The Exposition of the Krishna Mantra (Kṛṣṇa-mantra-prakāśa): Nyāsa, Dhyāna, Worship, Yantra, and Prayoga

Verse 1

सूत उवाच । श्रुत्वा तु नारदो विप्राः कुमारवचनं मुनिः । यत्पप्रच्छ पुनस्तच्च युष्मभ्यं प्रवदाम्यहम् ॥ १ ॥

સૂત બોલ્યા—હે વિપ્રો! કુમારોના વચન સાંભળી મુનિ નારદે જે ફરી પૂછ્યું, તે જ હું હવે તમને કહું છું.

Verse 2

कार्तवीर्यस्य कवचं तथा हनुमतोऽपि च । चरितं च महत्पुण्यं श्रुत्वा भूयोऽब्रवीद्वचः ॥ २ ॥

કાર્તવીર્યનું કવચ તથા હનુમાનનું કવચ અને હનુમાનનું મહાપુણ્યમય ચરિત્ર સાંભળી તેમણે ફરી આ વચન કહ્યાં।

Verse 3

नारद उवाच । साधु साधु मुनिश्रेष्ठ त्वयातिकरुणात्मना । श्रावितं चरितं पुण्यं शिवस्य च हनूमतः ॥ ३ ॥

નારદ બોલ્યા—સાધુ, સાધુ! હે મુનિશ્રેષ્ઠ! અતિ કરુણામય હૃદયથી તમે મને શિવ તથા હનુમાનનું પવિત્ર, પુણ્યપ્રદ ચરિત્ર શ્રવણ કરાવ્યું।

Verse 4

तन्त्रस्यांस्य क्रमप्राप्तं कथनीयं च यत्त्वया । तत्प्रब्रूहि महाभाग किं पृष्ट्वान्यद्विदांवर ॥ ४ ॥

હે મહાભાગ! આ તંત્રમાં ક્રમપ્રાપ્ત જે કંઈ તારે કહેવું યોગ્ય છે, તે પ્રગટ કર. હે વિદ્વાનોમાં શ્રેષ્ઠ! તને બીજું શું પૂછું?

Verse 5

सनत्कुमार उवाच । अथ वक्ष्ये कृष्णमंत्रान्भुक्तिमुक्तिफलप्रदान् । ब्रह्माद्या यान्समाराध्य सृष्ट्यादिकरणे क्षमाः ॥ ५ ॥

સનત્કુમાર બોલ્યા—હવે હું કૃષ્ણમંત્રો કહું છું, જે ભોગ અને મોક્ષ—બન્ને ફળ આપે છે; જેમની સમ્યક આરાધના કરીને બ્રહ્મા આદિ દેવો સૃષ્ટિ વગેરે કાર્યોમાં સમર્થ બને છે।

Verse 6

कामः कृष्णपदं ङतं गोविंदं च तथाविधम् । गोपीजनपदं पश्चाद्वल्लभायाग्निसुंदरी ॥ ६ ॥

કામદેવ કૃષ્ણપદને પ્રાપ્ત થયા અને તેવી જ રીતે ગોવિંદ પાસે પણ ગયા. ત્યારબાદ અગ્નિસુંદરી દેવી ગોપીઓના વસાહતમાં જઈ વલ્લભાની પ્રિયા (સંગિની) બની.

Verse 7

अष्टादशार्णो मंत्रोऽयं दुर्गाधिष्ठातृदैवतः । नारदोऽस्य मुनिश्छंदो गायत्री देवता पुनः ॥ ७ ॥

આ અષ્ટાદશાક્ષરી મંત્ર છે; તેનો અધિષ્ઠાતૃ-દૈવત દુર્ગા છે. તેના ઋષિ નારદ, છંદ ગાયત્રી, અને દેવતા પણ પુનઃ ગાયત્રી જ કહેવાય છે.

Verse 8

श्रीकृष्णः परमात्मा च कामो बीजं प्रकीर्तितम् । स्वाहा शक्तिर्नियोगस्तु चतुर्वर्गप्रसिद्धये ॥ ८ ॥

શ્રીકૃષ્ણ પરમાત્મા છે; ‘કામ’ ને બીજ તરીકે કીર્તિત કરાયું છે. ‘સ્વાહા’ શક્તિ છે, અને નિયોગ ધર્મ-અર્થ-કામ-મોક્ષ એવા ચતુર્વર્ગની સિદ્ધિ માટે છે.

Verse 9

ऋषिं शिरसि वक्त्रे तु छंदश्च हृदि देवताम् । गुह्ये बीजं पदोः शक्तिं न्यसेत्साधकसत्तमः ॥ ९ ॥

શ્રેષ્ઠ સાધકે ન્યાસ કરવો—ઋષિને શિરે, છંદને મુખમાં, દેવતાને હૃદયમાં, બીજને ગુહ્યસ્થાને, અને શક્તિને પાદોમાં સ્થાપિત કરવી.

Verse 10

युगेवदाब्धि निगमैर्द्वाभ्यां वर्णैर्मनूद्भवैः । पंचांगानि प्रविन्यस्य तत्त्वन्यासं समाचरेत् ॥ १० ॥

વેદ-નિગમના મંત્રો તથા મનુમાંથી ઉત્પન્ન બે વર્ણો સાથે પ્રથમ પંચાંગ ન્યાસને વિધિપૂર્વક સ્થાપિત કરી, પછી તત્ત્વ-ન્યાસ આચરવો.

Verse 11

हृदंतिमादिकांतार्णमपराद्यानि चात्मने । मत्यंतानि च तत्वानि जीवाद्यानि न्यसेत्क्रमात् ॥ ११ ॥

હૃદયથી આરંભ કરીને આંતરિક અંત (મૂર્ધા) સુધી આત્મહિતાર્થે પરતત્ત્વોનો ન્યાસ કરવો. તેમજ ક્રમે જીવાદિ તત્ત્વોનો પણ મર્ત્ય-દેહસ્તર સુધી ન્યાસ કરવો.

Verse 12

जीवं प्राणं मतिमहंकारं मनस्तथैव च । शब्दं स्पर्शं रूपरसौ गंधं श्रोत्रं त्वचं तथा ॥ १२ ॥

જીવ, પ્રાણ, મતિ (બુદ્ધિ), અહંકાર અને મન; શબ્દ, સ્પર્શ, રૂપ, રસ અને ગંધ; તેમજ શ્રોત્ર (કાન) અને ત્વચા—આ તત્ત્વો જણાવાયા છે.

Verse 13

नेत्रं च रसनांघ्राणं वाचं पाणिं पदेंद्रियम् । पायुं शिश्नमथाकाशं वायुं वह्निं जलं महीम् ॥ १३ ॥

નેત્ર; રસના (જીભ) અને ઘ્રાણ; વાણી; પાણિ (હાથ); પાદેન્દ્રિય; પાયુ; ઉપસ્થ; અને પછી આકાશ, વાયુ, અગ્નિ, જલ, મહી (પૃથ્વી)—આ પણ તત્ત્વો છે.

Verse 14

जीवं प्राणं च सर्वागे मत्यादित्रितयं हृदि । मूर्द्धास्यहृद्गुह्य पादेष्वथ शब्दादिकान्न्यसेत् ॥ १४ ॥

જીવ અને પ્રાણનો ન્યાસ સર્વ અંગોમાં સર્વત્ર કરવો; મતિ-આદિ ત્રયનો ન્યાસ હૃદયમાં કરવો. પછી શબ્દ-આદિનો ન્યાસ મૂર્ધા, મુખ, હૃદય, ગુહ્ય-પ્રદેશ અને પાદોમાં કરવો.

Verse 15

कर्णादिस्वस्वस्थानेषु श्रोत्रादीनींद्रियाणि च । तथा वागादींद्रियाणि स्वस्वस्थानषु विन्यसेत् ॥ १५ ॥

કર્ણ વગેરે પોતાના-પોતાના સ્થાનોમાં શ્રોત્રાદિ ઇન્દ્રિયોનો ન્યાસ કરવો. તેમજ વાણી-આદિ કર્મેન્દ્રિયોનો પણ સ્વસ્થાનોમાં વિન્યાસ કરવો.

Verse 16

मूद्धस्यहृद्गुह्यपादेष्वाकाशादीन्न्यसेत्ततः । हृत्पुंडरीकमर्केन्दुह्निबिंबान्यनुक्रमात् ॥ १६ ॥

ત્યારબાદ સાધકે મસ્તક, હૃદય, ગુહ્ય-પ્રદેશ અને ચરણોમાં આકાશાદિ ભૂતતત્ત્વોનું યથાક્રમે ન્યાસ કરવો. પછી હૃદયકમળમાં ક્રમે સૂર્ય, ચંદ્ર અને અગ્નિના તેજોમય મંડળોનું ધ્યાન કરવું॥૧૬॥

Verse 17

द्विषट्ह्यष्टदशकलाव्याप्तानि च तथा मतः । भूताष्टां गाक्षिपदगैर्वर्णैः प्रग्विन्न्यसेद्धृदि ॥ १७ ॥

આ પણ અષ્ટાદશ કલાઓમાં વ્યાપ્ત માનવામાં આવે છે. ‘ગ’ આદિ વર્ણો તથા ‘અક્ષિ’ અને ‘પદ’ ગણોથી સૂચિત અક્ષરોને પૂર્વવિધિ મુજબ ક્રમે ગોઠવી હૃદયમાં અષ્ટભૂતનો ન્યાસ કરવો॥૧૭॥

Verse 18

अथाकाशादिस्थलेषु वासुदेवादिकांस्ततः । वासुदेवः संकर्षणः प्रद्युम्नश्चानिरुद्धकः ॥ १८ ॥

પછી આકાશાદિ તત્ત્વસ્થાનોમાં વાસુદેવાદિ દિવ્ય સ્વરૂપોનું ચિંતન કરવું—વાસુદેવ, સંકર્ષણ, પ્રદ્યુમ્ન અને અનિરુદ્ધ॥૧૮॥

Verse 19

नारायणश्च क्रमशः परमेष्ठ्यादिभिर्युताः । परमेष्ठिपुमांच्छौ चविश्वनिवृत्तिसर्वकाः ॥ १९ ॥

અને નારાયણનું વર્ણન ક્રમે ‘પરમેષ્ઠી’ આદિ પદો સાથે કરવામાં આવ્યું છે. તેમ જ ‘પરમેષ્ઠી’ અને ‘પુમાન્’ વગેરે સંજ્ઞાઓ—આ બધું વિશ્વનિવૃત્તિ (પ્રપંચલય) સૂચક અને સર્વાત્મક પરમતત્ત્વના વાચક છે॥૧૯॥

Verse 20

श्वेतानिलाग्न्यंबुभूमिवर्णैः प्राग्वत्प्रविन्यसेत् । स्वबीजाद्यं कोपतत्वं नृसिंहं व्यापकेन च ॥ २० ॥

શ્વેત, અનિલ, અગ્નિ, અંબુ અને ભૂમિ—આ વર્ણો સાથે સંબંધિત અક્ષરો દ્વારા પૂર્વવત્ ન્યાસ કરવો. પછી પોતાના બીજાક્ષરથી આરંભ કરીને, વ્યાપક સ્વરૂપ સહિત, કોપતત્ત્વમાં નૃસિંહનો ન્યાસ કરવો॥૨૦॥

Verse 21

प्राग्वद्विन्यस्य सर्वाङ्गे तत्त्वन्यासोऽयमीरितः । मकाराद्या आद्यवर्णाः सर्वे स्युश्चंद्रभूषिताः ॥ २१ ॥

પૂર્વવત્ સર્વ અંગોમાં વિન્યાસ કરીને, આને તત્ત્વ-ન્યાસ કહેવામાં આવ્યો છે. ‘મ’કારથી આરંભતા આદ્ય વર્ણો સર્વે ચંદ્ર-ભૂષણથી અલંકૃત માનવા.

Verse 22

वासुदेवादिका ज्ञेया ङेंताः साधकसत्तमैः । प्राणायामं ततः कृत्वा पूरकुम्भकरेचकैः ॥ २२ ॥

સાધકોમાં શ્રેષ્ઠોએ ‘વાસુદેવ’ આદિથી આરંભતા મંત્રાક્ષરોને માર્ગદર્શક સમૂહ તરીકે જાણવું. ત્યારબાદ પ્રાણાયામ કરીને પૂરક, કુંભક અને રેચક કરવું.

Verse 23

चतुर्भिः षड्भर्द्वाभ्यां च मूलमंत्रेण मंत्रवित् । केचिदाहुरिहाचार्याः प्राणायामोत्तरं पुनः ॥ २३ ॥

મંત્રવિદ સાધકે મૂળમંત્રથી ચાર વાર, અથવા છ વાર, અથવા બે વાર જપ કરવો. કેટલાક આચાર્યો કહે છે કે પ્રાણાયામ પછી ફરીથી પણ કરવું જોઈએ.

Verse 24

पीठन्यासं विधायाथ न्यासानन्यान्समाचरेत् । दशतत्त्वादि विन्यस्य वक्ष्यमाणविधानतः ॥ २४ ॥

પ્રથમ પીઠ-ન્યાસ કરીને, પછી અન્ય ન્યાસોનું આચરણ કરવું. દશ-તત્ત્વ આદિનું વિન્યાસ આગળ જણાવાનાર વિધાન મુજબ જ કરવું.

Verse 25

मूर्तिपंजरनामानं पूर्वोक्तं विन्यसेद्बुधः । सर्वांगे व्यापकं कृत्वा किरीटमनुना सुधीः ॥ २५ ॥

બુદ્ધિમાન સાધકે પૂર્વોક્ત ‘મૂર્તિ-પંજર’ નામક વિન્યાસ કરવો. તેને સર્વ અંગોમાં વ્યાપક કરીને, પછી ‘કિરીટ’ મંત્રથી તેને મુદ્રિત કરવો.

