Yakṣiṇī-Mantra-Sādhana Nirūpaṇa (Lakṣmī-avatāra-vidyāḥ: Bālā, Annapūrṇā, Bagalā)
સનત્કુમાર નારદને સરસ્વતીના પ્રાકટ્યોથી આગળ લઈ જઈ, માનવ પ્રયોજનો સિદ્ધ કરનાર લક્ષ્મી-મંત્રાવતાર વિદ્યાઓનું ઉપદેશ આપે છે. આરંભે ત્રિ-બીજ, ઋષિ દક્ષિણામૂર્તિ, છંદ પંક્તિ અને દેવતા ત્રિપુરા-બાળા એમ મંત્રપ્રમાણ સ્થાપી, અંગ-કર-ન્યાસ, નવ-યોની પાઠ, દેવીનામોથી સ્થાપના તથા પંચબીજ કામેશી ક્રમે કામના નામો અને બાણ-દેવતાઓનું વર્ણન છે. પછી નવ-યોની મૂળ, અષ્ટદળ આવરણ, માતૃકા પરિધિ, પીઠશક્તિઓ, પીઠો, ભૈરવો અને દિક્પાલો સહિત યંત્રવિધાન, જપ-હોમ સંખ્યાઓ અને વાક્સિદ્ધિ, સમૃદ્ધિ, દીર્ઘાયુ, રોગશમન, આકર્ષણ/વશીકરણ વગેરે પ્રયોગો, ઉત્કીલન, દીપિની તથા ગુરુપરંપરા-પૂજન આવે છે. ઉત્તરાર્ધમાં અન્નપૂર્ણાની વીસ-અક્ષરી વિદ્યા યંત્ર અને શક્તિસમૂહ સાથે, અને અંતે બગલામુખીની સ્તંભન પદ્ધતિ—મંત્રબંધ, ધ્યાન, યંત્રભેદ, હોમદ્રવ્યો તથા સ્તંભન, ઉચ્ચાટન, રક્ષા, પ્રતિવિષ, શીઘ્રગમન, અદૃશ્યતા જેવા વિશેષ કર્મ—વર્ણવી અધ્યાય સમાપ્ત થાય છે।
Shlokas
Verse 1
सनत्कुमार उवाच । सरस्वत्यवतारास्ते कथिताः सिद्धिदा नृणाम् । अथ लक्ष्म्यवतारांस्ते वक्ष्ये सर्वार्थसिद्धिदान् ॥ १ ॥
સનત્કુમાર બોલ્યા—માનવોને સિદ્ધિ આપનાર સરસ્વતીના અવતારો તમને કહ્યા છે. હવે હું લક્ષ્મીના અવતારો કહું છું, જે સર્વ હેતુઓની સિદ્ધિ આપનાર છે.
Verse 2
वाणीमन्मथशक्त्याख्यं बीजत्रितयमीरितम् । ऋषिः स्याद्दक्षिणामूर्तिः पंक्तिश्छंदः प्रकीर्तितम् ॥ २ ॥
વાણી, મન્મથ અને શક્તિ—આ નામવાળું બીજમંત્રોનું ત્રય કહેવાયું છે. તેનો ઋષિ દક્ષિણામૂર્તિ છે અને છંદ ‘પંક્તિ’ તરીકે પ્રકીર્તિત છે.
Verse 3
देवता त्रिपुरा बाला मध्यांते शक्तिबीजके । नाभेरापादमाद्यं तु नाभ्यंतं हृदयात्परम् ॥ ३ ॥
આ ન્યાસની અધિષ્ઠાત્રી દેવતા ત્રિપુરા બાલા છે. શક્તિ-બીજને મધ્યમાં અને અંતે સ્થાપિત કરવું. ‘આદ્ય’ ન્યાસ નાભિથી નીચે પાદ સુધી, અને નાભિએ સમાપ્ત થતો ન્યાસ હૃદયથી ઉપર કરવો.
Verse 4
मृर्ध्नो ह्रदंतं तर्तीयं क्रमाद्देहेषु विन्यसेत् । आद्यं वामकरे दक्षकरे तदुभयोः परम् ॥ ४ ॥
મસ્તકના શિખરથી હૃદયાંત સુધી તૃતીય ન્યાસ ક્રમે દેહમાં સ્થાપિત કરવો. પહેલો ડાબા હાથમાં, બીજો જમણા હાથમાં, અને પછીનો બંને હાથમાં એકસાથે સ્થાપિત કરવો.
Verse 5
पुनर्बीजत्रयं न्यस्य मूर्ध्नि गुह्ये च वक्षसि । नव योन्पाभिधं न्यासे नवकृत्वो मनुं न्यसेत् ॥ ५ ॥
પછી ત્રણ બીજોને ફરી ન્યાસ કરીને મસ્તક, ગુહ્ય પ્રદેશ અને વક્ષસ્થળમાં સ્થાપિત કરવું. ‘નવ-યોન્પા’ નામના ન્યાસમાં મંત્રને નવ વાર સ્થાપિત કરવો જોઈએ.
Verse 6
कर्णयोश्चिबुके न्यस्येच्छंखयोर्मुखपंकजे । नेत्रयोर्नासिकायां च स्कंधयोरुदरे तथा ॥ ६ ॥
કાન અને ચિબુક પર, શંખપ્રદેશ અને કમલસમાન મુખ પર, નેત્ર અને નાસિકા પર, તેમજ ખભા અને ઉદર પર ન્યાસ કરવો.
Verse 7
न्यसेत्कूर्परयोर्नाभौ जानुनोर्लिंगमस्तके । पादयोरपि गुह्ये च पार्श्वयोर्हृदये पुनः ॥ ७ ॥
કોણીઓ અને નાભિમાં, ઘૂંટણોમાં, તેમજ મસ્તકના શિખર (શિખા) પર ન્યાસ કરવો. પગોમાં પણ, ગુહ્ય પ્રદેશમાં, પાર्श્વોમાં, અને ફરી હૃદયમાં ન્યાસ કરવો.
Verse 8
स्तनयोः कंठदेशे च वामांगादिषु विन्यसेत् । वाग्भवाद्यां रतिं गुह्ये प्रीतिमत्यादिकां हृदि ॥ ८ ॥
સ્તનો પર, કંઠદેશે તથા વામાંગાદિ અંગો પર ન્યાસ કરવો. વાગ્ભવા આદિ રતિ-શક્તિને ગુહ્યદેશે અને પ્રીતિમતી આદિને હૃદયમાં સ્થાપિત કરવી.
Verse 9
कामबीजादिकान्पश्येद्भूमध्ये तु मनोभवाम् । पुनर्वागकात्ममाद्यास्तिस्रएव च विन्यसेत् ॥ ९ ॥
ભૂમધ્ય મંડલમાં કામબીજ આદિ બીજમંત્રોને ‘મનોભવા’ શક્તિરૂપે દર્શાવા. પછી ફરી માત્ર વાક્, ક અને આત્મા—આ ત્રણ આદ્ય શક્તિઓનો જ ન્યાસ કરવો.
Verse 10
अमृतेशीं च योगेशीं विश्वयोनिं तृतीयकाम् । मूर्ध्निं वक्त्रे हृदि न्यस्येद्गुह्ये चरणयोरपि ॥ १० ॥
‘અમૃતેશી’, ‘યોગેશી’, ‘વિશ્વયોની’ અને ‘તૃતીયકામા’—એમનો ન્યાસ મસ્તક, મુખ અને હૃદયમાં કરવો; તેમજ ગુહ્યદેશે અને ચરણોમાં પણ કરવો.
Verse 11
कामेशी पंचबीजाढ्यां स्मरात्पञ्चन्यसेत्क्रमात् । मायाकामौ च वाग्लक्ष्मी कामेशी पंचबीजकम् ॥ ११ ॥
પાંચ બીજોથી યુક્ત કામેશીનું ધ્યાન કરીને ક્રમસર પંચન્યાસ કરવો. (બીજ:) માયા અને કામ, પછી વાક્ અને લક્ષ્મી—આ જ કામેશીનું પંચબીજક છે.
