Hanūmaccarita (The Account of Hanumān)

Verse 1

सनत्कुमार उवाच । अथापरं वायुसूनोश्चरितं पापनाशनम् । यदुक्तं स्वासु रामेण आनन्दवनवासिना ॥ १ ॥

સનત્કુમાર બોલ્યા—હવે હું વાયુપુત્રનું બીજું પાપનાશક ચરિત્ર કહું છું; જે આનંદવનવાસી શ્રીરામે પોતાના સ્વજનો વચ્ચે કહ્યું હતું ॥ ૧ ॥

Verse 2

सद्योजाते महाकल्पे श्रुतवीर्ये हनूमति । मम श्रीरामचन्द्रस्य भक्तिरस्तु सदैव हि ॥ २ ॥

આ નવા આરંભાયેલા મહાકલ્પમાં, જેના પરાક્રમની કીર્તિ સર્વત્ર શ્રુત છે એવા હનુમાનમાં, મારા શ્રીરામચંદ્ર પ્રત્યેની ભક્તિ મારી અંદર સદૈવ સ્થિર રહે ॥ ૨ ॥

Verse 3

श्रृणुष्व गदतो मत्तः कुमारस्य कुमारक । चरितं सर्वपापघ्नं श्रृण्वतां पठतां सदा ॥ ३ ॥

હે કુમારક! મારી વાત સાંભળ; હું કુમારનું તે ચરિત્ર કહું છું, જે સદા સાંભળનાર અને પાઠ કરનારના સર્વ પાપોનો નાશ કરે છે ॥ ૩ ॥

Verse 4

वांछाम्यहं सदा विप्र संगमं कीशरूपिणा । रहस्यं रहसि स्वस्य ममानन्दवनोत्तमे ॥ ४ ॥

હે વિપ્ર! હું સદા વાનરરૂપધારી પ્રભુના સંગમની ઇચ્છા રાખું છું; અને મારા ઉત્તમ આનંદવનમાં, મારા ગુપ્ત એકાંત સ્થાને, આ રહસ્યને રહસ્યરૂપે જ સાચવી રાખું છું ॥ ૪ ॥

Verse 5

परीतेऽत्र सखायो मे सख्यश्च विगतज्वराः । क्रीडंति सर्वदा चात्र प्राकट्येऽपि रहस्यपि ॥ ५ ॥

અહીં મારા સાથીઓ અને સખાઓ—જ્વરદુઃખથી રહિત—સદા ક્રીડા કરે છે; અને અહીં રહસ્ય પણ પ્રગટ થાય તોય સદાય હાજર રહે છે।

Verse 6

कस्मिंश्चिदवतारे तु यद्वृत्तं च रहो मम । तदत्र प्रकटं तुभ्यं करोमि प्रीतमानसः ॥ ६ ॥

કોઈ એક અવતારમાં મારી સાથે ગુપ્ત રીતે જે બન્યું હતું, તે હું હવે પ્રીતિભર્યા મનથી અહીં તને પ્રગટ કરું છું।

Verse 7

आविर्भूतोऽस्म्यहं पूर्वं राज्ञो दशरथक्षये । चतुर्यूहात्मकस्तकत्र तस्य भार्यात्रये मुने ॥ ७ ॥

પૂર્વે રાજા દશરથના યજ્ઞકાળે, હે મુનિ, હું ચતુર્વ્યૂહ-સ્વરૂપ બની પ્રગટ થયો અને તેની ત્રણ રાણીઓ માટે પ્રાદુર્ભૂત થયો।

Verse 8

ततः कतिपयैरब्दैरागतो द्विजपुंगवः । विश्वामित्रोऽर्थयामास पितरं मम भूपतिम् ॥ ८ ॥

પછી થોડાં વર્ષો બાદ, દ્વિજોમાં શ્રેષ્ઠ વિશ્વામિત્ર આવ્યા અને મારા પિતા રાજાને વિનંતી કરી।

Verse 9

यक्षरक्षोविघातार्थं लक्ष्मणेन सहैव माम् । प्रेषयामास धर्मात्मा सिद्धाश्रममरम्यकम् ॥ ९ ॥

યક્ષો અને રાક્ષસોના વિનાશ માટે ધર્માત્માએ મને લક્ષ્મણ સાથે રમ્ય સિદ્ધાશ્રમમાં મોકલ્યો।

Verse 10

तत्र गत्वाश्रममृबेर्दूषयन्ती निशाचरौ । ध्वस्तौ सुबाहुमारीचौ प्रसन्नोऽभूत्तदा मुनिः ॥ १० ॥

ત્યાં જઈને બે નિશાચર રાક્ષસોએ મુનિના આશ્રમને અપવિત્ર કરવા માંડ્યું. પરંતુ સુબાહુ અને મારીચ નાશ પામતાં જ તે સમયે મુનિ અત્યંત પ્રસન્ન થયા.

Verse 11

अस्त्रग्रामं ददौ मह्यं मासं चावासयत्तथा । ततो गाधिसुतोधीमान् ज्ञात्वा भाव्यर्थमादरात् ॥ ११ ॥

તેમણે મને અસ્ત્રોનો સંપૂર્ણ સમૂહ આપ્યો અને એક મહિનો ત્યાં જ નિવાસ કરાવ્યો. ત્યારબાદ ગાધિપુત્ર તે બુદ્ધિમાને ભાવિ હેતુને આદરપૂર્વક જાણી લીધો.

Verse 12

मिथिलामनयत्तत्र रौद्रं चादर्शयद्ध्वनुः । तस्य कन्यां पणीभूतां सीतां सुरसुतोपमाम् ॥ १२ ॥

તેમણે (તેણે) મિથિલા લઈ જઈ ત્યાં તે ભયંકર ધનુષ્યનું દર્શન કરાવ્યું. પછી પોતાની પુત્રી સીતા—વરપ્રાપ્તિના પુરસ્કારરૂપે પ્રાપ્ત, દેવકન્યા સમાન—અર્પણ કરી.

Verse 13

धनुर्विभज्य समिति लब्धवान्मानिनोऽस्य च । ततो मार्गे भृगुपतेर्दर्प्पमूढं चिरं स्मयन् ॥ १३ ॥

સભામાં ધનુષ્યને વિભાજિત (તોડી) કરીને તેણે આ અભિમાનીને પણ જીત્યો. પછી માર્ગમાં દર્પથી મોહિત ભૃગુપતિને તે લાંબા સમય સુધી ઉપહાસ કરતો રહ્યો.

Verse 14

व्यषनीयागमं पश्चादयोध्यां स्वपितुः पुरीम् । ततो राज्ञाहमाज्ञाय प्रजाशीलनमानसः ॥ १४ ॥

પછી હું મારા પિતાની નગરી અયોધ્યામાં આવ્યો. ત્યારબાદ રાજાની આજ્ઞા જાણી મારું મન પ્રજાના પાલન અને સુશાસનમાં પ્રવૃત્ત થયું.

Verse 15

यौवराज्ये स्वयं प्रीत्या सम्मंत्र्यात्पैर्विकल्पितः । तच्छुत्वा सुप्रिया भार्या कैकैयी भूपतिं मुने ॥ १५ ॥

રાજાએ પોતે આનંદપૂર્વક મંત્રીઓ સાથે પરામર્શ કરીને શ્રીરામના યુવરાજ્યાભિષેકનો નિશ્ચય કર્યો. તે સાંભળીને, હે મુને, અતિ પ્રિય રાણી કૈકેયી રાજા પાસે આવી.

Verse 16

देवकार्यविधानार्थं विदूषितमतिर्जगौ । पुत्रो मे भरतो नाम यौवराज्येऽभिषिच्यताम् ॥ १६ ॥

દેવકાર્યની વ્યવસ્થા કરવાનો બહાનો કરીને, મતિ ભ્રષ્ટ થઈ ગયેલી તેણીએ કહ્યું— “મારો પુત્ર ભરત યુવરાજ્યમાં અભિષિક્ત થવો જોઈએ.”

Verse 17

रामश्चतुर्दशसमा दंडकान्प्रविवास्यताम् । तदाकर्ण्या हमुद्युक्तोऽरण्यं भार्यानुजान्वितः ॥ १७ ॥

“રામને ચૌદ વર્ષ માટે દંડક વનમાં વનવાસે મોકલો.” આ સાંભળીને હું પણ પત્ની અને અનુજો સાથે અરણ્ય તરફ નીકળી પડ્યો.