Verse 26

ततस्तारपुटं मंत्रं व्यापय्य करयोस्त्रिशः । पंचांगुलीषु करयोः पंचांगं विन्यसेत्ततः ॥ २६ ॥

ત્યારબાદ ‘તાર-પુટ’ મંત્રને બન્ને હાથોમાં સ્થાપી ત્રણવાર સર્વત્ર વ્યાપિત કરવો. પછી બન્ને હાથની પાંચ આંગળીઓમાં ક્રમે પંચાંગ-ન્યાસ સ્થાપવો.

Verse 27

त्रिशो मूलेन मूर्द्धादिपादांतं व्यापकं न्यसेत् । सकृद्व्यापय्य तारेण मंत्रन्यासं ततश्चरेत् ॥ २७ ॥

મૂલમંત્રથી શિખરથી પાદાંત સુધી ત્રણવાર વ્યાપક ન્યાસ કરવો. પછી ‘તારા’ મંત્રથી એકવાર દેહને વ્યાપિત કરી, ત્યારબાદ વિધિપૂર્વક મંત્ર-ન્યાસ કરવો.

Verse 28

शिरोललाटे भ्रूमध्ये कर्णयोश्चक्षुषोस्तथा । घ्राणयोर्वदने कंठे हृदि नाभौ तथा पुनः ॥ २८ ॥

શિર, લલાટ, ભ્રૂમધ્ય, કાન અને નેત્રોમાં; નાસારંધ્રોમાં, મુખમાં, કંઠમાં, હૃદયમાં અને ફરી નાભિમાં—(મંત્ર) ન્યાસ કરવો.

Verse 29

कट्यां लिंगे जानुनोश्च पादयोर्विन्यसेत्क्रमात् । हृदंतान्मंत्रवर्णांश्च ततो मूर्ध्नि ध्रुवं न्यसेत् ॥ २९ ॥

ક્રમથી કમર, લિંગ, બંને ઘૂંટણ અને પગોમાં (મંત્ર) વિન્યાસ કરવો. પછી હૃદય સુધી મંત્રવર્ણોનો ન્યાસ કરી, અંતે મસ્તક પર ધ્રુવ-ન્યાસ સ્થિર કરવો.

Verse 30

पुनर्नयनयोरास्ये हृदि गुह्ये च पादयोः । विन्यसेद्धृदयांतानि मनोः पंचपदानि च ॥ ३० ॥

ફરી બંને આંખોમાં, મુખમાં, હૃદયમાં, ગુહ્યસ્થાને અને પગોમાં—‘હૃદય’ સુધી અંત પામતા મંત્રના પાંચ પદોનો ન્યાસ કરવો.

Verse 31

भूयो मुन्यादिकं न्यस्य पंचांगं पूर्ववन्न्यसेत् । अथ वक्ष्ये महागुह्यं सर्वन्यासोत्तमोत्तमम् ॥ ३१ ॥

પછી ફરી મુનિ (ઋષિ) આદિનો ન્યાસ કરીને, પૂર્વવત્ પંચાંગ-ન્યાસ સ્થાપવો. હવે હું મહાગુહ્ય—સર્વ ન્યાસોમાં પરમોત્તમ, અતિ ઉત્તમ ન્યાસ—ઉપદેશું છું.

Verse 32

यस्य विज्ञानमात्रेण जीवन्मुक्तो भवेन्नरः । अणिमाद्यष्टसिद्धीनामीश्वरः स्यान्न संशयः ॥ ३२ ॥

જેના માત્ર વિજ્ઞાન (સાક્ષાત્ બોધ) થી મનુષ્ય જીવન્મુક્ત બને છે; અને અણિમા આદિ અષ્ટસિદ્ધિઓનો અધિપતિ પણ થાય છે—એમાં શંકા નથી.

Verse 33

यस्याराधनतो मंत्री कृष्णसंनिध्यतां व्रजेत् । ताराद्याभिर्व्याहृतिभिः संपुटं विन्यसेन्मनुम् ॥ ३३ ॥

જેનાં આરાધનાથી મંત્રસાધક શ્રીકૃષ્ણના સાન્નિધ્યને પામે, તેણે પ્રણવ (તારા) આદિ તથા વ્યાહૃતિઓથી ‘સંપુટ’ રચી મંત્રનો વિન્યાસ કરવો.

Verse 34

मंत्रेण पुटितांश्चापि प्रणवाद्यांस्ततो न्यसेत् । गायत्र्या पुटुतं मंत्रं विन्यसेन्मातृकास्थले ॥ ३४ ॥

ત્યારબાદ મંત્રથી પુટિત (સંસ્કૃત) પ્રણવ આદિ અક્ષરોનો પણ ન્યાસ કરવો. અને ગાયત્રીથી પુટિત મંત્રને માતૃકા-સ્થળે (અક્ષર-પીઠે) વિન્યસ્ત કરવો.

Verse 35

मंत्रेण पुटितां तां च गायत्रीं विन्यसेत्क्रमात् । मातृकापुटितं मूलं विन्यसेत्साधकोत्तमः ॥ ३५ ॥

ત્યારબાદ મંત્રથી પુટિત તે ગાયત્રીને ક્રમશઃ વિન્યસ્ત કરવી. અને ઉત્તમ સાધકે માતૃકાથી પુટિત મૂળ-મંત્રનો પણ ન્યાસ કરવો.

Verse 36

मूलेन पुटितां चैव मातृकां विन्यसेत्क्रमात् । तृचं न मातृकावर्णान्पूर्वं तत्तत्स्थले सुधीः ॥ ३६ ॥

ત્યારબાદ વિદ્વાન સાધકે મૂળમંત્રથી આવૃત અને રક્ષિત માતૃકા-વર્ણોનું ક્રમશઃ ન્યાસ કરવો. ત્રણ ઋચાઓનો ન્યાસ પહેલાં ન કરવો; પહેલાં તત્તત્ સ્થાને માતૃકા અક્ષરો સ્થાપવા.

Verse 37

विन्यसेन्न्यासषट्कं च षोढा न्यासोऽयमीरितः । अनेन न्यासवर्येण साक्षात्कृष्णसमो भवेत् ॥ ३७ ॥

છ પ્રકારનો ન્યાસ કરવો; આને ષોડશાંગ ન્યાસ કહેવામાં આવ્યો છે. આ શ્રેષ્ઠ ન્યાસથી સાધક સాక్షાત્ કૃષ્ણસમ (સન્નિધિ અને સામર્થ્યમાં) બને છે.

Verse 38

न्यासेन पुटितं दृष्ट्वा सिद्धगंधर्वकिन्नराः । देवा अपि नमंत्येनं किंपुनर्मानवा भुवि ॥ ३८ ॥

ન્યાસથી અભિષિક્ત અને દૃઢ થયેલાને જોઈ સિદ્ધ, ગંધર્વ અને કિન્નરો પણ પ્રણામ કરે છે; દેવતાઓ પણ તેને નમે છે—તો પૃથ્વી પરના માનવો તો કેટલા વધુ!

Verse 39

सुदर्शनस्य मंत्रेण कुर्याद्दिग्बंधनं ततः । देवं ध्यायन्स्वहृदये सर्वाभीष्टप्रदायकम् ॥ ३९ ॥

પછી સુદર્શન-મંત્રથી દિગ્બંધન (દિશા-રક્ષા) કરવી. પોતાના હૃદયમાં સર્વાભીષ્ટપ્રદાયક દેવનું ધ્યાન કરીને આગળ વધવું.

Verse 40

उत्फुल्लकुसुमव्रातनम्रशाखैर्वरद्रुमैः । सस्मेयमंजरीवृंदवल्लरीवेष्टितैः शुभैः ॥ ४० ॥

તે સ્થાન વરદ વૃક્ષોથી શોભિત હતું; પૂર્ણ વિકસિત પુષ્પગુચ્છોના ભારથી તેમની ડાળીઓ નમી હતી. શુભ વેલીઓએ તેને વળગી રાખ્યું હતું, જાણે હાસ્યમય મંજરીઓના ગુચ્છોથી અલંકૃત હોય.

Verse 41

गलत्परागधूलिभिः सुरभीकृतदिङ्मुखः । स्मरेच्छिशिरितं वृंदावनं मंत्रीसमाहितः ॥ ४१ ॥

ઉડતી પરાગધૂળથી દિશાઓનાં મુખ સુગંધિત થાય છે; મંત્રસાધક મનને પૂર્ણ સમાહિત કરી, સ્મરણથી શીતળ થયેલાં વૃંદાવનનું ધ્યાન કરે।

Verse 42

उन्मीलन्नवकंजालिविगलन्मधुसंचयैः । लुब्धांतः करणैर्गुंजद्द्विरेफपटलैः शुभम् ॥ ४२ ॥

નવ કમળગૂચ્છો ઉઘડીને મધુનો સંગ્રહ ઝરાવે છે; રસલોભે આકર્ષિત અંતઃકરણવાળા ગુંજતા ભમરદળોથી તે દૃશ્ય અતિ શુભ હતું।

Verse 43

मरालपरभृत्कीरकपोतनिकरैर्मुहुः । मुखरीकृतमानृत्यन्मायूरकुलमंजुलम् ॥ ४३ ॥

હંસ, કોયલ, તોતા અને કબૂતરનાં ઝુંડ વારંવાર તેને ગુંજારિત કરે; અને નૃત્ય કરતા મોરોના મનોહર સમૂહો પોતાના કલરવથી તેને વધુ રમ્ય બનાવે।

Verse 44

कालिंद्या लोलकल्लोलविप्रुषैर्मंदवाहिभिः । उन्निद्रांबुरुहव्रातरजोभिर्धूसरैः शिवैः ॥ ४४ ॥

કાલિંદી (યમુના)ની લોલ લહેરોની ઝીણી છાંટ મૃદુ પવન સાથે વહે છે; અને પૂર્ણ ખીલેલા કમળગૂચ્છોના પરાગથી ધૂસર થયેલી તે હવા શુભ અને શાંતિમય બને છે।

Verse 45

प्रदीपित स्मरैर्गोष्ठसुंदरीमृदुवाससाम् । विलोलनपरैः संसेवितं वा तैर्निरंतरम् ॥ ४५ ॥

અથવા કામભાવથી પ્રદીપ્ત થઈ, તેઓ ગોષ્ઠની સુંદરી ગોપિકાઓ સાથે—મૃદુ વસ્ત્રધારિણીઓ, ક્રીડા-વિલાસમાં તત્પર—નિરંતર સંગ કરે છે।

Verse 46

स्मरेत्तदंते गीर्वाणभूरुहं सुमनोहरम् । तदधः स्वर्णवेद्यां च रत्नपीठमनुत्तमम् ॥ ४६ ॥

તે ધ્યાનના અંતે અતિ મનોહર દિવ્ય કલ્પવૃક્ષનું સ્મરણ કરવું; અને તેના નીચે સુવર્ણ વેદી તથા અનુત્તમ રત્નપીઠનું પણ ધ્યાન કરવું।

Verse 47

रत्नकुट्टिमपीठेऽस्मिन्नरुणं कमलं स्मरेत् । अष्टपत्रं च तन्मध्ये मुकुंदं संस्मरेत्स्थितम् ॥ ४७ ॥

આ રત્નજડિત કૂટ્ટિમ પીઠ પર અરુણ કમળનું ધ્યાન કરવું; અને તેના મધ્યস্থিত અષ્ટદળમાં વિરાજમાન મુકુન્દનું સ્મરણ કરવું।

Verse 48

फुल्लेंदीवरकांतं च केकिबर्हावतंसकम् । पीतांशुकं चंद्रमुखं सरसीरुहनेत्रकम् ॥ ४८ ॥

પૂર્ણ વિકસિત નીલકમળ સમ કાંતિમાન, મોરપિચ્છના શિરોભૂષણથી અલંકૃત; પીતાંબરધારી, ચંદ્રમુખ અને કમલનેત્ર પ્રભુનું ધ્યાન કરવું।

Verse 49

कौस्तुभोद्भासितांगं च श्रीवत्सांकं सुभूषितम् । व्रजस्त्रीनेत्रकमलाभ्यर्चितं गोगणावृतम् ॥ ४९ ॥

કૌસ્તુભમણિથી તેજસ્વી અંગોવાળા, શ્રીવત્સચિહ્નથી અંકિત અને સુશોભિત; વ્રજસ્ત્રીઓના કમલનેત્રોથી અર્ચિત અને ગાયોના સમૂહથી ઘેરાયેલા પ્રભુનું ધ્યાન કરવું।

Verse 50

गोपवृंदयुतं वंशीं वादयंतं स्मरेत्सुधीः । एवं ध्यात्वा जपेदादावयुतद्वितयं बुधः ॥ ५० ॥

સુધીજન ગોપવૃંદ સાથે વંશી વગાડતા પ્રભુનું સ્મરણ કરે. આ રીતે ધ્યાન કરીને વિદ્વાન આરંભમાં મંત્રનો વીસ હજાર જપ કરે।

Verse 51

जुहुयादरुणांभोजैस्तद्दशांशं समाहितः । जपेत्पश्चान्मंत्रसिद्ध्यै भूतलक्षं समाहितः ॥ ५१ ॥

સમાહિત ચિત્તે લાલ કમળોથી તેનો દશાંશ અગ્નિમાં હવન કરવો. ત્યારબાદ મંત્રસિદ્ધિ માટે ભૂમિ પર એક લાખ જપ સ્થિરમને કરવો.

Verse 52

अरुणैः कमलैहुत्वा सर्वसिद्धीश्वरो भवेत् । पूर्वोक्ते वैष्णवे पीठे मूर्तिं संकल्प्य मूलतः ॥ ५२ ॥

લાલ કમળોથી આહુતિ આપવાથી સાધક સર્વ સિદ્ધિઓનો ઈશ્વર બને છે. પૂર્વોક્ત વૈષ્ણવ પીઠમાં મૂળથી જ દેવમૂર્તિનો સંકલ્પ કરી સ્થાપના કરવી.