Verse 12
मनोभवश्च मकरध्वजकंदर्पमन्मथाः । कामदेवः स्मरः पंच कीर्तितान्याससिद्धिदाः ॥ १२ ॥
મનોભવ, મકરધ્વજ, કંદર્પ, મન્મથ, કામદેવ અને સ્મર—આ પાંચ નામો કીર્તિત છે; ન્યાસમાં પ્રયોગ કરવાથી તે વિધિની સિદ્ધિ આપે છે.
Verse 13
शिरःपन्मुखागुह्येषु हृदये बाणदेवताः । द्राविण्याद्याः क्रमान्न्यस्येद्वाणेशीबीजपूर्वकः ॥ १३ ॥
વાણેશી બીજથી આરંભ કરીને દ્રાવિણી વગેરે બાણદેવતાઓનો ક્રમશઃ ન્યાસ કરવો—શિર, પાદતળ, મુખ, ગુહ્ય પ્રદેશ અને હૃદયમાં।
Verse 14
द्रांद्रीं क्लींजूंस इति वैबाणेशबीजकं च कम् । द्राविणी क्षोभिणी वशीकरण्यांकर्षणी तथा ॥ १४ ॥
‘દ્રાં’, ‘દ્રીં’, ‘ક્લીં-જૂં-સ’—આ વૈબાણેશના બીજ કહેવાય છે; તેમજ ‘કં’ પણ. આ શક્તિઓ દ્રાવિણી, ક્ષોભિણી, વશીકરણિ અને આકર્ષણિ નામે પ્રસિદ્ધ છે।
Verse 15
संमोहनी च बाणानां देवताः पञ्च कीर्तिताः । तार्तीयवाग्मध्यगेन कामेन स्यात्षडंगकम् ॥ १५ ॥
બાણોની પાંચ દેવતાઓ કથિત છે; તેમાં સંમોહની પણ છે. અને તૃતીય વાણીના મધ્યમાં ગતિ કરનાર કામને સ્થાપિત કરવાથી આ સાધના ષડંગરૂપ બને છે।
Verse 16
षड्दीर्घस्वरयुक्तेन ततो देवीं विचिंतयेत् । ध्यायेद्रक्तसरोजस्थां रक्तवस्त्रां त्रिलोचनम् ॥ १६ ॥
પછી છ દીર્ઘ સ્વરોથી યુક્ત મંત્ર વડે દેવીનું ચિંતન કરવું; રક્ત કમળ પર સ્થિત, રક્ત વસ્ત્રધારિણી, ત્રિનેત્રી દેવીનું ધ્યાન કરવું।
Verse 17
उद्यदर्कनिभां विद्यां मालाभयवरोद्वहाम् । लक्षत्रयं जपेन्मंत्रं दशांशं किंशुकोद्भवैः ॥ १७ ॥
ઉદયમાન સૂર્ય સમી તેજસ્વી વિદ્યાનું ધ્યાન કરવું—જે જપમાળા ધારણ કરે, અભય અને વર આપે. મંત્રનો ત્રણ લાખ જપ કરી, તેનું દશાંશ કિંચુકના પુષ્પોથી હોમ કરવો।
Verse 18
पुष्पैर्हयारिजैर्वापि जुहुयान्मधुरान्वितैः । नवयोन्यात्मकं यंत्रं बहिरष्टदलावृतम् ॥ १८ ॥
પુષ્પોથી અથવા હયારિજ પુષ્પોથી પણ, મધુર દ્રવ્યો સહિત અગ્નિમાં આહુતિ અર્પણ કરવી. આ યંત્ર નવ-યોનિ-સ્વરૂપ છે અને બહારથી અષ્ટદળ પદ્માવરણથી ઘેરાયેલું છે.
Verse 19
केसरेषु स्वरान्न्यस्येद्वर्गानष्टौदलेष्वपि । दलाग्रेषु त्रिशूलानि पद्म तु मातृकावृतम् ॥ १९ ॥
પદ્મના કેસરો પર સ્વરોનો ન્યાસ કરવો અને તેના અષ્ટદળો પર આઠ વર્ગો (વ્યંજન-સમૂહો) પણ સ્થાપવા. દળોના અગ્રભાગે ત્રિશૂલ સ્થાપવા; આમ પદ્મ માતૃકા અક્ષરોથી પરિભ્રમિત થાય છે.
Verse 20
एवं विलिखिते यंत्रे पीठशक्तीः प्रपूजयेत् । इच्छा ज्ञाना क्रिया चैव कामिनी कामदायिनी ॥ २० ॥
આ રીતે યંત્ર લખાઈ જાય પછી, પીઠ-શક્તિઓની વિધિપૂર્વક પૂજા કરવી—ઇચ્છા, જ્ઞાન, ક્રિયા તથા કામિની અને કામદાયિની।
Verse 21
रती रतिप्रिया नंदा मनोन्मन्यपि चोदिताः । पीठशक्तीरिमा इष्ट्वा पीठं तन्मनुना दिशेत् ॥ २१ ॥
રતી, રતિપ્રિયા, નંદા અને શાસ્ત્રોક્ત મનોણ્મની—આ પીઠ-શક્તિઓની પૂજા કરીને, પછી તેમના તેમના મંત્ર (મનુ) દ્વારા પીઠનું સ્થાપન કરવું.
Verse 22
व्योमपूर्वे तु तार्तीयं सदाशिवमहापदम् । प्रेतपद्मासनं ङेंतं नमोंतः पीठमन्त्रकः ॥ २२ ॥
વ્યોમ-સંબંધિત પૂર્વ દિશામાં તૃતીય સ્થાપન કહેવાયું છે—સદાશિવનું મહાપદ. આ ‘પ્રેત’ રૂપ માટેનું પદ્માસન છે; ‘ઙેં’ બીજ અને અંતે ‘નમો’ સહિત—આ પીઠમંત્ર છે.
Verse 23
षोडशार्णस्ततो मूर्तौ क्लृप्तायां मूलमंत्रतः । आवाह्य प्रजपेद्देवीमुपचारैः पृथग्विधैः ॥ २३ ॥
ત્યારબાદ મૂળમંત્રના વિધાન મુજબ યોગ્ય રીતે તૈયાર કરેલી મૂર્તિમાં ષોડશાક્ષરી મંત્રથી દેવીનું આવાહન કરીને, જપসহ વિવિધ અલગ અલગ ઉપચારોથી તેમની પૂજા કરવી।
Verse 24
देवीमिष्ट्वा मध्ययोनौ त्रिकोणे रतिपूर्विकाम् । वामकोणे रतिं दक्षे प्रीतिमग्रे मनोभवाम् ॥ २४ ॥
મધ્યના યોની-રૂપ ત્રિકોણમાં દેવીની પૂજા કરીને ત્યાં રતિપૂર્વિકાને સ્થાપી પૂજે; ડાબા ખૂણે રતિ, જમણા ખૂણે પ્રીતિ અને આગળના શિખરે મનોભવાને સ્થાપી પૂજન કરવું।
Verse 25
योन्यन्तर्वह्निकोणादवंगान्यग्नेर्विदिक्ष्वपि । मध्ययोमेर्हहिः पूर्वादिषु चाग्रे स्मरानपि ॥ २५ ॥
યોનીની અંદરના અગ્નિ-કોણમાંથી અગ્નિના ઉપાંગો/અવયવોને મધ્ય દિશાઓમાં પણ ધ્યાનમાં લેવું. મધ્ય પ્રદેશમાં હરિનું સ્મરણ કરવું અને પૂર્વ આદિ દિશાઓમાં અગ્રે સ્મર (કામ)નું પણ સ્મરણ કરવું।
Verse 26
वाणदेवीस्तद्वदेव शक्तीरष्टसु योनिषु । सुभगाख्या भागा पश्चात्तृतीया भगसर्पिणी ॥ २६ ॥
એ જ રીતે વાણીદેવી સાથે સંબંધિત શક્તિઓ આઠ યોની-વર્ગોમાં સ્થિત છે એમ જાણવું. તેમાં ‘સુભગા’ નામની ‘ભાગા’ છે, અને તેના પછી ત્રીજી ‘ભગસર્પિણી’ છે।
Verse 27
भगमाला तथानंगा नगाद्या कुसुमापरा । अनंगमेखलानंगमदनेत्यष्टशक्तयः ॥ २७ ॥
ભગમાળા તથા અનંગા, નગાદ્યા તથા કુસુમાપરા, અનંગમેખલા તથા અનંગમદના—આ આઠ શક્તિઓ છે।
Verse 28
पद्मकेशरगा ब्राह्मी मुखाः पत्रेषु भैरवाः । दीर्घाद्या मातरः पूज्या ह्रस्वाद्याश्चाष्टभैरवाः ॥ २८ ॥
કમળના કેશર પર બ્રાહ્મીને સ્થાપી પૂજા કરવી; પાંખડીઓ પર ભૈરવ-મુખોનું વિન્યાસ કરવો. દીર્ઘ સ્વરાદિ માતૃકાઓ પૂજ્ય છે અને હ્રસ્વ સ્વરાદિ અષ્ટભૈરવો પણ આરાધ્ય છે.