Verse 18

गंतुं नृपतिनानुक्तोऽप्यगमं चित्रकूटकम् । तत्र नित्यं वन्यफलैर्मांसैश्चावर्तितक्रियः ॥ १८ ॥

રાજાએ જવા કહ્યું ન હતું, છતાં હું ચિત્રકૂટ ગયો. ત્યાં રોજ વનફળ અને માંસથી જીવનનિર્વાહ કરીને મારા નિત્યકર્મો અવિરત કરતો રહ્યો.

Verse 19

निवसन्नेव राज्ञस्तु निधनं चाप्यवागमम् । ततो भरतशत्रुघ्नौ भ्रातरौ मम मानदौ ॥ १९ ॥

ત્યાં રહેતા રહેતા મને રાજાના અવસાનનું સમાચાર પણ મળ્યાં. ત્યારબાદ મારા માનનીય ભાઈઓ ભરત અને શત્રુઘ્ન (આગામી પ્રસંગોમાં) પ્રવૃત્ત થયા.

Verse 20

मांतृवर्गयुतौ दीनौ साचार्यामात्यनागरौ । व्यजिज्ञपतमागत्यपंचवट्यां निजाश्रमम् ॥ २० ॥

માતૃવર્ગ સહિત તેઓ બંને દીન અવસ્થામાં, આચાર્ય, મંત્રીઓ અને નગરજનો સાથે પંચવટીમાં તેમના પોતાના આશ્રમમાં આવી વિનયપૂર્વક પોતાની અરજી રજૂ કરી।

Verse 21

अकल्पयं भ्रातृभार्यासहितश्च त्रिवत्सरम् । ततस्त्रयोदशे वर्षे रावणो नाम राक्षसः ॥ २१ ॥

ભાઈની પત્ની સહિત મેં ત્રણ વર્ષ સુધી બધું આયોજન કર્યું; ત્યારબાદ તેરમા વર્ષે રાવણ નામનો રાક્ષસ સામે આવ્યો।

Verse 22

मायया हृतवान्सीतां प्रियां मम परोक्षतः । ततोऽहं दीनवदन ऋष्यमूकं हि पर्वतम् ॥ २२ ॥

તેને માયાથી મારી અજાણમાં મારી પ્રિય સીતા હરી લીધી; ત્યારબાદ હું દીન મુખે ઋષ્યમૂક પર્વત તરફ ગયો।

Verse 23

भार्यामन्वेषयन्प्राप्तः सख्यं हर्यधिपेन च । अथ वालिनमाहत्य सुग्रीव स्तत्पदे कृतः ॥ २३ ॥

પત્નીની શોધમાં તેણે વાનરાધિપતિ સાથે મિત્રતા બાંધી; પછી વાલિનનો વધ કરીને સુગ્રીવને એ જ પદે સ્થાપિત કર્યો।

Verse 24

सह वानरयूथैश्च साहाय्यं कृतवान्मम । विरुध्य रावणेनालं मम भक्तो विभीषणः ॥ २४ ॥

વાનરદળો સાથે મારા ભક્ત વિભીષણે રાવણનો દૃઢ વિરોધ કરીને મને મહાન સહાય કરી।

Verse 25

आगतो ह्यभिषिच्याशुलंकेशो हि विकल्पितः । हत्वा तु रावणं संख्ये सपुत्रामात्यबांधवम् ॥ २५ ॥

પાછા આવી તેઓ તત્કાળ લંકાના અધિપતિ તરીકે અભિષિક્ત થઈ, યોગ્ય સંકલ્પ મુજબ વિધિવત્ સ્થાપિત થયા; કારણ કે યુદ્ધમાં તેમણે રાવણને તેના પુત્રો, અમાત્યો અને બંધુઓ સહિત સંહાર્યો હતો।

Verse 26

सीतामादाय संशुद्ध्वामयोध्यां समुपागतः । ततः कालांतरे विप्रसुग्रीवश्च विभीषणः ॥ २६ ॥

સીતાને સાથે લઈ અને તેની શુદ્ધતા સ્થાપિત કરીને તેઓ અયોધ્યામાં પરત આવ્યા. ત્યારબાદ થોડા સમય પછી, હે વિપ્ર, સુગ્રીવ અને વિભીષણ પણ ત્યાં આવી પહોંચ્યા।

Verse 27

निमंत्रितौ पितुः श्राद्ध्वे षटेकुलाश्च द्विजोत्तमाः । अयोध्यायां समाजग्मुस्ते तु सर्वे निमंत्रिताः ॥ २७ ॥

પિતાના શ્રાદ્ધ માટે આમંત્રિત, દરેક કુળમાંથી છ-છ શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણો અયોધ્યામાં એકત્ર થયા; તેઓ બધા આમંત્રણ પામી જ આવ્યા હતા।

Verse 28

ऋते विभीषिणं तत्र चिंतयाने रघूत्तमे । शंभुर्ब्राह्मणरूपेण षट्कुलैश्च सहागतः ग ॥ २८ ॥

વિભીષણને બાદ કરીને, ત્યાં રઘૂત્તમ (શ્રીરામ) વિચારમાં હતા ત્યારે શંભુ (શિવ) બ્રાહ્મણરૂપ ધારણ કરીને છ કુળના લોકો સાથે આવી પહોંચ્યા।

Verse 29

अथ पृष्टो मया शंभुर्विभीषणसमागमे । नीत्वा मां द्रविडे देशे मोचय द्विजबंधनात् ॥ २९ ॥

પછી વિભીષણના સમાગમ સમયે મેં શંભુને પૂછ્યું—“મને દ્રવિડ દેશમાં લઈ જાઓ અને બ્રાહ્મણ દ્વારા મૂકાયેલા બંધનમાંથી મુક્ત કરો।”

Verse 30

मया निमंत्रिताः श्रद्धे ह्यगस्त्याद्या मुनीश्वराः । संभोजितास्तु प्रययुः स्वस्वमाश्रममंडलम् ॥ ३० ॥

હે શ્રદ્ધા! મારા આમંત્રણથી અગસ્ત્ય આદિ મુનિેશ્વરો આવ્યા; વિધિપૂર્વક ભોજન અને સન્માન પામી તેઓ પોતાના-પોતાના આશ્રમ-મંડળ તરફ પ્રસ્થાન કર્યા।

Verse 31

ततः कालांतरे विप्रा देवा दैत्या नरेश्वराः । गौतमेन समाहूताः सर्वे यज्ञसभाजिताः ॥ ३१ ॥

પછી થોડા સમય પછી વિપ્રો, દેવો, દૈત્યો અને નરેશ્વરો—બધા ગૌતમના આહ્વાને યજ્ઞસભામાં આવી પોતાના આસનો પર બિરાજ્યા।

Verse 32

ते सर्वे स्फाटिकं लिंगं त्र्यंबकाद्रौ निवेशितम् । संपूज्य न्यवंसस्तत्र देवदैत्यनृपाग्रजाः ॥ ३२ ॥

દેવો, દૈત્યો અને રાજકુમારોમાં અગ્રગણ્ય એવા સૌએ ત્ર્યંબક પર્વત પર સ્ફટિક લિંગ સ્થાપ્યું; તેને પૂર્ણ પૂજીને તેઓ ત્યાં જ નિવાસે રહ્યા।

Verse 33

तस्मिन्समाजे वितते सर्वौर्लिंगे समर्चिते । गौतमोऽप्यथ मध्याह्ने पूजयामास शंकरम् ॥ ३३ ॥

જ્યારે તે મહાસભા વિસ્તરી અને સર્વ લિંગોની વિધિવત્ સમર્ચના થઈ, ત્યારે ગૌતમએ પણ મધ્યાહ્ને શંકરનું પૂજન કર્યું।

Verse 34

सर्वे शुक्लांबरधरा भस्मोद्धूलितविग्रहाः । सितेन भस्मना कृत्वा सर्वस्थाने त्रिपुंड्रकम् ॥ ३४ ॥

બધાએ શ્વેત વસ્ત્ર ધારણ કરવા, દેહ પર પવિત્ર ભસ્મનો લેપ કરવો; અને શુદ્ધ શ્વેત ભસ્મથી નિર્ધારિત સ્થાનો પર ત્રિપુંડ્ર કરવો।