Verse 53

तस्यामावाह्य चाभ्यर्चेद्गोपीजनमनोहरम् । मुखे वेणुं समभ्यर्च्य वनमालां च कौस्तुभम् ॥ ५३ ॥

ત્યાં આવાહન કરીને ગોપીજનમનોહર પ્રભુનું પૂજન કરવું. તેમના મુખની વેણુ, તેમજ વનમાળા અને કૌસ્તુભ મણિનું પણ અર્ચન કરવું.

Verse 54

श्रीवत्सं च हृदि प्रार्च्य ततः पुष्पांजलिं क्षिपेत् । ततः श्वेतां च तुलसीं शुक्लचंदनपंकिलाम् ॥ ५४ ॥

હૃદય પરના શ્રીવત્સ ચિહ્નનું વિધિપૂર્વક અર્ચન કરીને પછી પુષ્પાંજલિ અર્પણ કરવી. ત્યારબાદ શ્વેત ચંદનથી લિપ્ત શ્વેત તુલસી અર્પણ કરવી.

Verse 55

रक्तां च तुलसीं रक्तंचदनाक्तां क्रसात्सुधीः । अर्पयेद्दक्षिणे जद्वयमश्वारियुग्मकम् ॥ ५५ ॥

સુધી વ્યક્તિએ દક્ષિણારૂપે લાલ તુલસી અને લાલ ચંદનથી લિપ્ત બે દ્રવ્યો અર્પણ કરવા; તેમજ સાથે અશ્વ-અશ્વા, ઘોડા-ઘોડીનું યુગ્મ પણ સમર્પિત કરવું.

Verse 56

हयमारद्वयेनैव हृदि मूर्ध्नि तथा पुनः । पद्मद्वयं च विधिवत्ततः शीर्षे समर्पयेत् ॥ ५६ ॥

માત્ર ‘હયમારા’ યुग્મમંત્રથી પહેલાં હૃદયમાં અને પછી મસ્તક-શિખરે ન્યાસ કરવો; ત્યારબાદ વિધિપૂર્વક ‘પદ્મ’ યुग્મને શિર પર અર્પણ કરવું।

Verse 57

तुलसीद्वयमंभोजद्वयमश्वारियुग्मकम् । ततः सर्वाणि पुष्पाणि सर्वाङ्गेषु समर्पयेत् ॥ ५७ ॥

બે તુલસીદળ, બે કમળપુષ્પ અને અશ્વારી પુષ્પનું એક યुग્મ અર્પણ કરવું; ત્યારબાદ બાકીના સર્વ પુષ્પો દેવના સર્વ અંગોમાં સમર્પિત કરવાં।

Verse 58

दक्षिणे वासुदेवाख्यं स्वच्छं चैतन्यमव्ययम् । वामे च रुक्मिणीं तदून्नित्यां रक्तां रजोगुणाम् ॥ ५८ ॥

જમણી બાજુ વાસુદેવ—નિર્મળ, તેજસ્વી ચૈતન્ય, અવ્યય; અને ડાબી બાજુ રુક્મિણી—તેમની નિત્ય સહચરી—રક્તવર્ણા તથા રજોગુણ-શક્તિસ્વરૂપા।

Verse 59

एवं संपूज्य गोपालं कुर्यादावरणार्चनम् । यजेद्दामसुदामौ च वसुदामं च किंकिणीम् ॥ ५९ ॥

આ રીતે ગોપાલનું સમ્યક્ પૂજન કરીને આવરણ-દેવતાઓનું અર્ચન કરવું; તેમજ દામ, સુદામ, વસુદામ અને કિંકિણીનું પણ યજન-પૂજન કરવું।

Verse 60

पूर्वाद्याशासु दामाद्या ङेंनमोन्तध्रुवादिकाः । अग्निनैर्ऋतिवाय्वीशकोणेषु हृदयादिकान् ॥ ६० ॥

પૂર્વ વગેરે દિશાઓમાં ‘દામ’ આદિ મંત્રો તથા ‘ઙેં, નમઃ, અંત, ધ્રુવ’ આદિ-સમૂહનો વિન્યાસ કરવો; અને અગ્નિ, નૈઋતિ, વાયુ, ઈશાન કોણોમાં ‘હૃદય’ આદિ અંગ-ન્યાસ સ્થાપવો।

Verse 61

दिक्ष्वस्त्राणि समभ्यर्च्य पत्रेषु महिषीर्यजेत् । रुक्मिणी सत्यभामा च नाग्नजित्यभिधा पुनः ॥ ६१ ॥

આઠ દિશાઓમાં દિવ્ય અસ્ત્રોનું વિધિવત્ પૂજન કરીને, પછી પાનના પાત્રોમાં મહિષીઓની આરાધના કરવી—રુક્મિણી, સત્યભામા અને ફરી નાગ્નજિતી નામે પ્રસિદ્ધ રાણી।

Verse 62

सुविंदा मित्रविंदा च लक्ष्मणा चर्क्षजा ततः । सुशीला च लसद्रम्यचित्रितांबरभूषणा ॥ ६२ ॥

સુવિંદા અને મિત્રવિંદા, ત્યારબાદ લક્ષ્મણા અને પછી અર્ક્ષજા; તેમજ સુશીલા—પ્રકાશમાન, મનોહર, સુંદર ચિત્રિત વસ્ત્રો અને આભૂષણોથી શોભિત।

Verse 63

ततो यजेद्दलाग्रेषु वसुदेवञ्च देवकीम् । नंदगोपं यशोदां च बलभद्रं सुभद्रिकाम् ॥ ६३ ॥

પછી પાનના અગ્રભાગ પર પૂજાર્પણ કરવું—વસુદેવ અને દેવકીને, તેમજ નંદગોપ અને યશોદાને, અને બલભદ્ર તથા સુભદ્રાને।

Verse 64

गोपानूगोपीश्च गोविंदविलीनमतिलोचनान् । ज्ञानमुद्राभयकरौ पितरौ पीतपांडुरौ ॥ ६४ ॥

ગોપો અને ગોપીઓનું ધ્યાન કરવું—જેનાં મન અને નેત્ર ગોવિંદમાં સંપૂર્ણ લીન છે; તેમજ તે બે પૂજ્ય વડીલોનું પણ—પીળાશ-પાંડુર વર્ણ, હાથમાં જ્ઞાનમુદ્રા અને અભયમુદ્રા દર્શાવતા।

Verse 65

दिव्यमाल्यांबरालेपभूषणे मातरौ पुनः । धारयंत्यौ चरुं चैव पायसीं पूर्णपात्रिकाम् ॥ ६५ ॥

પછી ફરી તે બે માતાઓ—દિવ્ય માળા, વસ્ત્ર, સુગંધિત લેપ અને આભૂષણોથી શોભિત—ચરુ નૈવેદ્ય તથા પાયસીથી ભરેલું પૂર્ણ પાત્ર ધારણ કરતી હતી।

Verse 66

अरुणश्यामले हारमणिकुं डलमंडिते । बलः शंखेंदुधवलो मुशलं लांगलं दधत् ॥ ६६ ॥

તે અરુણ-શ્યામ વર્ણનો, હાર અને મણિમય કુંડળોથી શોભિત છે. શંખ અને ચંદ્ર સમ ધવળ બલરામજી મુશલ અને હળ ધારણ કરે છે॥

Verse 67

हालालोलो नीलवासा हलवानेककुंडलः । कला या श्यामला भद्रा सुभद्रा भद्रभूषणा ॥ ६७ ॥

તે હાલા-લોલા, રમતમાં ડોલતી; નીલ વસ્ત્રધારિણી, અનેક કુંડળોથી શોભિત છે. તે કલારૂપા શ્યામલા, ભદ્રા, સુભદ્રા અને ભદ્ર ભૂષણોથી અલંકૃત છે॥

Verse 68

वराभययुता पीतवसना रूढयौवना । वेणुवीणाहेमयष्टिशंखश्रृंगादिपाणयः ॥ ६८ ॥

તેઓ વરદ અને અભય મુદ્રાથી યુક્ત, પીત વસ્ત્રધારી, યૌવન-વૈભવમાં સ્થિર છે. તેમના હાથમાં વેણુ, વીણા, સુવર્ણ દંડ, શંખ, શૃંગ વગેરે ચિહ્નો છે॥

Verse 69

गोपा गोप्यश्च विविधप्राभृतान्नकरांबुजाः । मंदारदींश्च तद्बाह्ये पूजयेत्कल्पपादपान् ॥ ६९ ॥

ગોપો અને ગોપીઓ, જેમના કરકમળોમાં વિવિધ ભેટો અને અન્ન છે, તેઓ તે સ્થાનની બહાર મંદાર વગેરે કલ્પવૃક્ષોની પૂજા કરે॥

Verse 70

मंदारश्च तथा संतानको वै पारिजातकः । कल्पद्रुमस्ततः पश्चाद्ध्वरिचन्दनसंज्ञकः ॥ ७० ॥

મંદાર, તેમજ સંતાનક અને પારિજાત; ત્યારબાદ કલ્પદ્રુમ, અને પછી ધ્વરી-ચંદન નામે ઓળખાતું વૃક્ષ॥

Verse 71

मध्ये दिक्षु समभ्यर्च्य बहिः शक्रादिकान्यजेत् । तदस्त्राणि च संपूज्य यजेत्कृष्णाष्टकेन च ॥ ७१ ॥

મધ્યમાં તથા દિશાઓમાં વિધિપૂર્વક મૂળદેવનું પૂજન કરીને, પછી બહાર ઇન્દ્ર આદિ દેવોને અર્ઘ્ય-નૈવેદ્ય અર્પણ કરવું. તેમના દિવ્ય અસ્ત્રોનું પણ સમ્યક્ પૂજન કરીને, કૃષ્ણાષ્ટકથી આરાધના કરવી.

Verse 72

कृष्णं च वासुदेवं च देवकीनन्दनं तथा । नारायणं यदुश्रेष्ठं वार्ष्णेयं धर्मपालकम् ॥ ७२ ॥

હું શ્રીકૃષ્ણ—વાસુદેવ, દેવકીનંદન—ને નમસ્કાર કરું છું; નારાયણને, યદુઓમાં શ્રેષ્ઠને, વાર્ષ્ણેય વીરને, ધર્મના પાલકને પ્રણામ કરું છું.

Verse 73

असुराक्रांतभूभारहारिणं पूजयेत्ततः । एभिरावरणैः पूजा कर्तव्यासुखैरिणः ॥ ७३ ॥

ત્યારબાદ અસુરોથી આક્રાંત પૃથ્વીનો ભાર હરણ કરનાર પ્રભુનું પૂજન કરવું. આ આવરણ-દેવતાઓ દ્વારા સુખદાતા ભગવાનની પૂજા કરવી જોઈએ.

Verse 74

संसारसागरोत्थीर्त्यै सर्वकामाप्तये बुधः । एवं पूजादिभिः सिद्धा भवद्वैश्रवणो यमः ॥ ७४ ॥

સંસારસાગર પાર કરવા અને સર્વ કામનાઓ પ્રાપ્ત કરવા માટે બુદ્ધિમાન વ્યક્તિએ આ રીતે જ કરવું. આવી પૂજા વગેરે આચરણોથી તમારા માટે વૈશ્રવણ અને યમની કૃપા સિદ્ધ થાય છે.

Verse 75

त्रिकालपूजनं चास्य वक्ष्ये सर्वार्थसिद्धिदम् । श्रीमदुद्यानसंवीतिहेमभूरत्नमंडपे ॥ ७५ ॥

હવે હું તેમના ત્રિકાલ-પૂજનનું વર્ણન કરું છું, જે સર્વાર્થસિદ્ધિ આપે છે—શ્રીમંત ઉદ્યાનો વડે ઘેરાયેલા, સુવર્ણ ભૂમિવાળા રત્નમંડપમાં.

Verse 76

लसत्कल्पद्रुमाधस्थरत्नाब्जपीठसंस्थितम् । सुत्रामरत्नसंकाशं गुडस्निग्धालकं शिशुम् ॥ ७६ ॥

તેણે તેજસ્વી કલ્પવૃક્ષની નીચે રત્નજડિત કમળ-પીઠ પર બેઠેલા શિશુને જોયો. તે મોતીની માળા સમો ઝગમગતો અને ગોળ જેવી સ્નિગ્ધ શ્યામ વાળીઓથી શોભિત હતો।

Verse 77

चलत्कनककुंडलोल्लसितचारुगंडस्थलं सुघोणधरमद्भुतस्मितमुखांवुतं सुन्दरम् । स्फुरद्विमलरत्नयुक्कनकसूत्रनद्धं दधत्सुवर्णपरिमंडितं सुभगपौंडरीकं नखम् ॥ ७७ ॥

હલતા સોનાના કુંડળોથી તેના સુંદર ગાલપ્રદેશ ઝગમગતો હતો; નાક સુઘડ હતું અને મુખકમળ પર અદ્ભુત સ્મિત છવાયેલું હતું। તેના શુભ કમળસમાન નખ પર નિર્મળ રત્નજડિત સોનાનો સૂત્ર ચમકતો હતો અને ચારે તરફ સોનાના અલંકારોથી શોભિત હતો।

Verse 78

समुद्धूसरोरस्थले धेनुधूल्या सुपुष्टांगमष्टापदाकल्पदीप्तम् । कटीलस्थले चारुजंघान्तयुग्मं पिनद्धं क्वणत्किंकिणीजालदाम्ना ॥ ७८ ॥

ગાયોની ઉડેલી ધૂળથી તેનું વક્ષસ્થળ થોડું ધૂસર હતું; તેનું સુપોષિત શરીર શુદ્ધ સોનાં સમું ઝગમગતું હતું। કમરે સુંદર જાંઘના અંત સુધી કિંકિણીના જાળવાળી મેખલા બંધાયેલી હતી, જે મધુર ઝંકાર કરતી હતી।

Verse 79

हसन्तं हसद्वंधुजीवप्रसूनप्रभापाणिपादांबुजोदारकांत्या । दधानं करो दक्षिणे पायसान्न सुहैयंगवीनं तथा वामहस्ते ॥ ७९ ॥

તે હસતો હતો; બન્ધુજીવ પુષ્પની પ્રભા જેવી દિવ્ય કાંતિથી તેના કમળસમાન હાથ-પગ ઝગમગતા હતા। તેણે જમણા હાથમાં પાયસ (ખીર) અને ડાબા હાથમાં તાજું માખણ (હૈયંગવ) ધારણ કર્યું હતું।

Verse 80

लसद्गोपगोपीगवां वृंदमध्ये स्थितं वासवाद्यैः सुरैरर्चितांध्रिम् । महाभारभूतामरारातियूथांस्ततः पूतनादीन्निहंतुं प्रवृत्तम् ॥ ८० ॥

તે તેજસ્વી ગોપો, ગોપીઓ અને ગાયોનું વર્તુળ વચ્ચે ઊભો હતો; વાસવ (ઇન્દ્ર) વગેરે દેવોએ તેના ચરણોની પૂજા કરી। ત્યારબાદ પૃથ્વી પર ભારે ભાર બનેલા દેવશત્રુ દૈત્યસમૂહ—પૂતના વગેરે—નો સંહાર કરવા તે પ્રવૃત્ત થયો।

Verse 81

एवं ध्यात्वार्च्चयेद्देवं पूर्ववत्स्थिरमानसः । दध्ना गुडेन नैवेद्यं दत्वा दशशतं जपेत् ॥ ८१ ॥

આ રીતે ધ્યાન કરીને સ્થિર મનથી પૂર્વવત્ ભગવાનની પૂજા કરવી. પછી દહીં અને ગોળનું નૈવેદ્ય અર્પણ કરીને મંત્રનો એક હજાર વાર જપ કરવો.