Verse 29
दलाग्रेष्वष्टपीठानि कामरूपाख्यमादिमम् । मलयं कोल्लगिर्य्याख्यं चौहाराख्यं कुलांतकम् ॥ २९ ॥
પાંખડીઓના અગ્રભાગે અષ્ટ પીઠોનું સ્થાપન થાય છે—પ્રથમ કામરૂપ નામનું, પછી મલય; ત્યારબાદ કોળ્લગિરિ, ચૌહાર અને કુલાંતક।
Verse 30
जालंधरं तथोन्नासं कोटपीठमथाष्टमम् । भूगृहे दशदिक्ष्वर्चेद्धेतुकं त्रिपुरांतकम् ॥ ३० ॥
તેમજ જાલંધર અને ઉન્નાસ, તથા અષ્ટમ તરીકે કોટપીઠ. ભૂગૃહમાં દસ દિશાઓમાં હેતુક અને ત્રિપુરાંતકનું અર્ચન કરવું જોઈએ.
Verse 31
वैतालमग्नि जिह्वं च कमलांतकालिनौ । एकपादं भीमरूपं विमलं हाटकेश्वरम् ॥ ३१ ॥
તથા વૈતાલ, અગ્નિજિહ્વ અને કમલાંતકાલિન; તેમજ એકપાદ, ભીમરૂપ, વિમલ અને હાટકેશ્વર।
Verse 32
शक्राद्यानायुधैः सार्द्धं स्वस्वदिक्षु समर्चयेत् । तद्बहिर्दिक्षु बटुकं योगिनीं क्षेत्रनायकम् ॥ ३२ ॥
શક્ર (ઇન્દ્ર) વગેરે દિક્પાલોને તેમના-તેમના આયુધો સાથે પોતાની-પોતાની દિશામાં વિધિપૂર્વક પૂજવા જોઈએ. તે દિશાઓની બહાર બટુક, યોગિનીઓ અને ક્ષેત્રનાયકનું પણ પૂજન કરવું.
Verse 33
गणेशं विदिशास्वर्चेद्वसून्सूर्याच्छिवांस्तथा । भूतांश्चेत्थं भजन्बालामीशः स्याद्धनविद्ययोः ॥ ३३ ॥
વિદિશામાં ગણેશનું વિધિપૂર્વક પૂજન કરવું; સૂર્યસ્થાને વસુઓનું, તેમજ શિવનું પણ. આ રીતે ભૂતોનું ભજન કરનાર સાધક બાલા-વિદ્યાનો સ્વામી બને છે અને ધન તથા વિદ્યાબંને પ્રાપ્ત કરે છે.
Verse 34
रक्तांभोजैर्हुतेर्नार्योवश्याः स्युः सर्षपैर्नृपाः । नंद्यावर्तै राजवृक्षैः कुंदैः पाटलचंपकैः ॥ ३४ ॥
લાલ કમળોથી હોમમાં આહુતિ આપવાથી સ્ત્રીઓ વશ થાય છે; અને સરસવથી આહુતિ આપવાથી રાજાઓ (શાસકો) નિયંત્રણમાં આવે છે. નંદ્યાવર્ત, રાજવૃક્ષના પુષ્પ, કુંદ, પાટલ અને ચંપકની આહુતિથી પણ એવો જ ફળ મળે છે.
Verse 35
पुष्पैर्बिल्वफलैर्वापि होमाल्लक्ष्मीः स्थिरा भवेत् । अपमृत्युं जयेन्मन्त्री गुडूच्या दुग्धयुक्तया ॥ ३५ ॥
ફૂલો અથવા બિલ્વફળોની આહુતિથી કરેલા હોમથી લક્ષ્મી સ્થિર થાય છે. અને દૂધ સાથે તૈયાર કરેલી ગુડૂચીનો પ્રયોગ કરવાથી મંત્રસાધક અપમૃત્યુને જીતે છે.
Verse 36
यथोक्तदूर्वाहोमेन नीरोगायुः समश्नुते । ज्ञानं कवित्वं लभते चन्द्रागुरुसुरैर्हुतैः ॥ ३६ ॥
શાસ્ત્રોક્ત રીતે દૂર્વા-હોમ કરવાથી મનુષ્ય નિરોગ દીર્ઘાયુ પામે છે. અને ચંદ્ર, ગુરુ (બૃહસ્પતિ) તથા દેવતાઓને આહુતિ આપવાથી જ્ઞાન અને કાવ્યશક્તિ પ્રાપ્ત થાય છે.
Verse 37
पलाशपुष्पैर्वाक्सिद्धिरन्नाप्तिश्चान्नहोमतः । सुरभिक्षीरदध्यक्ताँल्लाजान्हुत्वा रुजो जयेत् ॥ ३७ ॥
પલાશના પુષ્પોની આહુતિથી વાક્-સિદ્ધિ મળે છે; અને અન્ન-હોમથી અન્નપ્રાપ્તિ થાય છે. ગાયના દૂધ અને દહીંથી લેપિત લાજા (લાવા)ની આહુતિ આપવાથી રોગો પર વિજય મળે છે.
Verse 38
रक्तचन्दनकर्पूरकर्चूरागुरुरोचनाः । चन्दनं केशरं मांसीं क्रमाद्भागैनिंयोजयेत् ॥ ३८ ॥
રક્તચંદન, કપૂર, કચૂર, અગરુ અને ગોરોચના; ત્યારબાદ ચંદન, કેસર અને માંસી—આ બધું ક્રમશઃ નિર્ધારિત માપના ભાગોથી જોડવું જોઈએ।
Verse 39
भूमिचंद्रैकनन्दाब्धिदिक्सप्तनिगमोन्मितैः । श्मशाने कृष्मभूतस्य निशि नीहारपाथसा ॥ ३९ ॥
ભૂમિ, ચંદ્ર, એક, નંદા, સમુદ્ર, દિશાઓ, સાત અને નિગમ (વેદ)—આ સંકેત-સંખ્યાઓથી દર્શાવેલા માપ મુજબ; શ્મશানে, કૃષ્ણ-ભૂત બનેલા માટે, રાત્રે, ધુમ્મસના માર્ગે (આ) કરવામાં આવે છે।
Verse 40
कुमार्या पेषयेत्तानि मंत्रेणाथाभिमंत्र्य च । विदद्ध्यात्तिलकं तेन दर्शनाद्वशयेज्जनान् ॥ ४० ॥
એ દ્રવ્યો કુમારી પાસે પીસાવાં; પછી મંત્રથી અભિમંત્રિત કરીને તેનાથી તિલક કરવું. માત્ર દર્શનથી જ લોકો વશ થાય છે।
Verse 41
गजसिंहादिभूतानि राक्षसाञ्छाकिनीरपि । प्रयोजनानां सिद्ध्यै तु देव्याः शापं निवर्त्य च ॥ ४१ ॥
હાથી-સિંહ વગેરે રૂપવાળા ભૂતો, રાક્ષસો અને શાકિનીઓ પણ—પ્રયોજનસિદ્ધિ માટે તથા દેવીના શાપની નિવૃત્તિ માટે (પ્રયોગમાં લેવાય/પ્રસન્ન કરાય) છે।
Verse 42
विधायोत्कीलितां पश्चाज्जपमस्य समाचरेत् । यो जपेदादिमे बीजे वराहभृगुपावकान् ॥ ४२ ॥
ઉત્કીલન વિધિ કર્યા પછી આ મંત્રનો જપ યોગ્ય રીતે કરવો. જે આદિ-બીજનો જપ કરતાં વરાહ, ભૃગુ અને પાવક (અગ્નિ)નું સ્મરણ કરે…
Verse 43
मध्यमादौ नभोहंसौ मध्यमांते तु पावकम् । आदावंते च तार्तूयक्रमात्स्वं धूम्रकेतनम् ॥ ४३ ॥
મધ્યભાગના આરંભે ‘નભોહંસ’ અને મધ્યના અંતે ‘પાવક’ (અગ્નિ) છે. તેમજ આરંભ અને અંતે ‘તાર્તૂય’ ક્રમથી પોતાના ‘ધૂમ્રકેતુ’ તત્ત્વનું વિન્યાસ/ચિંતન કરવું જોઈએ.