Verse 35

नत्वा तु भार्गवं सर्वे भूतशुद्धिं प्रचक्रमुः । हृत्पद्ममध्ये सुषिरं तत्रैव भूतपञ्चकम् ॥ ३५ ॥

ભાર్గવ મુનિને નમસ્કાર કરીને સૌએ ભૂતશુદ્ધિનું અનુષ્ઠાન આરંભ્યું. હૃદયકમળના મધ્યે સૂક્ષ્મ ગુહાનું ધ્યાન કરી ત્યાં જ પંચભૂતોની સ્થાપના કરી।

Verse 36

तेषां मध्ये महाकाशमाकाशे निर्मलामलम् । तन्मध्ये च महेशानं ध्यायेद्दीप्तिमयं शुभम् ॥ ३६ ॥

તેમના મધ્યે મહાકાશનું ધ્યાન કરવું—આકાશમાં જે નિર્મળ અને નિષ્કલંક છે. અને તેના મધ્યે દીપ્તિમય, શુભ મહેશાનનું ધ્યાન કરવું।

Verse 37

अज्ञानसंयुतं भूतं समलं कर्मसंगतः । तं देहमाकाशदीपे प्रदहेज्ज्ञानवह्निना ॥ ३७ ॥

અજ્ઞાનથી યુક્ત, મલિન અને કર્મબંધનમાં ફસાયેલ આ દેહધારીને—આકાશદીપમાં જ્ઞાનાગ્નિથી દગ્ધ કરવો।

Verse 38

आकाशस्यावृत्तिं चाहं दग्ध्वाकाशमथो दहेत् । दग्ध्वाकाशमथो वायुमग्निभूतं तथा दहेत् ॥ ३८ ॥

‘આકાશના આવરણને દગ્ધ કરીને, પછી આકાશને પણ દહું; અને આકાશ દગ્ધ થયા પછી અગ્નિરૂપ થયેલા વાયુને પણ દહું।’

Verse 39

अब्भूतं च ततो दग्ध्वा पृथिवीभूतमेव च । तदाश्रितान्गुणान्दग्ध्वा ततो देहं प्रदाहयेत् ॥ ३९ ॥

પછી જલતત્ત્વને દગ્ધ કરીને અને પૃથ્વીતત્ત્વને પણ; તેમના આશ્રિત ગુણોને દગ્ધ કરીને અંતે દેહને પણ પ્રદાહ કરવો।

Verse 40

एवं प्रदग्ध्वा भूतार्दि देही तज्ज्ञानवह्निना । शिखामध्यस्थितं विष्णुमानंदरसनिर्भरम् ॥ ४० ॥

આ રીતે તે જ્ઞાનાગ્નિથી ભૂતોના ક્લેશો અને દેહને દગ્ધ કરીને, દેહી શિખાના મધ્યમાં સ્થિત આનંદરસથી પરિપૂર્ણ વિષ્ણુનું દર્શન કરે છે।

Verse 41

निष्पन्नचंद्रकिरणसंकाशकिरणं किरणं शिवम् । शिवांगोत्पन्नकिरणैरमृतद्रवसंयुतैः ॥ ४१ ॥

તે મંગલમય તેજ (શિવ) પૂર્ણ પ્રગટ ચંદ્રકિરણ સમાન પ્રકાશિત એક કિરણ છે; અને શિવના અંગોમાંથી ઉત્પન્ન, અમૃતધારાથી સંયુક્ત કિરણોથી તે પરિભ્રમિત છે।

Verse 42

सुशीतला ततो ज्वाला प्रशांता चंद्ररश्मिवत् । प्रसारितसुधारुग्भिः सांद्रीभूतश्च संप्लवः । अनेन प्लावितं भूतग्रामं संचिंतयेत्परम् ॥ ४२ ॥

પછી તે જ્વાળા અત્યંત શીતળ, ચંદ્રકિરણ સમાન શાંત બની જાય છે. પ્રસરી રહેલી સુધાધારાઓથી સંપ્લવ ઘન બને છે; અને તેનાથી પ્લાવિત સર્વ ભૂતસમૂહમાં પરમનું ચિંતન કરવું જોઈએ।

Verse 43

इत्थं कृत्वा भूतशुद्धिं क्रियार्हो मर्त्यः शुद्धो जायते ह्येव सद्यः । पूजां कर्तुं जप्यकर्मापि पश्चादेवं ध्यायेद्ब्रह्महत्यादिशुद्ध्यै ॥ ४३ ॥

આ રીતે ભૂતશુદ્ધિ કરીને મનુષ્ય તત્ક્ષણે શુદ્ધ અને ક્રિયાર્થ યોગ્ય બને છે. ત્યારબાદ પૂજા તથા જપકર્મ કરવા, બ્રહ્મહત્યાદિ પાપોની શુદ્ધિ માટે પણ આ જ રીતે ધ્યાન કરવું જોઈએ।

Verse 44

एवं ध्यात्वा चद्रंदीप्तिप्रकाशं ध्यानेनारोप्याशु लिंगे शिवस्य । सदाशिवं दीपमध्ये विचिंत्य पञ्चाक्षरेणार्चनमव्ययं तु ॥ ४४ ॥

આ રીતે ચંદ્રદીપ્તિ સમાન પ્રકાશનું ધ્યાન કરીને, ધ્યાનથી તેને શીઘ્ર શિવલિંગ પર આરોપિત કરવું. પછી દીપજ્વાલાના મધ્યમાં સદાશિવનું ચિંતન કરી, પંચાક્ષરી મંત્રથી અવ્યય અર્ચન કરવું।

Verse 45

आवाहनादीनुपचारांरतथापि कृत्वा स्नानं पूर्ववच्छंकरस्य । औदुंबरं राजतं स्वर्णपीठं वस्त्रादिच्छन्नं सर्वमेवेह पीठम् ॥ ४५ ॥

આવાહન આદિ સર્વ ઉપચાર વિધિપૂર્વક કરીને, પૂર્વોક્ત વિધાન મુજબ શંકરનું સ્નાન કરાવવું. અહીં પીઠ ઉદુંબર કાષ્ઠનું અથવા રજતનું અથવા સ્વર્ણનું હોવું જોઈએ; અને તે વસ્ત્રાદિથી સંપૂર્ણ રીતે ઢાંકેલું રહે.

Verse 46

अंते कृत्वा बुद्बुदाभ्यां च सृष्टिं पीठे पीठे नागमेकं पुरस्तात् । कुर्यात्पीठे चोर्द्ध्वके नागयुग्मं देवाभ्याशे दक्षिणे वामतश्च ॥ ४६ ॥

અંતે બબ્બલ જેવા બે આકારોથી ‘સૃષ્ટિ’ રચીને, દરેક પીઠના આગળ એક-એક નાગ સ્થાપવો. તેમજ ઉપરના પીઠ પર પણ દેવની નજીક જમણી અને ડાબી બાજુ નાગયુગ્મ ગોઠવવું.

Verse 47

जपापुष्पं नागमध्ये निधाय मध्ये वस्त्रं द्वादशप्रातिगुण्ये । सुश्वेतेन तस्य मध्ये महेशं लिंगाकारं पीठयुक्तं प्रपूज्यम् ॥ ४७ ॥

નાગકુંડળીના મધ્યમાં જપાપુષ્પ મૂકી, તેના કેન્દ્રમાં બાર વખત વાળેલું વસ્ત્ર સ્થાપવું. ત્યારબાદ તેના મધ્યમાં અતિ શુભ્ર વસ્ત્ર પર પીઠসহ લિંગરૂપ મહેશનું વિધિપૂર્વક પૂજન કરવું.

Verse 48

एवं कृत्वा साधकास्ते तु सर्वे दत्त्वा दत्त्वा पंचगंधाशष्टगंधम् । पुष्पैः पत्रैः श्रीतिलैरक्षतैश्च तिलोन्मिश्रैः केवलैश्चप्रपूज्य ॥ ४८ ॥

આ રીતે કરીને બધા સાધકોએ વારંવાર પંચગંધ અથવા અષ્ટગંધ અર્પણ કરવું; અને પછી પુષ્પ, પત્ર, શ્રીતિલ તથા અક્ષત—તિલમિશ્રિત કે માત્ર તિલથી પણ—સમ્યક પૂજન કરવું.