Verse 82

मध्यंदिने यजेदेवं विशिष्यरूपधारिणम् । नारदाद्यैर्मुनिगणैः सुरवृन्दैश्च पूजितम् ॥ ८२ ॥

મધ્યાહ્ને વિશિષ્ટ રૂપ ધારણ કરનાર તે ભગવાનની પૂજા કરવી, જેમને નારદ આદિ મુનિગણો તથા દેવવૃંદો પૂજે છે.

Verse 83

लसद्गोपगोपीगवां वृन्दमध्यस्तितं सांद्रमेघप्रभंसुंन्दरांगम् । शिखंडिच्छदापीडमब्जायताक्षं लसञ्चिल्लिकं पूर्णचद्राननं च ॥ ८३ ॥

તેજસ્વી ગોપો, ગોપીઓ અને ગાયોનું વર્તુળ જેના મધ્યમાં તેઓ સ્થિત છે; ઘન મેઘ જેવી શ્યામ કાંતિથી તેમનું સુંદર અંગ ઝળહળે છે. મસ્તક પર મોરપંખનો મુકુટ, કમળ જેવા દીર્ઘ નેત્ર, ઝગમગતી વાળની લટો અને પૂર્ણચંદ્ર સમ મુખ છે.

Verse 84

चलत्कुण्डलोल्लासिगंडस्थलश्रीभरं सुन्दरं मंदहासं सुनासम् । सुकार्तस्वराभांबरं दिव्यभूषं क्वणत्किंकिणीजालमत्तानुलेपम् ॥ ८४ ॥

હલતા કુંડળોથી જેમના ગાલસ્થળની શોભા ઝળહળે છે, તે અતિ સુંદર છે; મંદ સ્મિત અને સુઘડ નાસિકા ધરાવે છે. તેમના વસ્ત્રો શુદ્ધ સોનાની જેમ તેજસ્વી છે; દિવ્ય આભૂષણોથી સજ્જ છે; ઝણઝણતા કિંકિણીના જાળ છે અને મોહક સુગંધિત લેપથી અનુલિપ્ત છે.

Verse 85

वेणुं धमंतं स्वकरे दधानं सव्ये दरं यष्टिमुदारवेषम् । दक्षे तथैवेप्सितदानदक्षं ध्यात्वार्चयेन्नंदजमिंदिराप्त्यै ॥ ८५ ॥

નંદના પુત્રનું ધ્યાન કરવું—જે પોતાના હાથમાં વેણુ ધારણ કરીને વગાડે છે, ડાબા હાથમાં દંડ/યષ્ટિ રાખે છે, ઉદાર વેશથી શોભિત છે, અને જમણા હાથથી ઇચ્છિત વરદાન આપવા કુશળ છે. શ્રીકૃપા અને સમૃદ્ધિ માટે તેમની અર્ચના કરવી.

Verse 86

एवं ध्यात्वार्चयेत्कृष्णं पूर्ववद्वैष्णवोत्तमः । अपूपपायसान्नाद्यैर्नैवैद्यं परिकल्पयेत् ॥ ८६ ॥

આ રીતે ધ્યાન કરીને વૈષ્ણવોમાં શ્રેષ્ઠ ભક્ત પૂર્વોક્ત વિધિ પ્રમાણે શ્રીકૃષ્ણની પૂજા કરે અને અપુપ, પાયસ, અન્ન વગેરે વડે નૈવેદ્ય ગોઠવે।

Verse 87

हुत्वा चाष्टत्तरशतं पयोऽनैः सर्पिषाप्लुतैः । स्वस्वदिक्षु बलिं दद्याद्दिशेदाचमनं ततः ॥ ८७ ॥

દૂધ અને અન્નને ઘીથી સ્નિગ્ધ કરીને અષ્ટોત્તર શત આહુતિઓ અર્પણ કરે; પછી વિધિ મુજબ દરેક દિશામાં બલી આપે અને ત્યારબાદ આચમન કરે।

Verse 88

अष्ट्त्तरसहस्रं च प्रजपेन्मंत्रमुत्तमम् । अह्नो मध्ये यजेदेवं यः कृष्णं वैष्णवोत्तमः ॥ ८८ ॥

કૃષ્ણભક્ત વૈષ્ણવોત્તમે ઉત્તમ મંત્રનો એક હજાર આઠ વાર જપ કરવો અને મધ્યાહ્ને આ જ વિધિ પ્રમાણે પ્રભુની પૂજા કરવી।

Verse 89

देवाः सर्वे नमस्यंति लोकानां वल्लभो नरः । मेधायुःश्रीकांतियुक्तः पुत्रैः पौत्रैश्च वर्द्धते ॥ ८९ ॥

લોકોમાં પ્રિય એવા પુરુષને સર્વ દેવો નમસ્કાર કરે છે; તે મેધા, આયુષ્ય, શ્રી અને કાંતિથી યુક્ત થઈ પુત્ર-પૌત્રો સાથે સમૃદ્ધિ પામે છે।

Verse 90

तृतीयकालपूजायामस्ति कालविकल्पना । सायाह्ने निशि वेत्यत्र वदंत्येके विपश्चितः ॥ ९० ॥

તૃતીય કાળની પૂજામાં સમય અંગે વિકલ્પ છે; કેટલાક વિદ્વાનો સાયાહ્ને કરવી કહે છે, જ્યારે કેટલાક રાત્રે કરવી કહે છે।

Verse 91

दशाक्षरेण चेद्रात्रौ सायाह्नेऽष्टादशार्णतः । उभयीमुभयेनैव कुर्यादित्यपरे जगुः ॥ ९१ ॥

જો રાત્રે વિધિ કરવી હોય તો દશાક્ષરી મંત્રથી કરવી; અને સાયાહ્ન સંધ્યાકાળે અષ્ટાદશાક્ષરી મંત્રથી. કેટલાક આચાર્યો કહે છે કે બંને ફળ આપતી વિધિ બંને મંત્રોને સાથે લઈને જ કરવી જોઈએ.

Verse 92

सायाह्ने द्वारवत्यां तु चित्रोद्यानोपशोभिते । अष्टसाहस्रसंख्यातैर्भवनैरुपमंडिते ॥ ९२ ॥

સાયાહ્ન સમયે દ્વારવતીમાં—વિચિત્ર અને રમણીય ઉદ્યાનો દ્વારા શોભિત અને આઠ હજાર ભવનો દ્વારા અલંકૃત—(એવો દૃશ્ય હતો)।

Verse 93

हंससारससंकीर्णकमलोत्पलशालिभिः । सरोभिर्नीलांभोभिः परीते भवनोत्तमे ॥ ९३ ॥

તે ઉત્તમ ધામ નિલાંબુથી ભરેલા સરોવરો દ્વારા ઘેરાયેલું હતું; તેમાં હંસ અને સારસ પક્ષીઓની ભીડ હતી અને કમળ તથા નીલોત્પલોથી સમૃદ્ધ હતું.

Verse 94

उद्यत्प्रद्योतनोद्योतद्युतौ श्रीमणिमंडले । हेमांभोजासनासीनं कृष्णं त्रैलोक्यमोहनम् ॥ ९४ ॥

ઉદયમાન તેજના પ્રકાશથી દીપ્તિમાન શ્રીમણિમંડલ પર, સુવર્ણ કમળાસન પર શ્રીકૃષ્ણ બિરાજમાન હતા—જે ત્રિલોકને મોહે છે।

Verse 95

मुनिवृंदैः परिवृतमात्मतत्त्वविनिर्णये । तेभ्यो मुनिभ्यः स्वं धाम दिशंतं परमक्षरम् ॥ ९५ ॥

આત્મતત્ત્વના નિર્ધારણમાં તત્પર મુનિવૃંદોથી ઘેરાયેલા તે પરમ અક્ષરે, તે મુનિઓને પોતાનું સ્વધામ દર્શાવ્યું।

Verse 96

उन्निद्रेंदीवरश्यामं पद्मपत्रायतेक्षणम् । स्निग्धं कुंतलसंभिन्नकिरीटवनमालिनम् ॥ ९६ ॥

તે પૂર્ણ વિકસિત નીલકમળ સમો શ્યામવર્ણ, કમળપત્ર સમા દીર્ઘ નેત્રોવાળો હતો. ચમકતા વાળથી અંશે ઢંકાયેલો મુકુટ ધારણ કરી, વનફૂલની માળાથી શોભિત હતો.

Verse 97

चारुप्रसन्नवदनं स्फुरन्मकरकुंडलम् । श्रीवत्सवक्षसं भ्राजत्कौस्तुभं सुमनोहरम् ॥ ९७ ॥

તેમનું મુખ અતિ મનોહર અને પ્રસન્ન હતું; મકરાકૃતિ કુંડળો ઝગમગતા હતા. વક્ષસ્થળ પર શ્રીવત્સચિહ્ન અને તેજસ્વી કૌસ્તુભમણિ ઝળહળતા—સમગ્ર રૂપ પરમ મોહક હતું.

Verse 98

काश्मीरकपिशोरस्कं पीतकौशेयवाससम् । हारकेयूरकटककटिसूत्रैरलंकृतम् ॥ ९८ ॥

તેમનું વક્ષસ્થળ કાશ્મીરના કેસરથી રંજિત તેજસ્વી હતું; તેમણે પીત કૌશેય વસ્ત્ર ધારણ કર્યું હતું. હાર, કેયૂર, કટક અને કટિસૂત્ર જેવા આભૂષણોથી અલંકૃત હતા.

Verse 99

हृतविश्वंभराभूरिभारं मुदितमानसम् । शंखचक्रगदापद्मराजद्भुजचतुष्टयम् ॥ ९९ ॥

વિશ્વધારણનો અપાર ભાર હૃદયમાંથી દૂર થઈ ગયો અને મન આનંદિત બન્યું—તેણે પ્રભુને ચાર તેજસ્વી ભુજાઓ સાથે જોયા; તેમાં શંખ, ચક્ર, ગદા અને પદ્મ શોભતા હતા.

Verse 100

एवं ध्यात्वार्चयेन्मन्त्री स्यादंगैः प्रथमावृत्तिः । द्वितीया महिषीभिस्तु तृतीयायां समर्चयेत् ॥ १०० ॥

આ રીતે ધ્યાન કરીને મંત્રજ્ઞે પૂજન કરવું જોઈએ. પ્રથમ આવૃત્તિ અંગ-મંત્રો સાથે; બીજી આવૃત્તિ દિવ્ય મહિષીઓ (ભગવાનની સહચરી દેવીઓ) સાથે; અને ત્રીજી આવૃત્તિમાં સંપૂર્ણ સમર્ચના કરવી.