Verse 44
एवं जप्त्वा शतं विद्या शापहीना फलप्रदा । यद्वाद्ये चरमे बीजे नैव रेफं वियोजयेत् ॥ ४४ ॥
આ રીતે સો વાર જપ કરવાથી વિદ્યા શાપરહિત બની ફળદાયી થાય છે. અને આદ્ય ધ્વનિ તથા અંતિમ બીજમાં ‘રેફ’ (ર) ને ક્યારેય અલગ ન કરવો.
Verse 45
शापोद्धारप्रकारोऽन्यो यद्वायं कीर्तितो बुधैः । आद्यमाद्यं हि तार्तीयं कामः कामोऽथ वाग्भवम् ॥ ४५ ॥
શાપોદ્ધારનો બીજો પ્રકાર, જે બુદ્ધિમાનો દ્વારા કહેલો છે, એવો—પ્રથમ બીજ, ફરી પ્રથમ; પછી ત્રીજું; પછી ‘કામ’, ફરી ‘કામ’; અને ત્યારબાદ ‘વાગ્ભવ’.
Verse 46
अंत्यमंत्थमनंगश्च नवार्णः कीर्तितो मनुः । जप्तोऽयं शतधा शापं बालाया विनिवर्तयेत् ॥ ४६ ॥
‘અંત્ય’, ‘મંત્થ’ અને ‘અનંગ’ સહિતનો નવાક્ષરી મંત્ર ઘોષિત થયો છે. તેનો સો વાર જપ કરવાથી કન્યાને લાગેલો શાપ દૂર થાય છે.
Verse 47
चैतन्याह्लादिनूमन्त्रौ जप्तौ निष्कीलताकरौ । त्रिस्वराश्चेतनं मन्त्री धरः शांतिरनुग्रहः ॥ ४७ ॥
‘ચૈતન્ય’ અને ‘આહ્લાદિનૂ’ નામના મંત્રો જપવાથી અવરોધો દૂર થઈ બંધન ખુલ્લાં પડે છે. ત્રણ સ્વર મંત્રની ચેતના છે; જપક તેનો ધારક છે; અને ફળ શાંતિ તથા અનુગ્રહ છે.
Verse 48
तारादिहृदयांतः स्यात्काम आह्लादिनीमनुः । तथा त्रयाणां बीजानां दीपनैर्मनुभिस्त्रिभिः ॥ ४८ ॥
હૃદય-મંત્રમાં ‘તારા’ (ૐ) અક્ષરથી આરંભ કરીને આનંદદાયિની ‘કામ’-મંત્રની સ્થાપના કરવી. તેમજ ત્રણ બીજાક્ષરોને પ્રજ્વલિત કરનાર ત્રણ ‘દીપન’ મંત્રો દ્વારા તેઓ ઉજ્જ્વલ થાય છે.
Verse 49
सुदीप्तानि विधायादौ जपेत्तानीष्टसिद्धये । वदयुग्मं सदीर्घांबु स्मृतिवालावनंगतौ ॥ ४९ ॥
પ્રથમ તેમને સુદીપ્ત કરીને, ઇચ્છિત સિદ્ધિ માટે તે જ મંત્રોનો જપ કરવો. દીર્ઘ ‘આ’ સાથેના યુગ્મ અક્ષરો સ્મૃત ક્રમ મુજબ ઉચ્ચારવા, વિધિથી વિખૂટા ન થવું.
Verse 50
सत्यः सनेत्रो नस्तादृग्वा वाग्वर्णाद्यदीपिनी । क्लिन्ने क्लेदिनि वैकुंठो दीर्घं स्वं सद्यगोंतिमः ॥ ५० ॥
તે સત્ય છે; નેત્રયુક્ત છે; તેની દૃષ્ટિ ‘એવી-તેવી’ મર્યાદામાં બંધાતી નથી. તે વાણી અને વર્ણવર્ગનો દીપક છે. ક્લિન્નમાં—ક્લેદિની તત્ત્વમાં—વૈકુંઠ છે; દીર્ઘસ્વરૂપ છે; પોતાનું સ્વભાવ છે; અને જેના ગમન તત્ક્ષણ તથા અંતિમ છે.
Verse 51
निद्रा सचंद्रा कुर्वीत शिवार्णा मध्यदीपिनी । तारो मोक्षं च कुरुते नायं वर्णास्यदीपिनी ॥ ५१ ॥
‘નિદ્રા’ને ‘ચન્દ્ર’ સાથે રચવી; મધ્યમાં પ્રકાશમાન ‘શિવ’ અક્ષર રહે છે. ‘તારા’ અક્ષર મોક્ષ આપે છે; આ માત્ર મુખમાં ઉચ્ચારાતો સામાન્ય વર્ણ નથી.
Verse 52
दीपिनीमंतरा बाला साधितापि न सिद्ध्यति । वागंत्यकामान् प्रजयेदरीणा क्षोभहेतवे ॥ ५२ ॥
‘દીપિની’ વિના ‘બાલા’ મંત્ર સાધ્યો હોય તોય સિદ્ધ થતો નથી. તેમજ અયોગ્ય સમય કે વિધિથી ઉચ્ચાર કરવાથી તે શત્રુઓને ઉશ્કેરી ક્ષોભ અને વિઘ્નનું કારણ પણ બની શકે છે.