Verse 49

धूपं दत्त्वा विधिवत्संप्रयुक्तं दीपं दत्त्वा चोक्तमेवोपहारम् । पूजाशेषं ते समाप्याथ सर्वे गीतं नृत्यं तत्र तत्रापि चक्रुः ॥ ४९ ॥

વિધિપૂર્વક ધૂપ અર્પણ કરીને, અને કહેલા ઉપહાર સાથે દીપ અર્પણ કરીને, તેમણે પૂજાના બાકી કર્મો પૂર્ણ કર્યા. ત્યારબાદ સૌએ ત્યાં ને ત્યાં ગીત અને નૃત્ય પણ કર્યું.

Verse 50

काले चास्मिन्सुव्रते गौतमस्य शिष्यः प्राप्तः शंकरात्मेति नाम्ना ॥ ५० ॥

હે સુવ્રતે! તે સમયે ગૌતમના શિષ્ય ‘શંકરાત્મા’ નામે ત્યાં આવી પહોંચ્યા.

Verse 51

उन्मत्तवेषो दिग्वासा अनेकां वृत्तिमास्थितः । क्वचिद्द्विजातिप्रवरः क्वचिञ्चंडालसन्निभः ॥ ५१ ॥

તે ઉન્મત્ત જેવો વેશ ધારણ કરતો, ક્યારેક દિગંબર રહી અનેક પ્રકારની જીવનવૃત્તિઓ અપનાવતો; ક્યારેક દ્વિજોમાં શ્રેષ્ઠ સમો, તો ક્યારેક ચાંડાલ સમો દેખાતો.

Verse 52

क्वचिच्छूद्रसमो योगी तापसः क्वचिदप्युत । गर्जत्युत्पतते चैव नृत्यति स्तौति गायति ॥ ५२ ॥

ક્યારેક તે યોગી શૂદ્ર સમો વર્તતો, ક્યારેક તાપસનો વેશ ધારણ કરતો; તે ગર્જના કરતો, ઉછળતો, નૃત્ય કરતો, સ્તુતિ કરતો અને ગાતો.

Verse 53

रोदिति श्रृणुतेऽत्युक्तं पतत्युत्तिष्ठति क्वचित् । शिवज्ञानैकसंपन्नः परमानंदनिर्भरः ॥ ५३ ॥

ક્યારેક તે રડતો, વારંવાર કહ્યે પણ સાંભળતો નહિ; ક્યારેક પડી જતો, ક્યારેક ઊભો થતો—તથાપિ તે એકમાત્ર શિવજ્ઞાનથી સંપન્ન, પરમાનંદમાં લીન હતો.

Verse 54

संप्राप्तो भोज्यवेलायां गौतमस्यांतिकं ययौ । बुभुजे गुरुणा साकं क्वचिदुच्छिष्टमेव च ॥ ५४ ॥

ભોજનનો સમય આવતા તે ગૌતમના સાન્નિધ્યે ગયો; ગુરુ સાથે ભોજન કર્યું અને ક્યારેક ગુરુનું ઉચ્છિષ્ટ પણ ગ્રહણ કર્યું.

Verse 55

क्वचिल्लिहति तत्पात्रं तूष्णीमेवाभ्यगात्क्वचित् । हस्तं गृहीत्वैव गुरोः स्वयमेवाभुनक्क्वचित् ॥ ५५ ॥

ક્યારેક તે એ જ પાત્રને ચાટી લેતો, ક્યારેક પૂર્ણ મૌનમાં નજીક આવતો. ક્યારેક ગુરુનો હાથ પકડીને તે પોતે જ ભોજન કરતો.

Verse 56

क्वचिद् गृहांतरे मूत्रं क्वचित्कर्दमलेपनम् । सर्वदा तं गुरुर्दृष्ट्वा करमालंब्य मंदिरम् ॥ ५६ ॥

એક ઘરમાં મૂત્ર હતું, બીજા ઘરમાં કાદવનો લેપ હતો. છતાં ગુરુ તેને દર વખતે જોઈ હાથ પકડી ઘરમાં લઈ જતા.

Verse 57

प्रविश्य स्वीयपीठे तमुपवेश्याप्यभोजयत् । स्वयं तदस्य पात्रेण बुभुजेगौतमो मुनिः ॥ ५७ ॥

આશ્રમમાં પ્રવેશ કરીને ગુરુએ તેને પોતાના આસન પર બેસાડી ભોજન કરાવ્યું; અને ગૌતમ મુનિએ પણ તેની જ થાળીમાંથી સ્વયં ભોજન કર્યું.

Verse 58

तस्य चित्तं परिज्ञातुं कदाचिदथ सुंदरी । अहल्या शिष्यमाहूय भुङ्क्ष्वेति प्राह तं मुदा । निर्दिष्टो गुरुपत्न्या तु बुभुजे सोऽविशेषतः ॥ ५८ ॥

તેના ચિત્તને પરખવા સુંદર અહલ્યાએ એક વાર શિષ્યને બોલાવી આનંદથી કહ્યું—“ભોજન કર.” ગુરુપત્નીના આદેશથી તેણે કોઈ ભેદ વિના ખાધું.

Verse 59

यथा पपौ हि पानीयं तथा वह्निमपि द्विजा । कंटकानन्नवद्भुक्त्वा यथापूर्वमतिष्ठत ॥ ५९ ॥

હે દ્વિજોએ! જેમ તે પાણી પીતા તેમ જ અગ્નિ પણ પી ગયો; અને કાંટાઓને અન્ન સમાન ખાઈને પણ તે પહેલાં જેવો જ અચળ રહ્યો.

Verse 60

पुरो हि मुनिकन्याभिराहूतो भोजनाय च । दिनेदिने तत्प्रदत्तं लोष्टमंबु च गोमयम् ॥ ६० ॥

તે મુનિકન્યાઓ દ્વારા અગાઉથી જ ભોજન માટે આમંત્રિત થતો; અને દિવસે દિવસે તેઓ તેને એ જ આપતાં—માટીના ઢેલા, પાણી અને ગોમય।

Verse 61

कर्दमं काष्ठदंडं च भुक्त्वा पीत्वाथ हर्षितः । एतादृशो मुनिरसौ चंडालसदृशाकृतिः ॥ ६१ ॥

કાદવ અને લાકડાનો દંડ પણ ભક્ષી, પછી તે પી ને પણ તે હર્ષિત થયો. એવો હતો તે મુનિ—ચાંડાલ સમાન આકૃતિવાળો.

Verse 62

सुजीर्णोपानहौ हस्ते गृहीत्वा प्रलपन्हसन् । अंत्यजोचितवेषश्च वृषपर्वाणमभ्यगात् ॥ ६२ ॥

અતિ જર્જરિત પાદુકાની જોડી હાથમાં લઈને, બોલતો-હસતો, અને અંત્યજને યોગ્ય એવો વેશ ધારણ કરી તે વૃષપર્વા પાસે ગયો.

Verse 63

वृषपर्वेशयोर्मध्ये दिग्वासाः समतिष्टत । वृषपर्वा तमज्ञात्वा पीडयित्वा शिरोऽच्छिनत् ॥ ६३ ॥

વૃષપર્વા અને ઈશ વચ્ચે એક દિગ્વાસી તપસ્વી ઊભો હતો. તેને ઓળખ્યા વિના વૃષપર્વાએ તેને પીડાવી તેનું શિરચ્છેદ કર્યું.

Verse 64

हते तस्मिन्द्विजश्रेष्ठे जगदेतञ्चराचरम् । अतीव कलुषं ह्यासीत्तत्रस्था मुनयस्तथा ॥ ६४ ॥

તે દ્વિજશ્રેષ્ઠના વધથી આ સમગ્ર જગત—ચર અને અચર—અત્યંત કલુષિત થઈ ગયું; અને ત્યાં હાજર મુનિઓ પણ તેમ જ થયા.