Verse 101

नारदं पर्वतं जिष्णुं निशठोद्धवदारुकान् । विष्वक्सेनं च शैनेयं दिक्ष्वग्रे विनतासुतम् ॥ १०१ ॥

ભગવાને નારદ, પર્વત, જિષ્ણુ, નિશઠ, ઉદ્ધવ અને દારુકને નિયુક્ત કર્યા; તેમજ વિષ્વક્સેન અને શૈનેયને પણ—અને દિશાઓના અગ્રસ્થાને વિનતાપુત્ર ગરુડને સ્થાપિત કર્યો।

Verse 102

लोकपालैश्च वज्राद्यैः पूजयेद्वैष्णवोत्तमः । एवं संपूज्य विधिवत्पायसं विनिवेदयेत् ॥ १०२ ॥

વૈષ્ણવોમાં શ્રેષ્ઠ ભક્ત લોકપાલોનું, તેમજ ઇન્દ્ર આદિ વજ્રધારી દેવશક્તિઓનું પણ પૂજન કરે. આ રીતે વિધિપૂર્વક સંપૂજન કરીને પાયસ (ખીર) ને નૈવેદ્યરૂપે અર્પણ કરે।

Verse 103

तर्पयित्वा खंडमिश्रदुग्धबुद्ध्या जलैरिह । जपेदष्टशतं मन्त्री भावयन्पुरुषोत्तमम् ॥ १०३ ॥

અહીં જળથી તર્પણ કરીને, મનમાં તેને ખાંડ મિશ્રિત દૂધ સમજીને, મંત્રસાધક પુરુષોત્તમ (વિષ્ણુ)નું ભાવન કરતાં મંત્રનો આઠસો વાર જપ કરે।

Verse 104

पूजासु होमं सर्वासु कुर्यान्मध्यंदिनेऽथवा । आसनादर्घ्यपर्यंतं कृत्वा स्तुत्वा नमेत्सुधीः ॥ १०४ ॥

દરેક પૂજામાં હોમ કરવો, અથવા મધ્યાહ્ને તે કરવો. આસન અર્પણથી અર્ઘ્ય અર્પણ સુધી વિધિ પૂર્ણ કરીને, વિવેકી ભક્ત સ્તુતિ કરી પછી નમસ્કાર કરે।

Verse 105

समर्थात्मानमुद्वास्य स्वीयहृत्सरसीरुहे । विन्यस्य तन्मयो भूत्वा पुनरात्मानमर्चयेत् ॥ १०५ ॥

પૂજા માટે આવાહિત સમર્થ આત્માને આદરપૂર્વક ઉદ્વાસિત કરીને, તેને પોતાના હૃદય-સરના કમળમાં ફરી સ્થાપિત કરવો. તેમાં તન્મય બની, અંતરાત્માનું ફરી અર્ચન કરવું।

Verse 106

सायाह्ने वासुदेवं यो नित्यमेवं समर्चयेत् । सर्वान्कामानवाप्यांते स याति परमां गतिम् ॥ १०६ ॥

જે સાંજ સમયે આ રીતે નિત્ય વાસુદેવનું સમર્ચન કરે છે, તે સર્વ ઇચ્છાઓ મેળવી અંતે પરમ ગતિને પામે છે।

Verse 107

रात्रौ चेन्मदनाक्रांतचेतसं नन्दनन्दनम् । यजेद्रासपरिश्रांतं गोपीमंडलमध्यगम् ॥ १०७ ॥

રાત્રે જો ચિત્ત કામથી આક્રાંત થાય, તો રાસથી પરિશ્રાંત અને ગોપીમંડળના મધ્યમાં રહેલા નંદનંદન શ્રીકૃષ્ણનું પૂજન કરવું।

Verse 108

विकसत्कुंदकह्लारमल्लिकाकुसुमोद्गतैः । रजोभिर्धूसरैर्मंदमारुतैः शिशिरीकृते ॥ १०८ ॥

વિકસેલા કુંદ, કહ્લાર અને મલ્લિકા પુષ્પોમાંથી ઊઠેલા ધવળ પરાગથી ધૂસરિત થઈ, મંદ પવનોથી તે સ્થાન શીતળ બન્યું હતું।

Verse 109

उन्मीलन्नवकैरवालिविगलन्माध्वीकलब्धांतरं भ्राम्यन्मत्तमिलिंदगीतललिते सन्मल्लिकोज्जृम्भिते । पीयूषांशुकरैर्विशालितहरित्प्रांते स्मरोद्दीपने कालिन्दीपुलिनांगणे स्मितमुखं वेणुं रणंतं मुहुः ॥ १०९ ॥

કાલિંદી તટના રેતાળ આંગણે—જ્યાં નવા કૈરવના ગુચ્છો ખીલે છે, અંદરથી મધ ઝરે છે, મત્ત ભમરા ફરતાં ફરતાં મધુર ગાન કરે છે અને સુશોભિત મલ્લિકા ફૂલો પ્રસ્ફૂટે છે—ત્યાં અમૃતસમાન ચંદ્રકિરણોથી વિસ્તરેલા હરિત પ્રાંતમાં પ્રેમને પ્રજ્વલિત કરતાં, સ્મિતમુખ શ્રીકૃષ્ણ વારંવાર વેણુ નાદ કરે છે।

Verse 110

अन्तस्तोयलसन्नवांबुदघटासंघट्टकारत्विषं चंचञ्चिल्लिकमंबुजायतदृशं बिम्बाधरं सुन्दरम् । मायूरच्छदबद्धमौलिविलसद्धम्मिल्लमालं चलं दीप्यत्कुण्डलरत्नरश्मिविलसद्गंडद्वयोद्बासितम् ॥ ११० ॥

તે મુખ અતિ સુંદર છે—જળભર્યા નવા મેઘઘટાના સંઘર્ષ જેવી શ્યામ કાંતિથી દીપ્ત; ચંચલ નેત્ર કમળદળ સમાન; અને બિંબફળ સમાન અધર. મસ્તક પર મયૂરપિચ્છથી બંધાયેલો મુકુટ શોભે છે, કેશમાળા હલતી રહે છે, અને રત્નજડિત કુંડલોના તેજસ્વી કિરણોથી બંને ગાલ પ્રકાશિત થાય છે।

Verse 111

कांचीनूपुरहारकंकणलसत्केयूरभूषान्वितं गोपीनां द्वितयां तरे सुललितं वन्यप्रसूनस्रजम् । अन्योन्यं विनिबद्धगोपदयितादोर्वल्लिवीतं लसद्रासक्रीडनलोलुपं मनसिजाक्रांतं मुकुन्दं भवेत् ॥ १११ ॥

મારા હૃદયમાં મુકુન્દ વસે—કટિમાં કાંચી, પગમાં નૂપુર, ગળામાં હાર, હાથમાં કંકણ અને ઝગમગતા કેયૂરથી અલંકૃત; બે ગોપીઓની વચ્ચે અતિ સુલલિત; વનફૂલની માળા ધારણ કરનાર; ગોપિકાઓની વેલીસમાન ભુજાઓ પરસ્પર ગૂંથી તેને વીટે છે; તેજસ્વી રાસક્રીડામાં લોલુપ અને પ્રેમશક્તિથી આક્રાંત।

Verse 112

विविधश्रुतिभिन्नमनोज्ञतरस्वरसप्तकमूर्छनतानगणैः । भ्रममाणममूभिरुदारमणिस्फुटमंडनसिंजितचारुतनुम् ॥ ११२ ॥

વિવિધ શ્રુતિઓથી ભિન્ન થયેલા અતિમનોહર સ્વરસમૂહો—સપ્તસ્વર, તેમની મૂર્છનાઓ અને તાનો—સાથે તે પ્રસ્તુતિમાં ફરતું રહ્યું; અને ઉદાર રત્નજડિત આભૂષણોની સ્પષ્ટ ઝણકારથી તેની સુંદર કાયા શોભિત થઈ।

Verse 113

इतरेतरबद्धकरप्रमदागणकल्पितरासविहारविधौ । मणिशंकुगमप्यमुना वपुषा बहुधा विहितस्वकदिव्यतनुम् ॥ ११३ ॥

પરસ્પર હાથ જોડેલા યુવતીગણોએ રચેલી રાસવિહારવિધિમાં, તેઓ—જાણે રત્નશિખરવાળા સ્તંભ સમા—પોતાના દેહથી અનેક રીતે પોતાની દિવ્ય કાયાને પ્રગટ કરતા રહ્યા (બહુરূপ થયા)।

Verse 114

एवं ध्यात्वार्चयेन्मन्त्री स्यादंगैः प्रथमावृतिः । श्रीकामः सस्वराद्यानि कलाब्जैर्वैष्णवोत्तमः ॥ ११४ ॥

આ રીતે ધ્યાન કરીને મંત્રજ્ઞે પૂજન કરવું; પ્રથમ આવરણ અંગમંત્રોથી કરવું. શ્રીની ઇચ્છાવાળો વૈષ્ણવોત્તમ, સ્વરાદિ (સ્વરોથી આરંભ) અક્ષરભાગોને ‘કલા-અબજ’ રૂપ કમળોથી પૂજે।

Verse 115

यजेत्केशवकीर्त्यादिमिथुनानि च षोडश । इन्द्राद्यानपि वज्रादीन्पूजयेत्तदनन्तरम् ॥ ११५ ॥

કેશવ-કીર્તિ વગેરે થી આરંભ થતા સોળ યુગલ દેવતાઓનું યજન/પૂજન કરવું; ત્યારબાદ ઇન્દ્ર વગેરે દેવતાઓને પણ, વજ્ર વગેરે તેમના આયુધ-ચિહ્નો સહિત પૂજવા।

Verse 116

पृंथु सुवृत्तं मसृणं वितस्तिमात्रोन्नतं कौ विनिखन्य शंकुम् । आक्रम्य पद्भ्यामितरेतरैस्तु हस्तैर्भ्रमोऽयं खलु रासगोष्ठी ॥ ११६ ॥

વિસ્તૃત, સંપૂર્ણ ગોળ, મસૃણ અને એક વિતસ્તિ જેટલો ઊંચો શંકુ જમીનમાં દૃઢપણે ગાડવો. પછી પગને આલટું-પાલટું મૂકીને અને હાથથી ફેરવતાં જે ભ્રમણ થાય—એ જ ખરેખર રાસ-ગોષ્ઠી સમાન છે.

Verse 117

सपूज्यैवं च पयसा ससितो पलसर्पिषा । नैवेद्यमर्चयित्वा तु चषकैर्नृपसंख्यकैः ॥ ११७ ॥

આ રીતે દેવનું યથાવિધી પૂજન કરીને, ખાંડ મિશ્રિત દૂધમાં એક પલ જેટલું ઘી ઉમેરીને નૈવેદ્ય અર્પણ કરવું. પછી રાજ-નિર્ધારિત સંખ્યાનાં કપોમાં તે સમર્પિત કરવું.

Verse 118

सतं पापप्ते मंत्री मिथुनेष्वर्पयेत्क्रमात् । विधाय पूर्ववच्छेषं सहस्रं प्रजपेन्मनुम् ॥ ११८ ॥

જો મંત્રસાધકને સોગણું પાપદોષ લાગ્યો હોય, તો ક્રમશઃ યુગ્મ આહુતિઓમાં નિર્ધારિત અર્પણ કરવું. પછી પૂર્વવત્ શેષવિધિ કરીને મંત્રનો હજાર વાર જપ કરવો.

Verse 119

स्तुत्वा नत्वा च संप्रार्थ्य पूजाशेषं समापयेत् । एवं यः पूजयेत्कृष्णं स सस्मृद्धेः पदं भवेत् ॥ ११९ ॥

સ્તુતિ કરીને, નમસ્કાર કરીને અને વિનયપૂર્વક પ્રાર્થના કરીને પૂજાના શેષ કર્મ પૂર્ણ કરવું. જે આ રીતે શ્રીકૃષ્ણની પૂજા કરે છે, તે સમૃદ્ધિ અને કલ્યાણના પદને પામે છે.

Verse 120

अणिमाद्यष्टसिद्धीनामीश्वरः स्यान्न संशयः । भुक्त्वेह विविधान्भोगानंते विष्णुपदं व्रजेत् ॥ १२० ॥

તે અણિમા વગેરે અષ્ટસિદ્ધિઓનો ઈશ્વર બને છે—એમાં શંકા નથી. અહીં વિવિધ ભોગો ભોગવીને અંતે તે વિષ್ಣુપદ, એટલે ભગવાન વિષ್ಣુના ધામને પામે છે.

Verse 121

एवं पूजादिभिः सिद्धे मनौकाम्यानि साधयेत् । अष्टाविंशतिवारं वा त्रिकालं पूजयेत्सुधीः ॥ १२१ ॥

આ રીતે પૂજા આદિથી વિધિ સિદ્ધ થયા પછી, મંત્ર દ્વારા મનોઇચ્છિત ફળ સિદ્ધ કરવું. અથવા બુદ્ધિમાન સાધકે અઠ્ઠાવીસ વાર, કે પ્રાતઃ‑મધ્યાહ્ન‑સાયં ત્રિકાળ પૂજા કરવી.

Verse 122

स्वकालविहितान् भूयः परिवारांश्च तर्पयेत् । प्रातर्द्दध्ना गुडाक्तेन मध्याह्ने पयसा पुनः ॥ १२२ ॥

પછી પોતાના‑પોતાના નિર્ધારિત સમયે પરિચારક દેવતાઓને પણ તર્પણ કરવું—પ્રાતઃ ગોળ મિશ્રિત દહીંથી, અને મધ્યાહ્ને ફરી દૂધથી।

Verse 123

नवनीतयुतेनाथ सायाह्ने तर्पयेत्पुनः । ससितोपलमिश्रेण पयसा वैष्णवोत्तमः ॥ १२३ ॥

પછી સાંજે વૈષ્ણવોમાં શ્રેષ્ઠ ભક્ત ફરી તર્પણ કરે—નવનીત (માખણ) યુક્ત અને મિશ્રી મિશ્રિત દૂધથી।

Verse 124

तर्पयामिपदं योज्यं मंत्रांते स्वेषु नामसु । द्वितीयांतेषु तु पुनः पूजाशेषं समापयेत् ॥ १२४ ॥

મંત્રના અંતે, પોતાના‑પોતાના નામ પછી ‘તર્પયામિ’ શબ્દ જોડવો. અને જ્યાં દ્વિતીયા વિભક્તિ‑અંત આવે, ત્યાં ફરી પૂજાનો શેષ ભાગ સમાપ્ત કરવો.

Verse 125

अभ्युक्ष्यतत्प्रसादाद्भिरात्मानं प्रपबेदपः । तत्तृत्पस्तमथोद्वास्य तन्मयः प्रजपेन्मनुम् ॥ १२५ ॥

તે પ્રસાદ‑જળથી પોતાને અભ્યુક્ષ્ય (છાંટી) પછી તે જ જળ પાન કરવું. તૃપ્ત થયા પછી (દેવતા/વિધિ)નું ઉદ્વાસન કરી, તન્મય બની મંત્રજપ કરવો.

Verse 126

अथ द्रव्याणि काम्येषु प्रोच्यंते तर्पणेषु च । तानि प्रोक्तविधानानामाश्रित्यान्यतमं भजेत् ॥ १२६ ॥

હવે કામ્યકર્મોમાં તથા તર્પણવિધિમાં ઉપયોગી દ્રવ્યોનું વર્ણન કરવામાં આવે છે. પૂર્વોક્ત વિધાનોનો આશ્રય લઈને સાધકે પોતાના અભિપ્રેત કર્મને અનુરૂપ જે યોગ્ય હોય તે જ ગ્રહણ કરવું.