Verse 53
कामवागंत्यबीजानि त्रैलोक्यस्य वशीकृतौ । कामांत्यवाणीबीजानि मुक्तये नियतो जपेत् ॥ ५३ ॥
ત્રૈલોક્યને વશમાં કરવા માટે ‘કામ’ અને ‘વાક્’ અંતવાળા બીજમંત્રોનો પ્રયોગ કરવો; પરંતુ મુક્તિ માટે નિયમિત સાધકે ‘કામ’ અને ‘વાણી’ અંતવાળા બીજમંત્રોનો જપ કરવો।
Verse 54
पूजारंभे तु बालायास्त्रिविधानर्चयेद्गुरून् । दिव्यौघश्चैव सिद्धौघो मानवौघ इति त्रिधा ॥ ५४ ॥
પૂજાના આરંભે બાળ-શિષ્યે ગુરુઓનું ત્રિવિધ અર્ચન કરવું—દિવ્યૌઘ, સિદ્ધૌઘ અને માનવૌઘ—એ રીતે ત્રણ વિભાગમાં।
Verse 55
परप्रकाशः परमे शानः परशिवस्तथा । कामेश्वरस्ततो मोक्षः षष्ठः कामोऽमृतोंऽतिमः ॥ ५५ ॥
તે પરમ પ્રકાશ છે, પરમ ઈશાન છે અને પરશિવ પણ છે. તે જ કામેશ્વર છે; પછી તે જ મોક્ષસ્વરૂપ છે. છઠ્ઠું ‘કામ’ અને અંતિમ ‘અમૃત’—અમરત્વ।
Verse 56
एते दप्तैव दिव्यौघा आनन्दपदपश्चिमाः । ईशानाख्यस्तत्पुरुषोऽघोराख्योवामदेवकः ॥ ५६ ॥
આ જ પાંચ દિવ્યૌઘ છે, જે આનંદપદ સુધી પૂર્ણ થાય છે—ઈશાન, તત્પુરુષ, અઘોર, વામદેવ અને સદ્યોજાત।
Verse 57
सद्योजात इमे पंच सिद्धौधाख्याः स्मृता मुने । मानवौघाः परिज्ञेयाः स्वगुरोः सम्प्रदायतः ॥ ५७ ॥
હે મુને, ‘સદ્યોજાત’ વગેરે આ પાંચને ‘સિદ્ધૌઘ’ તરીકે સ્મરવામાં આવે છે; અને ‘માનવૌઘ’ તો પોતાના ગુરુની સંપ્રદાય-પરંપરાથી જ જાણવાં જોઈએ।
Verse 58
नवयोन्यात्मके यन्त्रे विलिखेन्मध्ययोनितः । प्रादक्षिण्येन बीजानि त्रिवारं साधकोत्तमः ॥ ५८ ॥
નવ યોનીયુક્ત યંત્રમાં મધ્ય-યોનીથી આરંભ કરીને પ્રદક્ષિણ ક્રમે ફરતા શ્રેષ્ઠ સાધકે બીજાક્ષરો ત્રણ વાર લખવા જોઈએ।
Verse 59
त्रींस्त्रीन्वर्णांस्तु गायत्र्या अष्टपत्रेषु संलिखेत् । बहिर्मातृकयाऽवेष्ट्य तद्बहिर्भूपुरद्वयम् ॥ ५९ ॥
ગાયત્રીના ત્રણ-ત્રણ વર્ણો અષ્ટપત્રોમાં લખવા; બહાર માતૃકા (વર્ણમાળા)થી આવરી, તેના બહાર દ્વિ-ભૂપુર (દ્વિચોરસ આવરણ) દોરવું।
Verse 60
कामबीजलसत्कोण व्यतिभिन्नं परस्परम् । पत्रे त्रैपुरमाख्यातं जपसंपातसाधितम् ॥ ६० ॥
કામબીજથી તેજસ્વી ત્રિકોણ પરસ્પર છેદિત રૂપે બનેલો; પત્રમાં સ્થિત આ ગોઠવણી ‘ત્રૈપુર’ કહેવાય, અને જપ તથા સંપાતથી તેને સિદ્ધ કરવી।
Verse 61
बाहुना विधृते दद्याद्धनं कीर्तिं सुखं सुतान् । कामांते त्रिपुरा देवी विद्महे कविषं भहिम् ॥ ६१ ॥
ભુજાથી દૃઢ રીતે ધારણ કરેલ હોય તો તે ધન, કીર્તિ, સુખ અને સંતાન આપે છે. કામના અંતે અમે ત્રિપુરા દેવીને જાણીએ છીએ; કવિ-ઋષિની તેજસ્વી શક્તિનું ધ્યાન કરીએ છીએ।
Verse 62
बकः खङ्गी समारूढः सनेत्रोऽग्निश्च धीमहि । तत्र क्लिन्ने प्रचोदांते यादित्येषा प्रकीर्तिता ॥ ६२ ॥
અમે બક (બગલો/સારસ), ખડ્ગધારી સમારૂઢ રૂપ અને નેત્રયુક્ત અગ્નિનું ધ્યાન કરીએ છીએ. તે મંત્ર-પ્રયોગમાં ‘ક્લિન્ન’ થતાં પ્રેરણા પ્રગટે છે—આને આદિત્ય તત્ત્વસંબંધિત કહેવાયું છે।
Verse 63
गायत्री त्रैपुरा सर्सिद्धिदा सुरसेविता । अथ लक्ष्म्यवतारोऽन्यः कीर्त्यते सिद्धिदो नृणाम् ॥ ६३ ॥
ગાયત્રી—ત્રિપુરા નામે પણ પૂજ્ય—સર્વ સિદ્ધિ આપનારી છે અને દેવતાઓ દ્વારા સેવિત છે. હવે મનુષ્યોને સિદ્ધિ આપનાર લક્ષ્મીનો બીજો અવતાર વર્ણવાય છે.
Verse 64
वेदादिर्गिरिजा पद्मा मन्यथो हृदयं भृगुः । भगवति माहेश्वरी ङेन्तेऽन्नपूर्णे दहनांगना ॥ ६४ ॥
વેદો તેનું આદિ છે; ગિરિજા અને પદ્મા તેના સ્વરૂપો છે; ભૃગુને તેનું હૃદય માનવામાં આવે છે. હે ભગવતી માહેશ્વરી, હે અન્નપૂર્ણે, હે અગ્નિદેવની પ્રિયે—અમારી વાણી અને વિધિમાં સદા નિવાસ કર।
Verse 65
प्रोक्ता विंशतिवर्णेयं विद्या स्याद्द्रुहिणो मुनिः । धृतिश्छंदोऽन्नपूर्णेशी देवता परिकीर्तिता ॥ ६५ ॥
આ વિદ્યા વીસ વર્ણોની (અક્ષરોની) કહેવાઈ છે. તેના ઋષિ દ્રુહિણ (બ્રહ્મા) મુનિ; છંદ ધૃતિ; અને અધિષ્ઠાત્રી દેવતા અન્નપૂર્ણેશી (અન્નપૂર્ણા) તરીકે પરંપરાથી કીર્તિત છે.
Verse 66
षड्दीर्घाढ्येन हृल्लेखाबीऽजेन स्यात्षडंगकम् । मुखनासाक्षिकर्णांसगुदेषु नवसु न्यसेत् ॥ ६६ ॥
હૃલ્લેખ-ચિહ્નિત અને છ દીર્ઘ સ્વરોવાળા બીજમંત્રથી ષડંગ (ષડંગ-ન્યાસ) કરવો. પછી મુખ, નાસિકા, નેત્ર, કાન, અંસ (ખભા) અને ગુદ વગેરે નવ સ્થાનોમાં ન્યાસ કરવો.
Verse 67
पदानि नव तद्वर्णसंख्येदानीमुदीर्यते । भूमिचंद्रधरैकाक्षिवेदाब्धियुगबाहुभिः ॥ ६७ ॥
આમાં નવ પદો (શબ્દો) છે; હવે તેની વર્ણસંખ્યા કહેવામાં આવે છે—ભૂમિ, ચંદ્ર, ધર, એક, અક્ષિ, વેદ, અબ્ધિ, યુગ અને બાહુ—આ સંખ્યાસૂચક સંકેતો દ્વારા.
Verse 68
पदसंख्यामिता वर्णैस्ततो ध्यायेत्सुरेश्वरीम् । स्वर्णाभांगां त्रिनयनां वस्त्रालंकारशोभिताम् ॥ ६८ ॥
ત્યારબાદ છંદના પાદોની સંખ્યાનુસાર માપેલા અક્ષરો વડે સુરેશ્વરી દેવીનું ધ્યાન કરવું—સુવર્ણકાંતિ અંગવાળી, ત્રિનેત્રી, વસ્ત્ર અને આભૂષણોથી શોભિત।
Verse 69
भूरमासं युतां देवीं स्वर्णामत्रकरांबुजाम् । लक्षं जपोऽयुतं होमो घृताक्तचरुणा तथा ॥ ६९ ॥
એક પૂર્ણ માસ સુધી દેવીની ઉપાસના કરવી—પદ્મસમાન હાથોમાં સુવર્ણપાત્ર ધારણ કરનારી; મંત્રનો એક લાખ જપ અને ઘૃતલિપ્ત ચરુથી દસ હજાર હોમાહુતિ કરવી।
Verse 70
जयादिनवशक्तयाढ्ये पीठे पूजा समीरिता । त्रिकोणा वेदपत्राष्टपत्रषोडशपत्रके ॥ ७० ॥
જયાદિ નવશક્તિઓથી સમૃદ્ધ પીઠ પર પૂજા નિર્ધારિત છે; તે ત્રિકોણાકાર હોય અને વેદપત્ર, અષ્ટપત્ર તથા ષોડશપત્ર (પદ્મરચના)થી યુક્ત હોય।
Verse 71
भूपुरेण युते यंत्रे प्रदद्यान्मायया मनुम् । अग्न्यादिकोणत्रितये शिववाराहमाधवान् ॥ ७१ ॥
ભૂપુરયુક્ત યંત્રમાં વિધિરૂપ માયા દ્વારા મંત્રનો ન્યાસ કરવો; અને અગ્નિકોણ વગેરે ત્રિકોણત્રયમાં શિવ, વારાહ અને માધવનું સ્થાપન કરવું।
Verse 72
अचर्ययेत्स्वस्वमंत्रैस्तु प्रोच्यंते मनवस्तु ते । प्रणवो मनुचन्द्राढ्यं गगनं हृदयं शिवा ॥ ७२ ॥
આચાર્ય પોતાના-પોતાના મંત્રોથી ઉપદેશ આપે—એ જ ‘મનુ’ તરીકે પ્રખ્યાત છે. પ્રણવ (ૐ) મંત્ર છે; ચંદ્રશેખર શિવ મનુ છે; ગગન તેમનું આસન છે; હૃદય તેમનું ધામ છે—ત્યાં શિવા-શક્તિનું ધ્યાન કરવું।
Verse 73
मारुतः शिवमंत्रोऽयं सप्तार्णः शिवपूजने । वाराहनारायणयोर्मंत्रौ पूर्वमुदीरयेत् ॥ ७३ ॥
શિવપૂજામાં આ સાત અક્ષરવાળો શિવમંત્ર ‘મારુત’ તરીકે ઓળખાય છે. તેના પહેલાં વરાહ અને નારાયણના મંત્રો પ્રથમ ઉચ્ચારવા જોઈએ.