Verse 65

गौतमस्य महाशोकः संजातः सुमहात्मनः । निर्ययौ चक्षुषो वारि शोकं संदर्शयन्निव ॥ ६५ ॥

સુમહાત્મા ગૌતમને મહાશોક ઉપજ્યો; તેની આંખોમાંથી આંસુ વહ્યા, જાણે પોતાનો શોક પ્રગટ રીતે દર્શાવતો હોય।

Verse 66

गौतमः सर्वदैत्तयानां सन्निधौ वाक्यमुक्तवान् । किमनेन कृते पापं येन च्छिन्नमिदं शिरः ॥ ६६ ॥

ગૌતમ સર્વ દૈત્યોની હાજરીમાં બોલ્યા—“એણે એવું કયું પાપ કર્યું કે જેના કારણે તેનું શિર કાપી નાખવામાં આવ્યું?”

Verse 67

मम प्राणाधिकस्येह सर्वदा शिवयोगिनः । ममापि मरणं सत्यं शिष्यच्छद्मा यतो गुरुः ॥ ६७ ॥

આ શિવયોગી મને પ્રાણોથી પણ વધુ પ્રિય છે; છતાં મારું મરણ પણ નિશ્ચિત છે, કારણ કે ગુરુએ શિષ્યનું છદ્મરૂપ ધારણ કર્યું છે।

Verse 68

शैवानां धर्मयुक्तानां सर्वदा शिववर्तिनाम् । मरणं यत्र दृष्टं स्यात्तत्र नो मरणं ध्रुवम् ॥ ६८ ॥

ધર્મમાં સ્થિત અને સદા શિવમાં વર્તનારા શૈવો માટે—જ્યાં મૃત્યુ દેખાય તેમ લાગે, ત્યાં પણ તેમના પર મૃત્યુનું પ્રભુત્વ નિશ્ચિત નથી।

Verse 69

तच्छ्रुत्वा ह्यसुराचार्यः सुक्रः प्राह विदांवरः । एनं संजीवयिष्यामि भार्गवं शंकरप्रियम् ॥ ६९ ॥

આ સાંભળી અસુરોના આચાર્ય, વિદ્વાનોમાં શ્રેષ્ઠ શુક્ર બોલ્યા—“શંકરપ્રિય આ ભાર్గવને હું ફરી જીવંત કરી દઈશ।”

Verse 70

किमर्थं म्रियते ब्रह्मन्पश्य मे तपसो बलम् । इति वादिनि विप्रेंद्रे गौतमोऽपि ममार ह ॥ ७० ॥

“હે બ્રાહ્મણ! તે શા માટે મરે? મારા તપોબળને જો!”—એવું બોલતા તે શ્રેષ્ઠ વિપ્રની સામે ગૌતમ મુનિ પણ ત્યાં જ પ્રાણ ત્યજી ગયા।

Verse 71

तस्मिन्मृतेऽथ शुक्रोऽपि प्राणांस्तत्याज योगतः । तस्यैवं हतिमाज्ञाय प्रह्लादाद्या दितीश्वराः ॥ ७१ ॥

તે મરી ગયા પછી શુક્રાચાર્યે પણ યોગબળથી પ્રાણ ત્યાગ્યા। આ રીતે તેમનો સંહાર થયો જાણીને પ્રહ્લાદ વગેરે દિતિપુત્ર દૈત્યેશ્વરો વાત સમજી ગયા।

Verse 72

देवा नृपा द्विजाः सर्वे मृता आसंस्तदद्भुतम् । मृतमासीदथ बलं तस्य बाणस्य धीमतः ॥ ७२ ॥

બધા દેવો, રાજાઓ અને સર્વ દ્વિજ મરી ગયા—આ અદ્ભુત હતું. પછી તે ધીમાનના બાણનું બળ પણ જાણે મરીને નિષ્ક્રિય થઈ ગયું।

Verse 73

अहल्या शोकसंतप्ता रुरोदोञ्चैः पुनःपुनः । गौतमेन महेशस्य पूजया पूजितो विभुः ॥ ७३ ॥

શોકથી દગ્ધ અહલ્યા વારંવાર ઊંચે સ્વરે રડી. અને ગૌતમની પૂજાથી મહેશ્વર વિભુનું યોગ્ય રીતે પૂજન થયું।

Verse 74

वीरभद्रो महायोगी सर्वं दृष्ट्वा चुकोप ह । अहो कष्टमहोकष्टं महेशा बहवो हताः ॥ ७४ ॥

મહાયોગી વીરભદ્રે બધું જોઈને ક્રોધ કર્યો. “અહો, કેટલું કષ્ટ! મહાકષ્ટ! મહેશના ઘણા ગણો માર્યા ગયા છે!”

Verse 75

शिवं विज्ञापयिष्यामि तेनोक्तं करवाण्यथ । इति निश्चित्य गतवान्मंदराचलमव्ययम् ॥ ७५ ॥

“હું શિવને વિનંતી કરીશ અને પછી તેમણે કહેલું તેમ કરીશ.” એવો નિશ્ચય કરીને તે અવિનાશી મંદરાચલ પર ગયો.

Verse 76

नमस्कृत्वा विरूपाक्षं वृत्तसर्वमथोक्तवान् । ब्रह्माणं च हरिं तत्र स्थितौ प्राह शिवो वचः ॥ ७६ ॥

વિરૂપાક્ષ (શિવ) ને નમસ્કાર કરીને તેણે સમગ્ર વૃત્તાંત કહ્યો. ત્યાં ઊભેલા બ્રહ્મા અને હરિ (વિષ્ણુ) ને શિવે વચન કહ્યું.

Verse 77

मद्भक्तैः साहसं कर्म कृतं ज्ञात्वा वरप्रदम् । गत्वा पश्यामि हे विष्णो सर्वं तत्कृतसाहसम् ॥ ७७ ॥

મારા ભક્તોએ વરદાયક એવું સાહસિક કર્મ કર્યું છે—એ જાણીને, હે વિષ્ણો, હું જઈને તેમણે કરેલું તે સમગ્ર સાહસ જોઈશ.

Verse 78

इत्युक्त्वा वृषमारुह्य वायुना धूतचामरः । नन्दिकेन सुवेषेण धृते छत्रेऽतिशोभने ॥ ७८ ॥

એવું કહીને તેઓ વૃષભ પર આરોહણ કર્યા; પવનથી ચામર લહેરાતું હતું, અને સુવેષધારી નંદીએ અતિશય શોભન છત્ર ધારણ કર્યું હતું.

Verse 79

सुश्वेते हेमदंडे च नान्ययोग्ये धृते विभो । महेशानुमतिं लब्ध्वा हरिर्नागांतके स्थितः ॥ ७९ ॥

હે પ્રભુ, બીજાને યોગ્ય ન હોય એવો સુશુભ્ર હેમદંડ ધારણ કરીને, મહેશની અનુમતિ મેળવી હરિ નાગાંતકમાં સ્થિત રહ્યા.

Verse 80

आरक्तनीलच्छत्राभ्यां शुशुभे लक्ष्मकौस्तुभः । शिवानुमत्या ब्रह्मापि हंसारूढोऽभवत्तदा ॥ ८० ॥

લાલ અને નીલા છત્રોથી શોભિત લક્ષ્મી તથા કૌસ્તુભ મણિ અતિ તેજસ્વી રીતે ઝળહળ્યા. અને શિવની અનુમતિથી ત્યારે બ્રહ્મા પણ હંસવાહન પર આરુઢ થયા.

Verse 81

इंद्रगोपप्रभाकारच्छत्राभ्यां शुशुभे विधिः । इन्द्रादिसर्वदेवाश्च स्वस्ववाहनसंयुताः ॥ ८१ ॥

ઇન્દ્રગોપની કાંતિ જેવી તેજસ્વી બે છત્રોની નીચે વિધાતા બ્રહ્મા શોભિત થયા. અને ઇન્દ્ર આદિ સર્વ દેવતાઓ પોતાના-પોતાના વાહનો સાથે ઉપસ્થિત હતા.

Verse 82

अथ ते निर्ययुः सर्वे नानावाद्यानुमोदिताः । कोटिकोटिगणाकीर्णा गौतमस्याश्रमं गताः ॥ ८२ ॥

પછી અનેક પ્રકારના વાદ્યોના નાદથી આનંદિત થઈ તેઓ સૌ બહાર નીકળ્યા. કરોડો-કરોડો ગણોથી ઘેરાયેલા તેઓ ગૌતમના આશ્રમ તરફ ગયા.