Verse 127

पायसं दाधिकं चाज्यं गौडान्नं कृसरं पयः । दधीनि कदली मोचा चिंचा रजस्वला तथा ॥ १२७ ॥

પાયસ, દહીંના પદાર્થો, ઘી, ગોળમિશ્રિત અન્ન, કૃસર, દૂધ, દહીં, કેળું, મોચા, ચિંચા (ઇમલી) તથા રજસ્વલા સ્ત્રી—આ બધું (આ નિર્દિષ્ટ વિધિમાં) વર્જ્ય/નિયત-નિષિદ્ધ ગણાયું છે.

Verse 128

अपूपा मोदका लाजाः पृथुका नवनीतकम् । द्रव्यषोडशकं ह्येतत्कथितं पद्मजादिभिः ॥ १२८ ॥

અપૂપ, મોદક, લાજા, પૃથુકા અને નવનીત—આ (તે) સોળ દ્રવ્યોમાં ગણાય છે; એમ પદ્મજ (બ્રહ્મા) આદિએ કહ્યું છે.

Verse 129

लाजांते पृथुकं प्राक्च समर्प्य च सितोपलम् । चतुःसप्ततिवारं यः प्रातरेवं प्रतर्पयेत् ॥ १२९ ॥

પ્રથમ લાજા અર્પણ કરીને, પછી પૃથુકા અને સાથે સિતોપલા (સફેદ મિશ્રી) સમર્પણ કરીને—જે આ રીતે પ્રાતઃકાળે ચોત્તેર વાર પ્રતર્પણ કરે (તે નિર્દિષ્ટ ફળ પામે).

Verse 130

ध्यात्वा कृष्णपदं मत्री मंडलादिष्टमाप्नुयात् । धारोष्णपक्कपयसा नवनीतं दधीनि च ॥ १३० ॥

કૃષ્ણપદ-સંબંધિત મંત્રનું ધ્યાન કરવાથી સાધક મંડલવિધિ દ્વારા નિર્દિષ્ટ ફળ પ્રાપ્ત કરે છે. અને તર્પણાર્થે ધારોષ્ણ રીતે રાંધેલા દૂધમાંથી બનેલું નવનીત તથા દહીં ઉપયોગમાં લેવું.

Verse 131

दौग्धाम्रमाज्यं मत्स्यंडी क्षौद्रं कीलालमेव च । पूजयेन्नवभिर्द्रव्यैः प्रत्येकं रविसंख्यया ॥ १३१ ॥

દૂધ, કેરીનો રસ, ઘી, મિશ્રી, મધ અને કીલાલ વગેરે નવ દ્રવ્યો વડે પૂજા કરવી; દરેક દ્રવ્ય સૂર્ય-સંખ્યાનુસાર અર્પણ કરવું।

Verse 132

एवमष्टोतरशतंसंख्याकं तर्पणं पुनः । यः कुर्याद्वैष्णवश्रेष्टः पूर्वोक्तं फलमाप्नुयात् ॥ १३२ ॥

આ રીતે જે વૈષ્ણવશ્રેષ્ઠ ફરી એકસો આઠ સંખ્યાથી તર્પણ કરે, તે પૂર્વોક્ત ફળ પ્રાપ્ત કરે।

Verse 133

किं बहूक्तेन सर्वेष्टदायकं तर्पणं त्विदम् । ससितोपलधारोष्णदुग्धबुद्ध्या जलेन वै ॥ १३३ ॥

વધુ શું કહું? આ તર્પણ સર્વ ઇષ્ટ આપનારું છે; માત્ર જળથી કરવું, અને તેને ચંદ્રકાંતિની ધારા, શ્વેત સ્ફટિકપ્રવાહ તથા ઉષ્ણ દૂધ સમાન ભાવવું।

Verse 134

कृष्णं प्रतपर्यन् ग्रामं व्रजन्प्राप्नोति साधकः । धनवस्त्राणि भोज्यं च परिवारगणैः सह ॥ १३४ ॥

જે સાધક શ્રીકૃષ્ણની ભક્તિપૂર્વક આરાધના કરીને ગામ તરફ જાય છે, તે પરિવારજન સાથે ધન, વસ્ત્ર અને ભોજનની સમૃદ્ધિ પામે છે।

Verse 135

यावत्संतर्पयेन्मंत्री तावत्संख्यं जपेन्मनुम् । तर्पणेनैव कार्याणि साधयेदखिलान्यपि ॥ १३५ ॥

મંત્રસાધક જેટલી સંખ્યાથી તર્પણ કરે, એટલી જ સંખ્યાથી મંત્રજપ કરવો; તર્પણથી જ અન્ય સર્વ કાર્યો પણ સિદ્ધ થાય।

Verse 136

काम्यहोममथो वक्ष्ये साधकानां हिताय च । श्रीपुष्पैर्जुहुयान्मंत्री श्रियमिच्छन्निनिंदिताम् ॥ १३६ ॥

હવે સાધકોના હિત માટે કામ્યહોમનું વર્ણન કરું છું. જે ધર્મસંગત, નિંદારહિત શ્રી-સમૃદ્ધિ ઇચ્છે તે મંત્રજ્ઞ શુભ પુષ્પોથી આહુતિ આપે.

Verse 137

साज्येनान्नेन जुहुयात्घृतान्नस्य समृद्धये । वन्यपुष्पैर्द्विजान् जातीपुष्पैश्च पृथिवीपतीन् ॥ १३७ ॥

ઘૃતાન્નની સમૃદ્ધિ માટે ઘી મિશ્રિત પકાવેલા અન્નથી આહુતિ આપવી. વન્ય પુષ્પોથી દ્વિજોને, અને જાતી (ચમેલી) પુષ્પોથી પૃથ્વીપતિ રાજાઓને પૂજવા.

Verse 138

असितैः कुसुमैर्वैश्यान् शूद्रान्नीलोत्पलैस्तथा । वशयेल्लवणैः सर्वानंबुजैर्युवतीजनम् ॥ १३८ ॥

કાળા રંગના પુષ્પોથી વૈશ્યોને, તથા નીલોત્પલોથી શૂદ્રોને વશમાં કરાય. લવણથી સર્વને, અને કમળોથી યુવતીજનને વશીભૂત કરાય.

Verse 139

गोशालासु कृतो होमः पायसेन ससर्पिषा । गवां शांतिं करोत्याशु गोपालो गोकुलेश्वरः ॥ १३९ ॥

ગોશાળામાં ઘી મિશ્રિત પાયસથી કરાયેલો હોમ ગાયો માટે ત્વરિત શાંતિ લાવે છે; કારણ કે ગોકુલેશ્વર ગોપાલ જ તેમનો રક્ષક છે.

Verse 140

शिक्षावेषधरं कृष्णं किंकिणीजालशोभितम् । ध्यात्वा प्रतर्पयेन्मंत्री दुग्धबुद्ध्या शुभैर्जलैः ॥ १४० ॥

શિક્ષા-વેષ ધારણ કરનાર, કિંકિણી-જાળથી શોભિત શ્રીકૃષ્ણનું ધ્યાન કરીને મંત્રજ્ઞે શુભ જળોથી—મનમાં તેને દૂધ માનીને—તર્પણ કરવું.

Verse 141

धनं धान्यं सुतान्कीर्तिं प्रीतस्तस्मै ददाति सः । ब्रह्मवृक्षसमिद्भिर्वा कुशैर्वा तिलतंदुलैः ॥ १४१ ॥

તે પ્રસન્ન થઈ તેને ધન, ધાન્ય, પુત્રો અને કીર્તિ આપે છે—યજ્ઞ બ્રહ્મવૃક્ષની સમિધાથી હોય કે કુશથી, અથવા તિલ અને તાંદળના દાણાથી કરવામાં આવ્યો હોય તો પણ।

Verse 142

जुहुयादयुतं मंत्री त्रिमध्वाक्तैर्हुताशने । वशयेद्ब्राह्मणांश्चाथ राजवृक्षसमुद्भवैः ॥ १४२ ॥

મંત્રજ્ઞે ત્રિમધુથી લિપ્ત દ્રવ્યો વડે હુતાશનમાં દસ હજાર આહુતિઓ અર્પણ કરવી; પછી રાજવૃક્ષમાંથી પ્રાપ્ત પદાર્થોથી બ્રાહ્મણોને વશમાં કરવો।

Verse 143

प्रसूनैः क्षत्रियान्वैश्यान्कुरंङकुसुमैस्तथा । पाटलोत्थैश्च कुसुमैर्वशयेदंतिमान्सुधीः ॥ १४३ ॥

પુષ્પોથી—અને કુરંગકુસુમોથી—ક્ષત્રિયો તથા વૈશ્યોને વશમાં કરવો; તેમજ પાટલ વૃક્ષજ પુષ્પોથી બુદ્ધિમાન વ્યક્તિ હઠી/અહંકારી લોકોને પણ વશમાં કરે।

Verse 144

श्वेतपद्मै रक्तपप्दैश्चंपकैः पाटलैः क्रमात् । हुत्वायुतं त्रिमध्वाक्तैर्वशयेत्तद्वरांगनाः ॥ १४४ ॥

શ્વેત કમળ, રક્ત કમળ, ચંપક અને પાટલા—આ ફૂલો ક્રમશઃ લઈને, ત્રિમધુથી લિપ્ત દ્રવ્યોની દસ હજાર આહુતિ અર્પણ કરીને, ઇચ્છિત શ્રેષ્ઠ સ્ત્રીઓને વશમાં કરી શકાય છે।

Verse 145

नित्यं हयारिकुसुमौर्निशीथे त्रिमधुप्लुतैः । वरस्त्रीर्वशयेत्प्राज्ञः सम्यग्धृत्वा दिनाष्टकम् ॥ १४५ ॥

નિશીથે (મધ્યરાત્રિએ) ત્રિમધુમાં ભીંજવેલા હયારી-પુષ્પોથી નિત્ય વિધિ કરવી; અને આઠ દિવસ નિયમને યોગ્ય રીતે પાળીને, પ્રાજ્ઞ વ્યક્તિ ઉત્તમ સ્ત્રીઓને વશમાં કરે છે।

Verse 146

अयुतत्रितयं रात्रौ सिद्धार्थैस्त्रिमधुप्लुतैः । प्रत्यहं जुह्वतो मासात्सुरेशोऽपि वशीभवेत् ॥ १४६ ॥

રાત્રે ત્રણ પ્રકારના મધમાં ભીંજવેલા સફેદ રાઈના ત્રીસ હજાર આહુતિઓ અગ્નિમાં પ્રતિદિન એક માસ હવન કરનારને, દેવેશ ઇન્દ્ર પણ વશીભૂત થાય છે।

Verse 147

आहृत्य बल्लवीवस्त्राण्यारूढं नीपभूरुहे । स्मरेत्कृष्णं जपेद्रात्रौ सहस्रं खेंदूहात्सुधीः ॥ १४७ ॥

ગોપિકાઓનાં વસ્ત્રો લાવી નીમના વૃક્ષ પર ચઢીને, આકાશ અને ચંદ્ર તરફ મુખ રાખી, બુદ્ધિમાન સાધકે રાત્રે શ્રીકૃષ્ણનું સ્મરણ કરી હજાર વાર જપ કરવો।

Verse 148

हठादाकर्षयेच्छीघ्रमुर्वशीमपि साधकः । बहुना किमिहोक्तेन मंत्रोऽयं सर्ववश्यकृत् ॥ १४८ ॥

હઠપૂર્વક સાધક ત્વરિત ઉર્વશીને પણ પોતાની તરફ આકર્ષી શકે છે। અહીં વધુ શું કહેવું? આ મંત્ર સર્વવશીકરણ કરનાર કહેવાય છે।

Verse 149

रहस्यं परमं चाथ वक्ष्ये मोक्षप्रदं नृणाम् । ध्यायेत्स्वहृत्सरसिजे देवकीनंदनं विभुम् ॥ १४९ ॥

હવે હું મનુષ્યોને મોક્ષ આપનાર પરમ રહસ્ય કહું છું—પોતાના હૃદયકમળમાં સર્વવ્યાપી દેવકીનંદન શ્રીકૃષ્ણનું ધ્યાન કરવું જોઈએ।

Verse 150

श्रीमत्कुन्देंदुगौरं सरसिजनयनं शङ्खचक्रे गदाब्जे बिभ्राणं हस्तपद्मैर्नवनलिनलसन्मालयादीप्यमानम् । वंदे वेद्यं मुनींद्रैः कणिकमुनिलसद्दिव्यभूषाभिरामं दिव्यांगालेपभासं सकलभयहरं पीतवस्त्रं नुरारिम् ॥ १५० ॥

કુંદફૂલ અને ચંદ્ર સમ ગૌર, શ્રીમંત, કમળનેત્ર, શંખ-ચક્રધારી; કરપદ્મોમાં ગદા અને પદ્મ ધારણ કરનાર, નવકમળમાળાથી દીપ્ત—મુનીન્દ્રો દ્વારા વેદ્ય, દિવ્ય આભૂષણોથી શોભિત, દિવ્ય અંગલેપની કાંતિથી પ્રકાશમાન, સર્વ ભય હરનાર, પીતવસ્ત્રધારી, અસુરારિ શ્રીનારાયણને હું વંદન કરું છું।

Verse 151

एवं ध्यात्वा पुमांसं स्फुटहृदयसरोजासनासीनमाद्यं सांद्रांभोदाच्छबिंबाद्भुतकनकनिभं संजपेदर्कलक्षम् । मन्वोरेकं द्वितारांतरितमथः हुनेदर्कसाहस्रमिध्मैः क्षीरिद्रूत्थर्यथोक्तैः समधुघृतसितेनाथवा पायसेन ॥ १५१ ॥

આ રીતે સ્પષ્ટ વિકસિત હૃદયકમળના આસન પર બિરાજમાન આદ્ય પુરુષનું ધ્યાન કરવું—ઘન મેઘ જેવી કાંતિ ધરાવનાર અને અદ્ભુત સુવર્ણ સમાન તેજસ્વી. પછી અર્ક (સૂર્ય) મંત્રનો એક લાખ જપ કરવો. ત્યારબાદ એક મંત્રમાં બે ‘તારા’ (ૐ) અક્ષરો વચ્ચે મૂકીને, નિર્ધારિત સમિધાઓથી, દૂધ‑મધ‑ઘી‑શર્કરા સાથે અથવા પાયસથી, અર્કને એક હજાર આહુતિઓ અર્પણ કરવી।