Verse 74
षडंगानि ततोऽभ्यर्च्य वामे दक्षे धरां रमाम् । यजेत्स्वस्वमनुभ्यां तु तावुच्येते मुनीश्वर ॥ ७४ ॥
પછી ષડંગોનું યથાવિધિ અર્ચન કરીને, ડાબી બાજુ ધરા અને જમણી બાજુ રમાનું તેમના-તેમના મંત્રોથી પૂજન કરવું. હે મુનીશ્વર, આ બે એમ જ નિર્ધારિત છે.
Verse 75
अन्नं मह्यन्नमित्युक्त्वा मे देह्यन्नाधिपोर्णकाः । नयेममन्नं प्राणांते दापयानलसुंदरी ॥ ७५ ॥
“અન્ન—મને અન્ન આપો” એમ કહીને, હે અન્નાધિપતિના સેવકો, મને અન્ન આપો. પ્રાણાંત સમયે આ અન્ન મારી પાસે લાવો અને અગ્નિસુંદરી (જઠરાગ્નિ)ને તે ગ્રહણ કરાવો.
Verse 76
द्वाविंशत्यक्षरो मंत्रो भूमीष्टौ भूमिसंपुटः । लक्ष्मीष्टौ श्रीपुटो विप्र स्नृतिर्लभनुचंद्रयुक् ॥ ७६ ॥
હે વિપ્ર, આ મંત્ર બાવીસ અક્ષરોનો છે. તે ‘ભૂમીષ્ટૌ’ છે અને ‘ભૂમિ-સંપુટ’થી આવૃત છે; તેમજ ‘લક્ષ્મીષ્ટૌ’ છે અને ‘શ્રી-પુટ’થી આવૃત છે. તે ‘લભનુ’ અને ‘ચંદ્ર’થી યુક્ત તરીકે સ્મૃત છે.
Verse 77
भुवो बीजमिति प्रोक्तं श्रीबीजं प्रागुदाहृतम् । मंत्रादिस्थचतुर्बीजपूर्विकाः परिपूजयेत् ॥ ७७ ॥
‘ભુવઃ’ને બીજ તરીકે ઘોષિત કરવામાં આવ્યું છે અને શ્રીબીજ અગાઉ જ જણાવાયું છે. ત્યારબાદ મંત્રના આરંભમાં સ્થિત ચાર બીજોથી અને અન્ય અંગોથી શરૂઆત કરીને, સર્વાંગসহ પૂર્ણ પૂજન કરવું જોઈએ.
Verse 78
शक्तीश्चतस्रो वेदास्रे परा च भुवनेश्वरी । कमला सुभगा चति ब्राह्म्याद्या अष्टपत्रगाः ॥ ७८ ॥
‘વેદ-બિંદુ’ સ્થાને ચાર શક્તિઓ સ્મૃત છે—પરા, ભુવનેશ્વરી, કમલા અને સુભગા. બ્રાહ્મી આદિ રૂપે તે અષ્ટદળ કમળ પર સ્થિત છે।
Verse 79
षोडशारे स्मृते चव मानदातुष्टिपुष्टयः । प्रीती रतिर्ह्नीः श्रीश्चापि स्वधा स्वाहा दशम्यथ ॥ ७९ ॥
ષોડશાર ચક્રનું ધ્યાન કરતાં માનદા, તુષ્ટિ, પુષ્ટિ, પ્રીતિ, રતિ, હ્રી અને શ્રી; તેમજ સ્વધા અને સ્વાહા પણ અધિષ્ઠાત્રી શક્તિઓ તરીકે કથિત છે।
Verse 80
ज्योत्स्ना हैमवती छाया पूर्णिमा संहतिस्तथा । अमावास्येति संपूज्या मंत्रेशे प्राणपूर्विका ॥ ८० ॥
જ્યોત્સ્ના, હૈમવતી, છાયા, પૂર્ણિમા, સંહતિ તથા અમાવાસ્યા—આ બધાનું મંત્રેશ્વરમાં પ્રાણપૂર્વક (પ્રાણન્યાસ કરીને) વિધિવત્ પૂજન કરવું જોઈએ।
Verse 81
भूपुरे लोकपालाः स्युस्तदस्त्राणि तदग्रतः । इत्थं जपादिभिः सिद्धे मंत्रेऽस्मिन्धनसंचयैः ॥ ८१ ॥
ભૂપુરમાં (બાહ્ય ચોરસ આવરણમાં) લોકપાલોની સ્થાપના કરવી અને તેમના શસ્ત્રો તેમના આગળ રાખવા. આ રીતે જપ વગેરે સાધનોથી આ મંત્ર સિદ્ધ થાય ત્યારે તે ધનસંચયનું કારણ બને છે।
Verse 82
कुबेरसदृशो मंत्री जायते जनवंदितः । अथ लक्ष्म्यवतारोऽन्यः कीर्त्यते मुनिसत्तम ॥ ८२ ॥
કુબેર સમાન એક મંત્રી જન્મે છે, જે જનોથી વંદિત થાય છે। હવે, હે મુનિશ્રેષ્ઠ, લક્ષ્મીનો બીજો અવતાર વર્ણવવામાં આવે છે।
Verse 83
प्रणवः शांतिररुणाक्रियाढ्याचन्द्रभूषिताः । बगलामुखसर्वांते इंधिकाह्रादिनीयुता ॥ ८३ ॥
‘પ્રણવ’ અને ‘શાંતિ’; ક્રિયાથી સમૃદ્ધ ‘અરુણા’; ચંદ્રથી અલંકૃત ‘ચન્દ્રભૂષિતા’; તથા ‘બગલામુખી’ દ્વારા સર્વાંત કરનાર શક્તિ—‘ઇંધિકા’ અને ‘હ્રાદિની’ સહિત—આ નામરૂપો અહીં ગણાયા છે।
Verse 84
पीताजरायुक्प्रतिष्ठा पुनर्दीर्धोदसंयुता । वाचं मुखं पदं स्तंभयांते जिह्वापदं वदेत् ॥ ८४ ॥
પીળાશ પડદાસમાન આધારે પ્રતિષ્ઠિત અને ફરી દીર્ઘ આર્દ્ર-પ્રવાહથી યુક્ત થતાં, મુખને આસન માનતી વાણી સ્તંભિત થાય છે; ત્યારે જિહ્વા-આધારિત પદ/ધ્વનિ ઉચ્ચારવી જોઈએ।
Verse 85
कीलयेति च बुद्धिं विनाशयांते स्वबीजकम् । तारोऽग्निसुंदरी मंत्रो बगलायाः प्रकीर्तितः ॥ ८५ ॥
‘કીલય’ તથા ‘બુદ્ધિનો વિનાશ કર’—આ શબ્દો સાથે, પોતાના બીજાક્ષરથી યુક્ત આ મંત્ર ‘તારો’ગ્નિસુંદરી’ નામે બગલા (દેવી)નો મંત્ર તરીકે પ્રકીર્તિત છે।
Verse 86
मुनिस्तु नारदश्छदो बृहती बगलामुखी । देवता नेत्रपंचेषुनवपंचदिगर्णकैः ॥ ८६ ॥
ઋષિ નારદ; છંદ બૃહતી; દેવતા બગલામુખી. (મંત્રનો વિન્યાસ/જપ) પાંચ ‘નેત્ર’, નવ, પાંચ, દિશાઓ અને અક્ષરોના ક્રમથી કરવો જોઈએ।
Verse 87
अंगानि कल्पयित्वा च ध्यायेत्पीताम्बरां ततः । स्वर्णासनस्थां हेमाभां स्तंभिनीमिंदुशेखराम् ॥ ८७ ॥
અંગવિન્યાસ કલ્પીને, પછી પીતાંબરા દેવીનું ધ્યાન કરવું—સુવર્ણાસન પર બિરાજમાન, હેમપ્રભાથી દીપ્ત, સ્તંભિની શક્તિ, અને મસ્તકે ઇન્દુશેખર ધારણ કરનારિ।
Verse 88
दधतीं मुद्गरं पाशं वज्रं च रसनां करैः । एवं ध्यात्वाजपेल्लक्षमयुतं चंपकोद्भवैः ॥ ८८ ॥
મુદગર, પાશ, વજ્ર અને રસના હાથમાં ધારણ કરનાર દેવીનું આ રીતે ધ્યાન કરીને, ચંપકના પુષ્પોથી એક લાખ અને દસ હજાર જપ કરવો।
Verse 89
कुसुमैर्जुहुयात्पीठे बालायाः पूजयेदिमाम् । चंदनागुरुचंद्राद्यैः पूजार्थं यंत्रमालिखेत् ॥ ८९ ॥