Verse 83

ब्रह्मविष्णु महेशाना दृष्ट्वा तत्परमाद्भुतम् । स्वभक्तं जीवयामास वामकोणनिरीक्षणात् ॥ ८३ ॥

તે પરમ અદ્ભુત દૃશ્ય જોઈ બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને મહેશ્વરે ડાબી આંખના ખૂણેથી માત્ર એક તિરછા દૃષ્ટિથી પોતાના ભક્તને જીવંત કર્યો.

Verse 84

शंकरो गौतमं प्राह तुष्टोऽहं ते वरं वृणु । तदाकर्ण्य वचस्तस्य गौतमः प्राह सादरम् ॥ ८४ ॥

શંકરે ગૌતમને કહ્યું, “હું તારા પર પ્રસન્ન છું—વર માગ.” તે વચન સાંભળી ગૌતમે આદરપૂર્વક ઉત્તર આપ્યો.

Verse 85

यदि प्रसन्नो देवेश यदि देयो वरो मम । त्वल्लिंगार्चनसामर्थ्यं नित्यमस्तु ममेश्वर ॥ ८५ ॥

હે દેવેશ! જો તમે પ્રસન્ન હો, જો મને વર આપવો હોય, તો હે પ્રભુ, મને સદા તમારા લિંગનું અર્ચન કરવાની સામર્થ્ય પ્રાપ્ત થાઓ।

Verse 86

वृतमेतन्मया देव त्रिनेत्र श्रृणु चापरम् । शिष्योऽयं मे महाभागो हेयादेयादिवर्जितः ॥ ८६ ॥

હે દેવ, હે ત્રિનેત્ર! આ વૃત્તાંત મેં કહ્યો; હવે બીજું પણ સાંભળો. મારો આ શિષ્ય મહાભાગ્યવાન છે—હેય‑આદેય વગેરે દ્વંદ્વોથી રહિત।

Verse 87

प्रेक्षणीयं ममत्वेन न च पश्यति चक्षुषा । न घ्राणग्राह्यं देवेश न पातव्यं न चेतरत् ॥ ८७ ॥

આ ‘જોવાપાત્ર’ તો મમત્વથી જણાય છે, પરંતુ આંખોથી ખરેખર દેખાતું નથી. હે દેવેશ, આ ઘ્રાણથી ગ્રહ્ય નથી; આ પીવાનું નથી, ન તો ઇન્દ્રિયોના અન્ય કોઈ વિષય છે।

Verse 88

इति बुद्ध्व्या तथा कुर्वन्स हि योगी महायशः । उन्मत्तविकृताकारः शंकरात्मेति कीर्तितः ॥ ८८ ॥

આ રીતે સમજીને તેમ જ આચરણ કરનાર તે મહાયશસ્વી યોગી—બાહ્ય રીતે ઉન્મત્ત અને વિકૃતાકાર દેખાય તોય—‘શંકરાત્મા’, એટલે જેના આત્મા શંકર જ છે, એમ કીર્તિત થાય છે।

Verse 89

न कश्चित्तं प्रति द्वेषी न च तं हिंसयेदपि । एतन्मे दीयतां देव मृतानाममृतिस्तथा ॥ ८९ ॥

કોઈ પણ તેની પ્રત્યે દ્વેષ ન રાખે, અને કોઈ પણ તેને કોઈ રીતે હિંસા ન કરે. હે દેવ, મને આ વર આપો; તેમજ મૃત્યુ પામેલાઓને પણ મૃત્યુબંધનથી મુક્તિ થાઓ।

Verse 90

तच्छ्रुत्वोमापतिः प्रीतो निरीक्ष्य हरिमव्ययः । स्वांशेन वायुना देहमाविशज्जगदीश्वरः ॥ ९० ॥

એ સાંભળી ઉમાપતિ (શિવ) પ્રસન્ન થયા; અવ્યય હરિને નિહાળી, પોતાના અંશશક્તિથી વાયુના માર્ગે જગદીશ્વર તે દેહમાં પ્રવેશ્યા।

Verse 91

हरिरूपः शंकरात्मा मारुतिः कपिसत्तमः । पर्यायैरुच्यतेऽधीशः साक्षाद्विष्णुः शिवः परः ॥ ९१ ॥

જેનુ રૂપ હરિ છે અને અંતઃસ્વરૂપ શંકર છે—એ મારુતિ, કપિશ્રેષ્ઠ, અનેક પર્યાયનામોથી સ્તુત થાય છે; એ અધીશ સాక్షાત્ વિષ્ણુ છે, પરમ શિવ છે।

Verse 92

आकल्पतेषु प्रत्येकं कामरूपमुपाश्रितः । ममाज्ञाकारको रामभक्तः पूजितविग्रहः ॥ ९२ ॥

પ્રત્યેક કલ્પમાં, ઇચ્છિત રૂપ ધારણ કરીને, તે મારી આજ્ઞા મુજબ કાર્ય કરે છે; તે રામભક્ત છે અને તેનું સાકાર વિગ્રહ પૂજનીય છે।

Verse 93

अनंतकल्पमीशानः स्थास्यति प्रीतमानसः । त्वया कृतमिदं वेश्म विस्तृतं सुप्रतिष्टितम् ॥ ९३ ॥

પ્રીત મનથી ઈશાન અનંત કલ્પો સુધી અહીં નિવાસ કરશે. તું બનાવેલું આ વેશ્મ વિશાળ છે અને સુદૃઢ રીતે પ્રતિષ્ઠિત છે।

Verse 94

नित्यं वै सर्वरूपेण तिष्ठामः क्षणमादरात् । समर्चिताः प्रयास्यामः स्वस्ववासं ततः परम् ॥ ९४ ॥

“અમે નિત્ય સર્વરૂપે હાજર રહીએ છીએ; તેથી આદરપૂર્વક ક્ષણમાત્ર અમારું સમર્ચન કરો. સમ્યક્ પૂજિત થયા પછી, અમે પછી પોતાના-પોતાના ધામે પ્રસ્થાન કરીશું.”

Verse 95

अथाबभाषे विश्वेशं गौतमो मुनिपुंगवः । अयोग्यं प्रार्थयामीश ह्यर्थी दोषं न पश्यति ॥ ९५ ॥

ત્યારે મુનિપુંગવ ગૌતમ વિશ્વેશ્વર પ્રભુને બોલ્યા— “હે ઈશ! હું અયોગ્ય પણ માગું છું; કારણ કે જરૂરિયાતમાં રહેલો માણસ પોતાનો દોષ નથી જોતો.”

Verse 96

ब्रह्माद्यलभ्यं देवेश दीयतां यदि रोचते । अथेशो विष्णुमालोक्य गृहीत्वा तत्करं करे ॥ ९६ ॥

“હે દેવેશ! જો તમને ગમે તો બ્રહ્મા આદિને પણ અલભ્ય એવું તે દાન કરો.” પછી પ્રભુએ વિષ્ણુને જોઈને તેનો હાથ પોતાના હાથમાં લીધો.

Verse 97

प्रहसन्नंबुजाभाक्षमित्युवाच सदाशिवः । क्षामोदरोऽसि गोविंद देयं ते भोजनं किमु ॥ ९७ ॥

હસતાં સદાશિવે કમળનેત્રને કહ્યું— “ગોવિંદ! તારો ઉદર ક્ષીણ દેખાય છે; તને કયું ભોજન આપવું?”

Verse 98

स्वयं प्रविश्य यदि वा स्वयं भुंक्ष्व स्वगेहवत् । गच्छ वा पार्वतीगेहं या कुक्षिं पूरयिष्यति ॥ ९८ ॥

તમે જાતે અંદર પ્રવેશ કરીને પોતાના ઘરની જેમ જાતે જ ભોજન કરો; અથવા પાર્વતીના ગૃહે જાઓ—તે તમારું ઉદર ભરશે.

Verse 99

इत्युक्त्वा तत्करालंबी ह्येकांतमगमद्विभुः । आदिश्य नंदिनं देवो द्वाराध्यक्षं यथोक्तवत् ॥ ९९ ॥

આમ કહી સર્વશક્તિમાન પ્રભુ તેનો હાથ પકડી એકાંત સ્થાને ગયા અને દ્વારાધ્યક્ષ નંદિને યથોક્ત આદેશ આપ્યો.