Verse 152

एवं लोकेश्वराराध्यं कृष्णं स्वहृदयांबुजे । ध्यायन्ननुदिनं मंत्री त्रिसहस्रं जपेन्मनुम् ॥ १५२ ॥

આ રીતે પોતાના હૃદયકમળમાં લોકેશ્વર અને આરાધ્ય શ્રીકૃષ્ણનું નિત્ય ધ્યાન કરતાં, મંત્રસાધકે દરરોજ તે મંત્રનો ત્રણ હજાર જપ કરવો।

Verse 153

सायाह्नोक्तेन विधिना संपूज्य हवनं पुनः । कृत्वा पूर्वोक्तविधिना मन्त्री तद्गतमानसः ॥ १५३ ॥

પછી સાંજના જણાવેલા વિધાન મુજબ સંપૂર્ણ પૂજા કરીને, ફરી હવન કરવો. પૂર્વોક્ત રીત પ્રમાણે બધું કરીને, મંત્રસાધકનું મન તે (દેવતા/મંત્ર) માં લીન રહે।

Verse 154

एवं यो भजते नित्यं विद्वान् गोपालनंदनम् । समुत्तीर्य भवांभोधिं स याति परमं पदम् ॥ १५४ ॥

આ રીતે જે વિદ્વાન નિત્ય ગોપાલનંદન (શ્રીકૃષ્ણ) નું ભજન કરે છે, તે ભવસાગર પાર કરીને પરમ પદને પામે છે।

Verse 155

मध्ये केणेषु बाह्येष्वनलपुरपुटस्यालिखेत्कर्णिकायां कंदर्पं साध्ययुक्तं विवरगतषडर्णद्विषः केशरेषु । शक्तिः श्रीपूर्विकाणिद्विनवलिपिमनोरक्षराणिच्छदानां मध्ये वर्णान्दशान्तो दशलिपिमनुवर्यस्य वैकैकशोऽब्जम् ॥ १५५ ॥

અનલપુરપુટ (અગ્નિનગર) આવરણવાળા પદ્મયંત્રના મધ્ય તથા બાહ્ય કોણોમાં, કર્ણિકામાં સાધ્યસહિત કંદર્પ-બીજ લખવું. પાંખડીઓમાં ‘ષડ્દ્વાર-દ્વિષ’ એટલે છ ઇન્દ્રિયદ્વારોને રોકનાર ષડક્ષર મંત્ર સ્થાપવો. પછી શ્રી અને શક્તિને પૂર્વે રાખીને, મન-રક્ષક અક્ષરોને દ્વિ-નવ (અઢાર) અક્ષરક્રમમાં લખવા; અને આવરણોના મધ્યભાગમાં દશાંત સહિત દસ અક્ષરો તથા શ્રેષ્ઠ અનુવર્યનો દશાક્ષર મંત્ર—એક એક કરીને—પદ્મ પર વિન્યસ્ત કરવો।

Verse 156

भूसद्मनाभिवृतमस्रगमन्मथेन गोरोचनाविलिखितं तपनीयसूच्या । पट्टे हिरण्यरचिते गुलिकीकृतं तद्गोपालयंत्रमखिलार्थदमेतदुक्तम् ॥ १५६ ॥

ભૂસદ્મન-ચિહ્ન અને અસ્રગમનમન્મથ-લાઞ્છનથી આવૃત, ગોરોચનાથી શુદ્ધ સોનાની સૂઈ વડે લખાયેલું; પછી સોનાના પટ્ટે વાળી નાની ગોળી બનાવી સોનાના લોકેટમાં રાખેલું—આને ‘ગોપાલ-યંત્ર’ કહે છે, જે સર્વ પુરુષાર્થ આપનાર છે.

Verse 157

संयातसिक्तमभिजप्तमिमं महद्भिर्धार्यं जगत्त्रयवशीकरणैकदक्षम् । रक्षायशः सुतमहीधनधान्यलक्ष्मीसौभाग्यलिप्सुभिरजस्रमनर्घ्यवीर्यम् ॥ १५७ ॥

મહર્ષિઓ દ્વારા યોગ્ય રીતે સંકલિત, અભિષિક્ત અને જપિત આ (મંત્ર/યંત્ર) ધારણ કરવાનું છે; ત્રિલોક વશીકરણમાં તે એકમાત્ર કુશળ છે. રક્ષા, યશ, પુત્ર, ભૂમિ, ધન, ધાન્ય, લક્ષ્મી અને સૌભાગ્ય ઇચ્છનારોએ તેને સતત ધારણ કરવું—કારણ કે તેની શક્તિ અમૂલ્ય છે.

Verse 158

स्मरस्त्रिविक्रमाक्रांतश्चाक्रीष्ट्याय हृदित्यसौ । षडक्षरोऽयं संप्रोक्तः सर्वसिद्धिकरो मनुः ॥ १५८ ॥

‘સ્મર’, ‘ત્રિવિક્રમાક્રાંત’, ‘ચાક્રીષ્ટ્યાય’ અને ‘હૃત્’—આ રીતે આ (મંત્ર) છે. આ ષડક્ષર મંત્ર કહેવાયો છે; તે સર્વ સિદ્ધિ આપનાર છે.

Verse 159

क्रोडः शान्तींदुवह्न्याढ्यो माया बीज प्रकीर्ततम् । गोविंदवह्निचन्द्राढ्यो मनुः श्रीबीजमीरितम् ॥ १५९ ॥

‘ક્રોડ’—શાંતિ, ઇન્દુ (ચંદ્ર) અને વહ્નિ (અગ્નિ) સાથે જોડાય ત્યારે—તે પ્રસિદ્ધ ‘માયા-બીજ’ કહેવાય છે. તેમ જ ‘ગોવિંદ’—વહ્નિ અને ચંદ્ર સાથે જોડાય ત્યારે—તેને ‘શ્રી-બીજ’ તરીકે ઉલ્લેખવામાં આવ્યું છે.

Verse 160

आभ्यामष्टादशक्लिपः स्याद्विंशत्यक्षरो मनुः । शालग्रामे मणौ यंत्रे मंडले प्रतिमासु वा ॥ १६० ॥

આ બે (બીજ) દ્વારા અષ્ટાદશ-કલ્પિત (અઢાર અંગોવાળો) વિન્યાસ બને છે અને મંત્ર વીસ અક્ષરનો થાય છે. તેને શાલગ્રામ-શિલા પર, મણિ પર, યંત્ર પર, પવિત્ર મંડળમાં અથવા પ્રતિમાઓ પર પણ પ્રયોગ કરી શકાય છે.

Verse 161

नित्यं पूजा हरेः कार्या न तु केवलभूतले । एवं यो भजंते कृष्णं स याति परमां गतिम् ॥ १६१ ॥

હરિની પૂજા નિત્ય કરવી જોઈએ, માત્ર બાહ્ય ભૂતલ પર નહીં. જે આ રીતે શ્રીકૃષ્ણનું ભજન કરે છે, તે પરમ ગતિને પામે છે.

Verse 162

विंशार्णस्य मुनिर्ब्रह्मा गायत्री छन्द ईरितम् । कृष्णश्च देवता कामो बीजं शक्तिर्द्विठो बुधैः ॥ १६२ ॥

વીસ અક્ષરવાળા મંત્રના ઋષિ બ્રહ્મા અને છંદ ગાયત્રી કહેવાયા છે. તેના દેવતા શ્રીકૃષ્ણ, બીજ કામ, અને શક્તિ ‘દ્વિઠા’ એમ બુદ્ધિમાનો કહે છે.

Verse 163

रामाग्निवेदवेदाब्धेर्नेत्रार्णैरंगकल्पनम् । मूलेन व्यापकं कृत्वा मनुना पुटितानथ ॥ १६३ ॥

‘રામ–અગ્નિ–વેદ–વેદ–અબ્ધિ’ સંકેતાક્ષરો અને નેત્રાર્ણોથી ક્રમે મંત્રના અંગોની રચના કરી. પછી મૂળમંત્રથી તેને વ્યાપક બનાવી, નિર્ધારિત મનુથી પুটિત/સિદ્ધ કર્યું.

Verse 164

मातृकार्णान्न्यसेत्तत्तत्स्थानेषु सुसमाहितः । दशतत्त्वानि विन्यस्य मूलेन व्यापकं चरेत् ॥ १६४ ॥

સુસમાહિત થઈ માતૃકાના અક્ષરોને તેમના-તેમના સ્થાનોમાં ન્યાસ કરવો. દશ તત્ત્વોનું વિન્યાસ કરીને, પછી મૂળમંત્રથી વ્યાપક ન્યાસ કરવો.

Verse 165

मंत्रन्यासं ततः कुर्याद्देवताभावसिद्धये । शीर्षे ललाटे भ्रूमध्ये नेत्रयोः कर्णयोस्तथा ॥ १६५ ॥

પછી દેવતાભાવ સિદ્ધિ માટે મંત્ર-ન્યાસ કરવો—શિરે, લલાટે, ભ્રૂમધ્યે, નેત્રોમાં અને તેમજ કર્ણોમાં।

Verse 166

नसोर्वक्रे च चिबुके कण्ठे दोर्मूलके हृदि । उदरे नाभिदेशे च लिंगे मूलसरोरुहे ॥ १६६ ॥

નાસાના વળાંક પર, ચિબુકે, કણ્ઠે, ભુજામૂળે, હૃદયમાં, ઉદરમાં, નાભિદેશે, લિંગસ્થાને તથા મૂળાધાર-સરોજમાં—આ નિર્ધારિત ન્યાસસ્થાનો કહ્યા છે।

Verse 167

कट्यां जान्वोर्जंघयोश्च गुल्फयोः पादयोः क्रमात् । न्यसेद्धृदंतान्मंत्राणां सृष्टिन्यासोऽयमीरितः ॥ १६७ ॥

હૃદયથી આરંભ કરીને ક્રમે કમર, ઘૂંટણ, જાંઘ, ગુલ્ફ અને પગ પર મંત્રોનો ન્યાસ કરવો—આને ‘સૃષ્ટિ-ન્યાસ’ કહેવામાં આવ્યો છે।

Verse 168

हृदये चोदरे नाभौ लिंगे मूलसरोरुहे । कट्यां जान्वोर्जंघयोश्च गुल्फयोः पादयोस्तथा ॥ १६८ ॥

હૃદયમાં, ઉદરમાં, નાભિમાં, લિંગસ્થાને, મૂળાધાર-સરોજમાં; તેમજ કમર, ઘૂંટણ, જાંઘ, ગુલ્ફ અને પગમાં પણ (ન્યાસ કરવો)।

Verse 169

मूर्ध्नि कपोले भ्रूमध्ये नेत्रयोः कर्णयोर्नसोः । वदने चिबुके कंठे दोर्मूले विन्यसेत्क्रमात् ॥ १६९ ॥

ક્રમ પ્રમાણે મસ્તકશિખરે, કપોલે, ભ્રૂમધ્યે, નેત્રોમાં, કાનમાં, નાસિકામાં, વદનમાં, ચિબુકે, કણ્ઠે અને ભુજામૂળે મંત્ર-ન્યાસ સ્થાપિત કરવો।

Verse 170

नमोतान्मंत्रवर्णांश्च स्थितिन्यासोऽयमीरितः । पादयोर्गुल्फयोश्चैव जंघयोर्जानुनोस्तथा ॥ १७० ॥

‘નમો’થી આરંભ થતા મંત્રવર્ણોનો આ ન્યાસ ‘સ્થિતિ-ન્યાસ’ કહેવાયો છે—પગમાં, ગુલ્ફમાં, જાંઘમાં અને ઘૂંટણમાં પણ।

Verse 171

कट्यां मूले ध्वजे नाभौ जठरे हृदये पुनः । दोर्मूले कंठदेशे च चिबुके वदने नसोः ॥ १७१ ॥

કટિમાં, મૂલસ્થાને, લિંગસ્થાને, નાભિમાં, જઠરમાં અને ફરી હૃદયમાં; ભુજામૂળે, કંઠદેશે, ચિબુકે, મુખમાં અને નાસિકામાં—આ સ્થાનોમાં (મંત્રનો) ન્યાસ નિર્દિષ્ટ છે.

Verse 172

कर्णयोर्नेत्रयोश्चैव भ्रूमध्ये निटिले तथा । मूर्ध्नि न्यसेन्मंत्रवर्णान्संहाराख्योऽयमीरितः ॥ १७२ ॥

કર્ણો અને નેત્રો પર, તેમજ ભ્રૂમધ્ય અને લલાટ પર મંત્રવર્ણોનો ન્યાસ કરવો; અને અંતે મસ્તકના શિખર પર સ્થાપિત કરવો. આ ‘સંહાર’ નામનો ન્યાસ કહેવાયો છે.

Verse 173

पुनः सृष्टिस्थितिन्यासौ विधाय वैष्णवोत्तमः । मूर्तिपंजरनामानं विन्यसेत्पूर्ववत्ततः ॥ १७३ ॥

ફરી સૃષ્ટિ અને સ્થિતિના ન્યાસ કરીને, વૈષ્ણવોમાં શ્રેષ્ઠ ભક્તે ત્યારબાદ ‘મૂર્તિ-પંજર’નાં નામો પૂર્વવત્ જ વિન્યસ્ત કરવા જોઈએ.

Verse 174

पुनः षडंगं कृत्वाथ ध्यायेत्कृष्णं हृदंबुजे । द्वारवत्यां सहस्रार्कभास्वरैर्भवनोत्तमैः ॥ १७४ ॥

ફરી ષડંગ સાધન કરીને, હૃદયકમળમાં શ્રીકૃષ્ણનું ધ્યાન કરવું—દ્વારવતીમાં, સહસ્ર સૂર્ય સમ તેજસ્વી ઉત્તમ ભવનોની વચ્ચે.