પીઠ પર પુષ્પોથી હવન કરીને આ બાલા દેવીની પૂજા કરવી। પૂજાર્થે ચંદન, અગરુ, કપૂર વગેરે સુગંધ દ્રવ્યોથી યંત્ર આંકવું।
Verse 90
त्रिकोणषड्दलाष्टास्रषोडशारे यजेदिमाम् । मंगला स्तंभिनी चैव जृंभिणी मोहिनी तथा ॥ ९० ॥
ત્રિકોણ, ષડ્દલ, અષ્ટાસ્ર અને ષોડશાર ચિહ્નિત યંત્રમાં તેની પૂજા કરવી। તેને ‘મંગલા’, ‘સ્તંભિની’, ‘જૃંભિણી’ અને ‘મોહિની’ રૂપે આવાહન કરવું।
Verse 91
वश्या चला बलाका च भूधरा कल्मषाभिधा । धात्री च कलना कालकर्षिणी भ्रामिकापि च ॥ ९१ ॥
‘વશ્યા’, ‘ચલા’, ‘બલાકા’, ‘ભૂધરા’, ‘કલ્મષાભિધા’; તેમજ ‘ધાત્રી’, ‘કલના’, ‘કાલકર્ષિણી’ અને ‘ભ્રામિકા’—આ નામો પણ છે।
Verse 92
मंदगापि च भोगस्था भाविका षोडशी स्मृता । भूगृहस्य चतुर्दिक्षु पूर्वादिषु यजेत्क्रमात् ॥ ९२ ॥
‘મંદગા’, ‘ભોગસ્થા’, ‘ભાવિકા’ અને ‘ષોડશી’ પણ સ્મરાય છે। ભૂગૃહની ચાર દિશાઓમાં—પૂર્વથી ક્રમે—તેમની પૂજા કરવી।
Verse 93
गणेशं बटुकं चापि योगिनीः क्षेत्रपालकम् । इंद्रादींश्च ततो बाह्ये निजायुधसमन्वितान् ॥ ९३ ॥
ગણેશ, બટુક, યોગિનીઓ અને ક્ષેત્રપાલકને વિધિપૂર્વક સ્થાપિત કરવો; ત્યારબાદ બહારના ભાગે ઇન્દ્રાદિ દેવતાઓને તેમના-તેમના આયુધો સહિત ન્યાસ કરવો।
Verse 94
इत्थं सिद्धे मनौ मंत्री स्तंभयेद्देवतादिकान् । पीतवस्त्रपदासीनः पीतमाल्यानुलेपनः ॥ ९४ ॥
આ રીતે મંત્ર સિદ્ધ થયા પછી સાધકે દેવતા આદિ પર સ્તંભન કરવું; પીળા વસ્ત્ર પર બેસીને, પીળાં વસ્ત્ર ધારણ કરીને, પીળી માળા અને પીળા અનુલેપનથી શોભિત રહેવું।
Verse 95
पीतपुष्पैर्यजेद्देवीं हरिद्रोत्थस्रजा जपेत् । पीतां ध्यायन्भगवतीं पयोमध्येऽयुतं जपेत् ॥ ९५ ॥
પીળા પુષ્પોથી દેવીનું પૂજન કરવું અને હળદરથી બનેલી માળાથી જપ કરવો. પીળા સ્વરૂપવાળી ભગવતીનું ધ્યાન કરીને, દૂધના મધ્યમાં આસન કરીને દસ હજાર જપ કરવો।
Verse 96
त्रिमध्वा ज्यतिलैर्होमो नॄणां वश्यकरो मतः । मधुरत्रितयाक्तैः स्यादाकर्षो लवर्णैर्ध्रुवम् ॥ ९६ ॥
ત્રિમધુ સાથે ઘી અને તલથી કરેલો હોમ મનુષ્યોને વશ કરનાર માનવામાં આવે છે. મધુર ત્રિતય મિશ્રિત હોય તો આકર્ષણ થાય છે, અને લવણથી કરવાથી ફળ નિશ્ચિત રીતે દૃઢ થાય છે।
Verse 97
तैलाभ्यक्तैर्निम्बपत्रैर्होमो विद्वेषकारकः । ताललोणहरिद्राभिर्द्विषां संस्तंभनं भवेत् ॥ ९७ ॥
તેલ લગાડેલા લીમડાના પાનથી કરેલો હોમ દ્વેષ ઉત્પન્ન કરે છે. તેમજ તાલ-લવણ અને હળદરથી શત્રુઓનું સંસ્તંભન (અવરોધ/સ્થંભન) થાય છે।
Verse 98
आगारधूमं राजीश्च माहिषं गुग्गुलं निशि । श्मशाने पावके हुत्वा नाशयेदचिरादरीन् ॥ ९८ ॥
રાત્રે શ્મશાનની અગ્નિમાં ઘરનો ધુમાડાનો કાજળ, રાજી (રાઈ), મહિષજ દ્રવ્ય અને ગુગ્ગુલુની આહુતિ આપવાથી સાધક શીઘ્ર શત્રુનાશ કરે છે।
Verse 99
गरुतो गृध्रकाकानां कटुतैलं विभीतकम् । गृहधूमं चितावह्नौ हुत्वा प्रोच्चाटयेद्रिपून् ॥ ९९ ॥
ગિધ અને કાગડાના પાંખ, તીખું તેલ, વિભીતક (બહેડા) અને ઘરનો ધુમાડાનો કાજળ—આને ચિતાની અગ્નિમાં હવન કરવાથી ‘પ્રોચ્ચાટન’ વિધિ દ્વારા શત્રુ દૂર થાય છે।
Verse 100
दूवार्गुडूचीलाजान्यो मधुरत्रितयान्वितान् । जुहोति सोऽखिलान् रोगान् शमयेद्दर्शनादपि ॥ १०० ॥
દૂર્વા ઘાસ, ગોળ, ગુડૂચી (ગિલોય) અને લાજા (ભૂંજેલું ધાન) — આને ત્રણ મધુર દ્રવ્યો સાથે અગ્નિમાં હવન કરનાર સર્વ રોગોને શમાવે છે; તેના દર્શનમાત્રથી પણ વ્યાધિ શાંત થાય છે।
Verse 101
पर्वताग्रे महारण्ये नदीसंगे शिवालये । ब्रह्मचर्यरतो लक्षं जपेदखिलसिद्धये ॥ १०१ ॥
પર્વતશિખરે, મહાવનમાં, નદીસંગમે અથવા શિવાલયમાં—બ્રહ્મચર્યમાં સ્થિર રહી—સર્વ સિદ્ધિ માટે એક લાખ જપ કરવો જોઈએ।
Verse 102
एक वर्णगवीदुग्धं शर्करामधुसंयुतम् । त्रिशतं मंत्रितं पीतं हन्याद्विषपराभवम् ॥ १०२ ॥
એક જ વર્ણની ગાયનું દૂધ, શર્કરા અને મધ સાથે—ત્રણસો વાર મંત્રથી અભિમંત્રિત કરીને પીવામાં આવે તો—વિષના દુષ્પ્રભાવ અને પરાભવ નાશ પામે છે।
Verse 103
श्वेतपालशकाष्ठेन रचिते रम्यपादके । अलक्तरंजिते लक्षं मन्त्रयेन्मनुनामुना ॥ १०३ ॥
શ્વેત-પલાશ કાષ્ઠથી બનેલા રમ્ય પાદપીઠને લાલ અલક્તથી રંજિત કરીને, આ મનુ વડે મંત્રનો એક લાખ જપ કરવો।
Verse 104
तदारूढः पुमान् गच्छत्क्षणेन शतयोजनम् । पारदं च शिलां तालं पिष्टं मधुसमन्वितम् ॥ १०४ ॥
તે પર આરૂઢ પુરુષ ક્ષણમાં સો યોજન જાય છે. પારદ, શિલા અને તાલ—મધુ સાથે પીસીને મિશ્રિત કરવું વિધાન છે।
Verse 105
मनुना मन्त्रयेल्लक्षं लिंपेत्तेनाखिलां तनुम् । अदृश्यः स्यान्नृणामेष आश्चर्य्यं दृश्यतामिदम् ॥ १०५ ॥
મનુ વડે અલક્તને લક્ષવાર મંત્રિત કરીને સિદ્ધ કરી, તેનાથી સમગ્ર દેહ પર લેપ કરવો; ત્યારે તે મનુષ્યોને અદૃશ્ય બને—આ અદ્ભુત ફળ જુઓ।
Verse 106