Verse 100

स गत्वा गौतमं वाथ ह्युक्तवान्विष्णुभाषणम् । संपादयान्नं देवेशा भोक्तुकामा वयं मुने ॥ १०० ॥

પછી તે ગૌતમ મુનિ પાસે જઈ વિષ્ણુનો સંદેશ કહ્યો— “હે મુનિશ્રેષ્ઠ, અન્ન તૈયાર કરો; અમે દેવોના અધિપતિઓ ભોજન કરવા ઇચ્છીએ છીએ.”

Verse 101

इत्युक्त्वैकांतमगमद्वासुदेवेन शंकरः । मृदुशय्यां समारुह्य शयितौ देवतोत्तमौ ॥ १०१ ॥

આવું કહી શંકર વાસુદેવ સાથે એકાંત સ્થાને ગયા. નરમ શય્યા પર ચઢીને તે બંને પરમ દેવો વિશ્રાંતિ માટે શયન થયા.

Verse 102

अन्योन्यं भाषणं कृत्वा प्रोत्तस्थतुरुभावपि । गत्वा तडागं गंभीरं स्रास्यंतौ देवसत्तमौ ॥ १०२ ॥

એકબીજા સાથે વાતચીત કરીને તે બંને ઊભા થયા. પછી દેવશ્રેષ્ઠો એક ઊંડા તળાવ પાસે જઈ તેમાં ઉતરવા લાગ્યા.

Verse 103

करांबुपातमन्योन्यं पृथक्कृत्वोभयत्र च । मुनयो राक्षसाश्चैव जलक्रीडां प्रचक्रिरे ॥ १०३ ॥

બે પક્ષમાં વહેંચાઈ, બંને તરફથી એકબીજા પર હાથથી પાણી છાંટતાં મુનિઓ અને રાક્ષસોએ જલક્રીડા શરૂ કરી.

Verse 104

अथ विष्णुर्महेशश्च जलपानानि शीघ्रतः । चक्रतुः शंकरऋ पद्मकिंजल्कांजलिना हरेः ॥ १०४ ॥

પછી વિષ્ણુ અને મહેશએ ઝડપથી જલપાન કર્યું. અને શંકરે હરિના સાન્નિધ્યમાં કમળના રેશાઓથી ભરેલી અંજલિ વડે પાણી પીધું.

Verse 105

अवाकिरन्मुखे तस्य पद्मोत्फुल्लविलोचने । नेत्रे केशरसंपातात्प्रमीलयत केशवः ॥ १०५ ॥

તેઓએ તેના મુખ પર (પરાગ) છાંટ્યો; પૂર્ણ ખીલેલા કમળ સમા નેત્રો ધરાવતાં કેશવે પરાગ પડતાં આંખો મીંચી લીધી।

Verse 106

अत्रांतरे हरेः स्कंधमारुरोह महेश्वरः । हर्युत्तमांगं बाहुभ्यां गृहीत्वा संन्यमज्जयत् ॥ १०६ ॥

એ દરમિયાન મહેશ્વર હરિના ખભા પર ચઢ્યા; બંને ભુજાઓથી હરિના ઉત્તમ મસ્તકને પકડી બળપૂર્વક દબાવી દીધું।

Verse 107

उन्मज्जयित्वा च पुनः पुनश्चापि पुनःपुनः । पीडितः स हरिः सूक्ष्मं पातयामास शंकरम् ॥ १०७ ॥

તેને વારંવાર ઉપર ઉઠાવી ફરી ફરી; પીડિત થયેલા હરિએ શંકરને સૂક્ષ્મ, અદૃશ્ય અવસ્થામાં પાડી દીધા।

Verse 108

अथ पादौ गृहीत्वा तं भ्रामयन्विचकर्ष ह । अताडयद्ध्वरेर्वक्षः पातयामास चाच्युतम् ॥ १०८ ॥

પછી તેના પગ પકડીને ફેરવી ખેંચ્યો; ધ્વરના વક્ષસ્થળ પર પ્રહાર કર્યો અને અચ્યુતને પણ પાડી દીધો।

Verse 109

अथोत्थितो हरिस्तोयमादायांजलिना ततः । शीर्षे चैवाकिरच्छंभुमथ शंभुरथो हरिः ॥ १०९ ॥

પછી હરિ ઊભા થયા, અંજલિમાં જળ લઈને શંભુના મસ્તક પર ઢોળ્યું; ત્યારબાદ શંભુએ પણ એ જ રીતે હરિના શિરે ઢોળ્યું।

Verse 110

जलक्रीडैवमभवदथ चर्षिगणांतरे । जलक्रीडासंभ्रमेण विस्रस्तजटबंधनाः ॥ ११० ॥

ત્યારે ઋષિગણની સભામાં જલક્રીડા ઊભી થઈ. તે જલવિહારના ઉત્સાહમાં તેમની જટાના બંધન છૂટી જઈ વિખેરાઈ ગયા.

Verse 111

अथ संभ्रमतां तेषामन्योन्यजटबंधनम् । इतरेतरबद्ध्वासु जटासु च मुनीश्वराः ॥ १११ ॥

પછી તેઓ ગભરાટમાં દોડધામ કરતા હતા ત્યારે તેમની જટાઓ પરસ્પર ગૂંથાઈ ગઈ. એકબીજાથી બંધાયેલી જટાઓમાં તે મુનિશ્રેષ્ઠો અટવાઈ ગયા.

Verse 112

शक्तिमंतोऽशक्तिमत आकर्षंति च सव्यथम् । पातयंतोऽन्यतश्चापि क्त्रोशंतो रुदतस्तथा ॥ ११२ ॥

બળવાન લોકો દુર્બળોને પીડા સાથે ખેંચે છે. અને તેમને બીજે ક્યાંક પાડી પણ દે છે; પીડિતો ચીસો પાડી રડે છે.

Verse 113

एवं प्रवृत्ते तुमुले संभूते तोयकर्मणि । आकाशे वानरेशस्तु ननर्त च ननाद च ॥ ११३ ॥

આ રીતે જ્યારે જલકર્મમાં ભયંકર કકળાટ ઊભો થયો અને તે ચાલતો રહ્યો, ત્યારે આકાશમાં વાનરરાજ નાચ્યો અને ગર્જના કરી.

Verse 114

विपंचीं वादयन्वाद्यं ललितां गीतिमुज्जगौ । सुगीत्या ललिता यास्तु आगायत विधा दश ॥ ११४ ॥

તે વિપંચી વાદ્ય વગાડતાં વગાડતાં લલિત અને મધુર ગીત ગાવા લાગ્યો. એવી લલિત રચનાઓ સુગાનથી દસ પ્રકારની રીતોમાં ગવાય છે.

Verse 115

शुश्राव गीतिं मधुरां शंकरो लोकभावतः । स्वयं गातुं हि ललितं मंदंमंदं प्रचक्रमे ॥ ११५ ॥

મધુર ગીતી સાંભળી શંકર લોકભાવથી પ્રેરિત થયા અને પોતે જ ધીમે ધીમે લલિત રીતે ગાવા લાગ્યા।

Verse 116

स्वयं गायति देवेशे विश्रामं गलदेशिकम् । स्वरं ध्रुवं समादाय सर्वलक्षणसंयुतम् ॥ ११६ ॥

તે દેવેશના સમક્ષ પોતે ગાય છે; ગળામાં યોગ્ય સ્થાને વિરામ મૂકી, સર્વ લક્ષણોથી યુક્ત ધ્રુવ સ્વર ગ્રહણ કરે છે।

Verse 117

स्वधारामृतसंयुक्तं गानेनैवमपोनयन् । वासुदेवो मर्दलं च कराभ्यामप्यवादयत् ॥ ११७ ॥

પોતાના અંતઃપ્રવાહના અમૃતથી યુક્ત એવા ગાનથી તેણે સર્વ ક્લેશ દૂર કર્યા; અને વાસુદેવ પણ બંને હાથથી મર્દલ (મૃદંગ) વગાડવા લાગ્યા।

Verse 118

अम्बुजांगश्चतुर्वक्रस्तुंबुरुर्मुखरो बभौ । तानका गौतमाद्यास्तु गयको वायुजोऽभवत् ॥ ११८ ॥

અંબુજાંગ ચતુર્વક્ર બન્યા, તુંબુરુ મુખર તરીકે પ્રસિદ્ધ થયા; તેમ જ તાનકા અને ગૌતમાદિ ઋષિઓ પ્રગટ થયા, અને ગાયક વાયુપુત્ર રૂપે જન્મ્યો।

