ન મળ્યે પણ રડતું નથી. તેમ જ વહુનું અપમાન કરનારી સાસુ ક્યાંય રડતી નથી—હૃદય કઠોર બને છે।
Verse 31
क्वचित्समर्थस्तनयः पितरं नहि याचते । न वर्णसंकरो राज्ये केषांचिदभवत्पुनः ॥ ३१ ॥
ક્યાંક સમર્થ પુત્ર પિતાને કશું માગતો નથી; અને કેટલાક રાજ્યોમાં ફરી વર્ણસંકર (અવ્યવસ્થા) થતી ન હતી।
Verse 32
न गूढविभवो लोको धर्मे वदति दूषणम् । न कंचुकविहीना तु भवेन्नारी सभर्तृका ॥ ३२ ॥
જેનુ વૈભવ છુપાયેલું નથી તે ધર્મમાં દોષ બોલતો નથી. તેમ જ પતિ ધરાવતી સ્ત્રીએ કંચુક (અંગવસ્ત્ર) વિના ન રહેવું જોઈએ।
Verse 33
गृहान्निष्क्रमणं स्त्रीणां मास्तु राज्ये मदीयके । मा सकेशा हि विधवा मास्त्वकेशा मभर्तृका ॥ ३३ ॥
મારા રાજ્યમાં સ્ત્રીઓએ ઘરથી બહાર ન નીકળવું. કોઈ વિધવા કેશવાળી ન રહે, અને પતિહીના સ્ત્રી પણ કેશવાળી ન રહે।
Verse 34
मा व्रतीह सदाक्रोशी मारण्या नगराश्रयाः । सामान्यवृत्त्यदाता मे राज्येऽवसतु निर्घृणः ॥ ३४ ॥
અહીં કોઈ વ્રતધારી સદા પરનિંદા કરનાર ન બને; અને કોઈ વનવાસી હિંસક હેતુથી નગરનો આશ્રય ન લે. જે નિર્દય બની સામાન્ય જીવનોપાર્જન-સહાય પણ ન આપે, તે મારા રાજ્યમાં ન વસે.
Verse 35
गोपालो नगराकांक्षी निर्गुणस्तूपदेशकः । ऋत्विग्वा शास्त्रहीनश्च मा मे राज्ये वसेदिह ॥ ३५ ॥
નગરજીવનની ઇચ્છા ધરાવતો ગોપાલ, ગુણવિહિન હોવા છતાં ઉપદેશક બની બેઠેલો, તેમજ ઋત્વિજ્ કે કોઈ પણ શાસ્ત્રજ્ઞાનવિહિન—એ મારા રાજ્યમાં ન વસે.
Verse 36
यो हि निष्पादयेन्नीलीं नीलीरंगातिसेचकः । निर्वास्यौ तावुभौ पापौ यो वै मद्यं करोति च ॥ ३६ ॥
જે નીલી (ઇન્ડિગો) બનાવે છે, અને જે નીલી રંગથી અતિશય રંગાઈ કરે છે—બન્ને પાપી છે; તેમને રાજ્યમાંથી કાઢી મૂકવા જોઈએ. તેમજ જે મદ્ય બનાવે છે તે પણ.
Verse 37
वृथा मांसं हि योऽश्नाति पृष्ठमांसप्रियो हि यः । तस्य वासो न मे राज्ये स्वकलत्रं त्यजेच्च यः ॥ ३७ ॥
જે ધર્મકાર્ય વિના વ્યર્થ માંસ ખાય છે, અને જેને પીઠનું માંસ પ્રિય છે—એવો માણસ મારા રાજ્યમાં ન વસે; તેમજ જે પોતાની ધર્મપત્નીને ત્યજે તે પણ.
Verse 38
विष्णुं परित्यज्य वरं सुराणां संपूजयेद्योऽन्यतमं हि देवम् । गच्छेत्सगर्भां युवतीं प्रसूतां दंड्यश्च वध्यश्च स चास्मदीयैः ॥ ३८ ॥
દેવોમાં શ્રેષ્ઠ એવા વિષ્ણુને ત્યજીને જે અન્ય કોઈ દેવની પૂજા કરે છે, તે અમારા રાજપુરુષો દ્વારા દંડનીય, અહીં સુધી કે વಧ್ಯ પણ છે; જેમ ગર્ભવતી અથવા પ્રસૂતા યુવતી પાસે જવું અપરાધ છે તેમ.
Verse 39
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणोत्तरभागे शिक्षानिरूपणं नामैकविंशोऽध्यायः ॥ २१ ॥
આ રીતે શ્રીબૃહન્નારદીયપુરાણના ઉત્તરભાગમાં ‘શિક્ષા-નિરૂપણ’ નામનો એકવીસમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો ॥ ૨૧ ॥
The chapter frames marriage as the son’s formal establishment in gṛhastha life and social order; by establishing the son through a sanctioned saṃskāra, the father is said to secure his own standing and merit, even gaining sacrifice-like fruits, whereas neglect is portrayed as producing severe demerit.
Regular inspections of administrative work, maintenance of elephants and horses, oversight of spies, proper adjudication of disputes, daily accuracy in weighing and measuring, and direct protection of subjects household-by-household are presented as core practices.
It portrays the king’s realm as enforcing religious boundaries: abandoning Viṣṇu for other deities is treated as a punishable offense, indicating a model where statecraft protects not only public order but also a defined devotional norm.