षट्कोणं विलिखद्बीजं साध्यनामान्वितं मनोः । हरितालनिशाचूर्णैरुन्मत्तुरससंयुतैः ॥ १०६ ॥
ષટ્કોણ દોરી, બીજાક્ષર તથા સાધ્ય-નામયુક્ત મંત્ર લખવો; હરિતાલ અને નિશા(હળદર)ના ચૂર્ણને ધતૂરા રસ સાથે મિશ્રિત કરીને (તે વડે) લખવો।
Verse 107
शेषाक्षरैः समानीतं धरागेहविराजितम् । तद्यंत्रं स्थापितप्राणं पीतसूत्रेण वेष्टयेत् ॥ १०७ ॥
શેષ અક્ષરો વડે તેને પૂર્ણ કરીને, ધરા પર તથા ગૃહમાં તેજસ્વી રીતે સ્થાપિત કરવો. પછી પ્રાણપ્રતિષ્ઠા કરીને તે યંત્રને પીળા સૂત્રથી વેષ્ટિત કરવો।
Verse 108
भ्राम्यत्कुलालचक्रस्थां गृहीत्वा मृत्तिकां तथा । रचयेदृषभं रम्यं यंत्रं तन्मध्यतः क्षिपेत् ॥ १०८ ॥
ફરતા કુંભારચક્ર પર રહેલી માટી લઈને રમ્ય ઋષભ ઘડવો; પછી તેના મધ્યમાં યંત્ર સ્થાપિત કરવું।
Verse 109
हरितालेन संलिप्य वृषं प्रत्यहमर्चयेत् । स्तंभयेद्विद्विषां वाचं गतिं कार्यपरंपराम् ॥ १०९ ॥
હરિતાલથી ઋષભને લેપ કરીને દરરોજ પૂજા કરવી; તેથી શત્રુઓની વાણી સ્થંભિત થાય અને તેમની ગતિ તથા કાર્યપરંપરા અટકે।
Verse 110
आदाय वामहस्तेन प्रेतभूस्थितकर्परम् । अंगारेण चितास्थेन तत्र यंत्रं समालिखेत् ॥ ११० ॥
ડાબા હાથથી પ્રેતભૂમિ પર પડેલું કपाल લઈ, ચિતાના અંગારાથી તેમાં યંત્ર સાવધાનીથી આલેખવું।
Verse 111
मंत्रितं निहितं भूमौ रिपूणां स्तंभयेद्गतिम् । प्रेतवस्त्रे लिखेद्यंत्रं अंगारेणैव तत्पुनः ॥ १११ ॥
મંત્રથી અભિમંત્રિત કરીને જમીનમાં દફન કરવાથી તે શત્રુઓની ગતિ સ્થંભિત કરે છે. ફરી માત્ર અંગારાથી પ્રેતવસ્ત્ર પર યંત્ર લખવું।
Verse 112
मंडूकवदने न्यस्येत्पीतसूत्रेण वेष्टितम् । पूजितं पीतपुष्पैस्तद्वाचं संस्तंभयेद्द्विषाम् ॥ ११२ ॥
પીળા સૂત્રથી વાળી તેને દેડકાના મોઢામાં મૂકવું. પીળા પુષ્પોથી પૂજિત થતાં તે શત્રુઓની વાણી સ્થંભિત કરે છે।
Verse 113
यद्भूमौ भविता दिव्यं तत्र यंत्रं समालिखेत् । मार्जितं तद्द्विषां पात्रैर्दिव्यस्तम्भनकृद्भवेत् ॥ ११३ ॥
જ્યાં દિવ્ય અનુષ્ઠાન થવાનું હોય તે ભૂમિ પર સાધકે યંત્રને વિધિપૂર્વક આલેખવું. શત્રુઓના પાત્રોથી તેને માર્જિત કરવાથી તે દિવ્ય સ્તંભન—વૈરી શક્તિઓને રોકનાર—બને છે.
Verse 114
इन्द्रवारुणिकामूलं सप्तशो मनुमंत्रितम् । क्षिप्तं जले दिव्यकृतं जलस्तंभनकारकम् ॥ ११४ ॥
ઇન્દ્રવારુણિકાનું મૂળ મનુ-મંત્રથી સાત વાર અભિમંત્રિત કરીને જળમાં ક્ષિપ્ત કરાય તો તે દિવ્ય પ્રભાવથી જલસ્તંભન—જળને સ્થિર કરનાર—બને છે.
Verse 115
किं बहूक्त्या साधकेन मन्त्रः सम्यगुपासितः । शत्रूणां गतिबुद्ध्यादेः स्तंभनो नात्र संशयः ॥ ११५ ॥
વધારે શું કહીએ? સાધકે મંત્રની સમ્યક ઉપાસના કરી હોય તો શત્રુઓની ગતિ, બુદ્ધિ વગેરેનું સ્તંભન નિશ્ચિત થાય છે—એમાં શંકા નથી.
Verse 116
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे बृहदुपाख्याने तृतीयपादे यक्षिणीमन्त्रसाधननिरूपणं नाम षडशीतितमोऽध्यायः ॥ ८६ ॥
આ રીતે શ્રી બૃહન્નારદીય પુરાણના પૂર્વભાગમાં બૃહદુપાખ્યાનના તૃતીય પાદમાં ‘યક્ષિણી-મંત્ર-સાધન-નિરૂપણ’ નામનો છ્યાસી મો અધ્યાય સમાપ્ત થયો.
Frequently Asked Questions
Nyāsa is treated as the operative bridge between mantra and embodied worship: by installing bījas, epithets, and śaktis onto specific body loci and diagrammatic loci, the sādhaka aligns speech-power (vāk), desire-power (kāma), and śakti into a ritually “activated” circuit that the text says yields siddhi and stability of results.
The nava-yoni structure functions as the central generative maṇḍala for Tripurā/Bālā worship: it hosts repeated mantra placement, is surrounded by lotus enclosures and Mātr̥kā letters, and becomes the spatial template for installing pīṭha-śaktis, guardians, and ancillary deities so that japa and homa are performed within a fully articulated ritual cosmos.
It indicates different bīja-endings for different aims: seed-mantras ending with ‘kāma’ + ‘vāk’ are prescribed for influence over the worlds (siddhi/vaśya), while ‘kāma’ + ‘vāṇī’ is recommended for liberation-oriented practice by a disciplined practitioner.
Bagalāmukhī is framed around stambhana (immobilization): yellow visualization, specific yantras (triangle/lotus/wheels), turmeric-based japa and homa, and targeted rites (speech-arrest, movement-obstruction, enemy-expulsion), presented as a complete operational toolkit once the mantra is ‘perfected’ (siddha).