Verse 175

अनल्पैः कल्पवृक्षैश्च परीते मणिमण्डपे । ज्वलद्रत्न मयस्तंभद्वारतोरणकुड्यके ॥ १७५ ॥

તે મણિમંડપની આસપાસ અસંખ્ય કલ્પવૃક્ષો હતા; અને તેના સ્તંભો, દ્વારો, તોરણો તથા ચોતરફની દીવાલો બધાં જ જ્વલંત રત્નોથી રચાયેલાં હતાં.

Verse 176

फुल्लप्रफुल्लसञ्चित्रवितानालंबिमौक्तिके । पद्मरागस्थलीराजद्रत्नसंघैश्च मध्यतः ॥ १७६ ॥

પૂર્ણ ખીલેલા અને અર્ધખીલેલા પુષ્પોથી વિચિત્ર રીતે સજ્જ વિતાનમાંથી મોતીની માળાઓ લટકતી હતી. મધ્યમાં પદ્મરાગ-જડિત ભૂમિ પર રાજસી રત્નસમૂહો ઝગમગતા હતા.

Verse 177

अनारतगलद्रत्नधाराढ्यस्वस्तस्तरोरधः । रत्नप्रदीपावलिभिः प्रदीपितदिगंतरे ॥ १७७ ॥

અવિરત ટપકતી રત્નધારાઓથી સમૃદ્ધ શુભ કલ્પવૃક્ષની નીચે, રત્નદીપોની પંક્તિઓએ દિશાઓ વચ્ચેના અંતરાલોને પ્રકાશિત કર્યા હતા.

Verse 178

उद्यदादित्यसंकाशमणिसिंहासनांबुजे । समासीनोऽच्युतो ध्येयो द्रुतहाटकसन्निभः ॥ १७८ ॥

રત્નખચિત સિંહાસન-કમળ પર બિરાજમાન, ઉદયતા સૂર્ય સમાન તેજસ્વી અને દ્રવિત સોનાં સમાન દીપ્તિમાન અચ્યુત પ્રભુનું ધ્યાન કરવું જોઈએ.

Verse 179

समानोदितचंद्रार्कतडित्कोटिसमद्युतिः । सर्वांगसुंदरः सौम्यः सर्वाभरणभूषितः ॥ १७९ ॥

તેમની કાંતિ એવી હતી જાણે ચંદ્ર અને સૂર્ય એકસાથે ઉદય થયા હોય—જાણે કરોડો વીજળીના ચમકારાની તેજસ્વિતા. તેઓ સર્વાંગસુંદર, સૌમ્ય અને સર્વ આભૂષણોથી ભૂષિત હતા.

Verse 180

पीतवासाः शंखचक्रगदांभोजलसत्करः । अनाहतोच्छलद्रत्नधारौघकलशं स्पृशन् ॥ १८० ॥

તેઓ પીતાંબરધારી હતા; શંખ, ચક્ર, ગદા અને પદ્મ ધારણ કરેલા તેમના કર કમળ સમા ઝગમગતા હતા. અનાહત રીતે ઉછળતી રત્નધારાઓના પ્રવાહવાળા કલશને તેઓ સ્પર્શ કરતા હતા.

Verse 181

वामपादांबुजाग्रेण मुष्णता पल्लवच्छविम् । रुक्मिणीसत्यभामेऽस्य मूर्ध्नि रत्नौघधारया ॥ १८१ ॥

વામ કમળપાદના અગ્રભાગે નવપલ્લવ જેવી કોમળ છબી હરી લેતા શ્રીકૃષ્ણના મસ્તક પર રુક્મિણી અને સત્યભામાએ રત્નોની અવિરત ધારા વરસાવી।

Verse 182

सिंचंत्यौ दक्षवामस्थे स्वदोस्थकलशोत्थया । नाग्नजिती सुनंदा च दिशंत्यौ कलशौ तयोः ॥ १८२ ॥

નાગ્નજિતી અને સુનંદા પોતાના હાથમાં કલશ લઈને શ્રીકૃષ્ણના જમણા અને ડાબા પાર्श્વે જળધારા વડે અભિષેક કરે છે અને તેમને વિધિપૂર્વક બે કલશ અર્પે છે।

Verse 183

ताभ्यां च दक्षवामस्थमित्रविंदासुलक्ष्मणे । रत्ननद्याः समुद्धृत्य रत्नपूर्णौ घटौ तयोः ॥ १८३ ॥

પછી જમણી બાજુ ઊભેલી મિત્રવિંદા અને ડાબી બાજુ ઊભેલી સુલક્ષ્મણાને, રત્નનદીમાંથી ઉઠાવેલા રત્નોથી ભરેલા બે ઘટ તેમને અર્પણ કરાયા।

Verse 184

जांबवती सुशीला च दिशंत्यौ दक्षवामके । बहिः षोडश साहस्रसंख्याकाः परितः प्रियाः ॥ १८४ ॥

જાંબવતી અને સુશીલા જમણી તથા ડાબી બાજુ સ્થિત હતાં; તેમની બહાર ચારે તરફ સોળ હજાર સંખ્યાની પ્રિય પત્નીઓ પરિભ્રમિત થઈ ઊભી હતી।

Verse 185

ध्येयाः कनकरत्नौघधारायुक्कलशोज्वलाः । तद्बहिश्चाष्टनिधायः पूरयंतो धनैर्धराम् ॥ १८५ ॥

તેમનું ધ્યાન સ્વર્ણધારા અને રત્નસમૂહના પ્રવાહથી ભરેલા તેજસ્વી કલશરૂપે કરવું; અને તેમની બહાર અષ્ટનિધિઓ ધનથી ધરતીને પરિપૂર્ણ કરતી હોય તેમ પણ ધ્યાન કરવું।

Verse 186

तद्बहिर्वृष्णयः सर्वे पुरोवच्च स्वरादयः । एवं ध्यात्वा जपेल्लक्षपंचकं तद्दशांशतः ॥ १८६ ॥

તેના બહાર સર્વ વૃષ્ણિઓને પૂર્વવત્ તથા સ્વરાદિ વર્ણોને પણ યથાવિધી સ્થાપિત કર. આ રીતે ધ્યાન કરીને મંત્રનો પાંચ લાખ જપ કર અને પછી તેના દશાંશથી સમાપનવિધિ કર.

Verse 187

अरुणैः कमलैर्हुत्वा पीठे पूर्वोदिते यजेत् । विलिप्य गंधपंकेन लिखेदष्टदलांबुजम् ॥ १८७ ॥

લાલ કમળોથી હવન કરીને, પૂર્વે જણાવેલ પીઠ પર પૂજન કર. સુગંધિત ચંદનાદિ લેપ લગાવી, અષ્ટદલ કમળ-મંડળ દોરવું.

Verse 188

कर्णिकायां च षट्कोणं ससाध्यं तत्र मन्मथम् । शिष्टैस्तु सप्तदशभिरक्षरैर्वेष्टयेत्स्वरम् ॥ १८८ ॥

કર્ણિકામાં ષટ્કોણ દોરવો; ત્યાં સાધ્યসহિત મન્મથ (કામદેવ) સ્થાપવો. પછી બાકી સત્તર અક્ષરોથી બીજ-સ્વરને ચારે તરફથી વેષ્ટિત કરવો.

Verse 189

प्राग्रक्षोऽनिलकोणेषु श्रियं शिष्टेषु संविदम् । षट्सु संधिषु षट्कर्णे केसरेषु त्रिशस्त्रिशः ॥ १८९ ॥

પૂર્વ ભાગમાં ‘રક્ષઃ’ સ્થાપો, વાયુ-દિશાના ખૂણાઓમાં ‘અનિલ’ લખો. બાકીના સ્થાનોમાં ‘શ્રી’ તથા ‘સંવિદ્’ પણ સ્થાપો. ષટ્કોણના છ સંધિ-સ્થાનોમાં, કમળના કેસરો પર ત્રણ-ત્રણ કરીને લખો.

Verse 190

विलिखेत्स्मरगायत्रीं मालामंत्रं दलाष्टके । षटूषः संलिख्य तद्बाह्ये वेष्टयेन्मातृकाक्षरैः ॥ १९० ॥

અષ્ટદલમાં સ્મર-ગાયત્રી અને માલા-મંત્ર લખો. છ ‘ઊષઃ’ લખીને, તેના બહાર માતૃકા અક્ષરો (વર્ણમાળા) વડે ચારે તરફથી વેષ્ટિત કરો.

Verse 191

भूबिंबं च लिखेद्बाह्ये श्रीमायादिग्विदिक्ष्वपि । भूग्रहं चतुरस्रं स्यादष्टवज्रविभूषितम् ॥ १९१ ॥

બાહ્ય ભાગે પૃથ્વી-બિંબ દોરવું; શ્રી અને માયા આદિથી આરંભ કરી દિશાઓ તથા વિદિશાઓમાં પણ વિન્યાસ કરવો. ભૂ-આવરણ ચતુરસ્ર હોય અને અષ્ટ વજ્રચિહ્નોથી શોભિત હોય.

Verse 192

एतद्यंत्रं हाटकादिपट्टेष्वालिख्य पूर्ववत् । संस्कृतं धारयेद्यो वै सोऽर्च्यते त्रिदशैरपि ॥ १९२ ॥

આ યંત્રને સોનાં વગેરેની પટ્ટી પર પૂર્વવત્ વિધિથી આલેખી, વિધિવત્ સંસ્કાર કરીને જે ધારણ કરે છે, તે નિશ્ચયે ત્રિદશ (તેઇત્રીસ દેવો) દ્વારા પણ પૂજ્ય બને છે.

Verse 193

स्याद्गायत्री वामदेवपुष्पबाणौ तु ङेंतिमौ । विद्महेधीमहियुतौ तन्नोऽनंगः प्रचोदयात् ॥ १९३ ॥

અહીં ગાયત્રી-મંત્ર થાય; વામદેવ અને પુષ્પબાણ—આ બેનો અહીં પ્રયોગ છે. ‘વિદ્મહે’ અને ‘ધીમહિ’ પદોથી યુક્ત થઈ—અનંગ (કામદેવ) અમારી બુદ્ધિને પ્રેરિત કરે.

Verse 194

जप्या जपादौ गोपालमनूनां जनरंजनी । हृदयं कामदेवाय ङेंतं सर्वजनप्रियम् ॥ १९४ ॥

જપના આરંભે ગોપાલ-મંત્રોની જનરંજની સૂત્ર જપનીય છે. ‘ઙેં’ બીજથી આરંભ થતું કામદેવનું હૃદય-મંત્ર સર્વજનપ્રિય કહેવાયું છે.

Verse 195

उक्त्वा सर्वजनांते तु संमोहनपदं तथा । ज्वल ज्वल प्रज्वलेति प्रोच्य सर्वजनस्य च ॥ १९५ ॥

પછી સર્વ લોકોની હાજરીમાં સંમોહન-પદ ઉચ્ચારી, અને સૌને ઉદ્દેશીને “જ્વલ જ્વલ—પ્રજ્વલ!” એમ કહી તેણે મંત્ર ઉચ્ચાર્યો.

Verse 196

हृदयं मम च ब्रूयाद्वशंकुरुयुगं शिरः । प्रोक्तो मदनमंत्रोऽष्टचत्वारिंशद्भिरक्षरैः ॥ १९६ ॥

“મમ હૃદય” એમ બોલે; પછી “વશીકરણ-યુગ્મ” ઉચ્ચારી તેને શિરે ન્યાસ કરે. આ રીતે અષ્ટચત્વારિંશદક્ષરવાળો મદનમંત્ર પ્રોક્ત છે.

Verse 197

जपादौ स्मरबीजाद्यो जगत्त्रयवशीकरः । पीठ प्राग्वत्समभ्यर्च्य मूर्ति संकल्प्य मूलतः ॥ १९७ ॥

જપ વગેરે કર્મના આરંભે ત્રિલોકને વશ કરનાર સ્મર-બીજ આદિ બીજાક્ષરો પ્રથમ જપવા. પૂર્વવત્ પીઠનું અર્ચન કરીને, મૂળથી જ દેવમૂર્તિનો સંકલ્પ કરી ધ્યાન કરવું.

Verse 198

तत्रावाह्याच्युतं भक्त्या सकलीकृत्य पूजयेत् । आसनादिविभूषांतं पुनर्न्यासक्रमाद्यजेत् ॥ १९८ ॥

પછી ભક્તિપૂર્વક અચ્યુતનું આવાહન કરીને, સર્વ ઉપચારોથી પૂર્ણ કરીને પૂજન કરવું—આસનાદિ સેવાથી અંતિમ વિભૂષણ સુધી. ત્યારબાદ ન્યાસક્રમ મુજબ ફરી આરાધના કરવી.

Verse 199

सृष्टिं स्थितिं षडंगं च किरीटं कुंडलद्वयम् । शंखं चक्रं गदां पद्मं मालां श्रीवत्सकौस्तुभौ ॥ १९९ ॥

તે સૃષ્ટિ અને સ્થિતિની શક્તિઓ તથા ષડંગ ધારણ કરે છે; કિરીટ અને બે કુંડળ; તેમજ શંખ, ચક્ર, ગદા, પદ્મ, માળા અને શ્રીવત્સ તથા કૌસ્તુભનાં લક્ષણો પણ વહન કરે છે.

Verse 200

गन्धपुष्पैः समभ्यर्च्य मूलेन वैष्णवोत्तमः । षट्कोणेषु षडंगानि दिग्दलेषु क्रमाद्यजेत् ॥ २०० ॥

સુગંધ દ્રવ્યો અને પુષ્પોથી યોગ્ય રીતે અર્ચન કરીને, ઉત્તમ વૈષ્ણવે મૂળમંત્ર વડે ષટ્કોણના છ ખૂણાઓમાં ષડંગનું પૂજન કરવું. પછી દિશા-દલોમાં ક્રમશઃ અર્ચન કરવું.