Verse 119

गायके मधुरं गीतं हनूमति कपीश्वरे । म्लानमल्मानमभवत्कृशाः पुष्टास्तदाभवन् ॥ ११९ ॥

કપીશ્વર હનુમાનની સમક્ષ ગાયકએ મધુર ગીત ગાયું; ત્યારે મ્લાન લોકો પ્રસન્ન થયા અને કૃશ લોકો પણ પુષ્ટ બન્યા।

Verse 120

स्वां स्वां गीतिमतः सर्वे तिरस्कृत्यैव मूर्च्छिता । तूष्णीभूतं समभवद्देवर्षिगणदानवम् ॥ १२० ॥

પોતપોતાના ગીતમાં નિપુણ એવા સૌ જાણે તિરસ્કૃત થઈ મૂર્છિત થયા; તેમની રાગધારા ઢંકાઈ ગઈ અને દેવર્ષિગણ તથા દાનવોની સભા મૌન બની ગઈ।

Verse 121

एकः स हनुमान् गाता श्रोतारः सर्व एव ते । मध्याह्नकाले वितते गायमाने हनूमति । स्वस्ववाह नमारुह्य निर्गताः सर्वदेवताः ॥ १२१ ॥

ગાયક તો એકલા હનુમાન જ હતા અને બાકીના બધા શ્રોતાઓ. મધ્યાહ્ન સમયે હનુમાન વિસ્તારે ગાવા લાગ્યા ત્યારે સર્વ દેવતાઓ પોતપોતાના વાહનો પર આરોહણ કરીને નીકળી પડ્યા।

Verse 122

गानप्रियो महेशस्तु जग्राह प्लवगेश्वरम् । प्लवग त्वं मयाज्ञप्तो निःशंको वृषमारुह ॥ १२२ ॥

ગાનપ્રિય મહેશે પ્લવગેશ્વરને પકડી કહ્યું—“હે વાનર! મેં તને આજ્ઞા આપી છે; નિઃશંક થઈ વृषભ પર આરોહણ કર.”

Verse 123

मम चाभिमुखो भूत्वा गायस्वानेकगायनम् । अथाह कपिशार्दूलो भगवंतं महेश्वरम् ॥ १२३ ॥

“મારી સામે મુખ કરીને અનેક પદવાળું ગાન ગા.” એમ કહી કપિશાર્દૂલે ભગવાન મહેશ્વરને સંબોધ્યા।

Verse 124

वृषभारोहसामर्थ्यं तव नान्यस्य विद्यते ष । तव वाहनमारुह्य पातकी स्यामहं विभो ॥ १२४ ॥

વૃષભ પર આરોહણ કરવાની સામર્થ્ય માત્ર તમારામાં જ છે, બીજામાં નથી. હે વિભો! તમારા વાહન પર ચઢું તો હું પાપી બની જાઉં।

Verse 125

मामेवारुह देवेश विहंगः शिवधारणः । तव चाभिमुखँ गानं करिष्यामि विलोकय ॥ १२५ ॥

હે દેવેશ! માત્ર મારા પર આરોહણ કરો; હું શિવને ધારણ કરનાર વિહંગ છું. તમારી સામે મુખ કરીને હું સ્તુતિગાન કરીશ—જુઓ.

Verse 126

अथेश्वरो हनूमंतमारुरोह यथा वृषम् । आरूढे शंकरे देवे हनुमत्कंधरां शिवः ॥ १२६ ॥

પછી ઈશ્વર (શિવ) હનુમાન પર એમ આરોહણ કર્યા જેમ કોઈ વृषભ પર ચડે. દેવ શંકર આરૂઢ થતાં જ શિવ હનુમાનના ખભા પર બિરાજ્યા.

Verse 127

छित्वा त्वचं परावृत्य सुखं गायति पूर्ववत् । श्रृण्वन्गीतिसुधां शंभुर्गौत मस्य गृहं ततः ॥ १२७ ॥

ચામડી કાપીને તેને ઓઢી, તે પહેલાંની જેમ આનંદથી ગાવા લાગ્યો. તે ગાનની અમૃતસમાન મધુરતા સાંભળી શંભુ ત્યાર પછી ગૌતમના ગૃહે ગયા.

Verse 128

सर्वे चाप्यागतास्तत्र देवर्षिगणदानवाः । पूजिता गौतमेनाथ भोजनावसरे सति ॥ १२८ ॥

ત્યાં દેવર્ષિઓના સમૂહો અને દાનવો પણ બધા આવી પહોંચ્યા. હે નાથ! ભોજન સમયે ગૌતમએ તેમનું વિધિવત્ પૂજન-સત્કાર કર્યો.

Verse 129

यच्छुष्कं दारुसंभूतं गृहो पकरणादिकम् । प्ररूढमभवत्सर्वं गायमाने हनूमति ॥ १२९ ॥

ઘરમાં સૂકા લાકડાથી બનેલું જે કંઈ—ઉપકરણો અને સામાન સહિત—હનુમાનનું ગાન ચાલતું હતું ત્યારે તે બધું અંકુરિત થઈ ફરી તાજું બન્યું.

Verse 130

तस्मिन्गाने समस्तानां चित्रं दृष्टिरतिष्टत ॥ १३० ॥

તે ગાન શરૂ થતાં જ સૌની દૃષ્ટિ અદ્ભુત આશ્ચર્યમાં સ્થિર થઈ ગઈ।

Verse 131

द्विबाहुरीशस्य पदाभिवं दनः समस्तगात्राभरणोपपन्नः । प्रसन्नमूर्तिस्तरुणः सुमध्ये विन्यस्तमूर्द्ध्वांजलिभिः शिरोभिः ॥ १३१ ॥

તે દ્વિભુજ ઈશ્વરના ચરણોમાં નમ્યો અને ઊભો રહ્યો; સર્વ અંગે આભૂષણોથી શોભિત, યુવાન, સુમધ્ય, પ્રસન્નમુખ—હાથ જોડીને, મસ્તક નમાવી ભક્તિપૂર્વક સ્થિત રહ્યો।

Verse 132

शिरः कराभ्यां परिगृह्य शंकरो हनूमतः पूर्वमुखं चकार । पद्मासनासीनहनूमतोंऽजलौ निधाय पादं त्वपरं मुखे च ॥ १३२ ॥

શંકરે હનુમાનનું મસ્તક બંને હાથથી પકડી તેનું મુખ પૂર્વ તરફ ફેરવ્યું। પછી પદ્માસનમાં બેઠેલા હનુમાનની જોડેલી હથેળીઓ પર એક પાદ મૂક્યો અને બીજો પાદ તેના મુખ પર મૂક્યો।

Verse 133

पादांगुलीभ्यामथ नासिकां विभुः स्नेहेन जग्राह च मन्दमन्दम् । स्कन्धे मुखे त्वंसतले च कण्ठे वक्षस्थले च स्तनमध्यमे हृदि ॥ १३३ ॥

પછી પ્રભુએ સ્નેહથી ધીમે ધીમે પગની આંગળીઓથી નાસિકા સ્પર્શી; તેમજ કોમળતાથી ખભા, મુખ, હંસલીની ખાડી, કણ્ઠ, વક્ષસ્થળ, સ્તનમધ્ય અને હૃદયપ્રદેશને પણ સ્પર્શ કર્યો।

Verse 134

ततश्च कुक्षावथ नाभिमंडलं पादं द्वितीयं विदधाति चांजलौ । शिरो गृहीत्वाऽवनमय्य शंकरः पस्पर्श पृष्ठं चिबुकेन सोऽध्वनि ॥ १३४ ॥

પછી તેણે બીજો પાદ ઉદર અને નાભિમંડળ પર મૂક્યો। શંકરે મસ્તક પકડી નીચે નમાવી, એ જ ક્રમમાં પોતાની ઠોડીથી પીઠને સ્પર્શ કરી।

Verse 135

हारं च मुक्तापरिकल्पितं शिवो हनूमतः कंठगतं चकार ॥ १३५ ॥

ત્યારે શિવજીએ મોતીોથી રચાયેલો હાર હનુમાનજીના કંઠે ધારણ કરાવ્યો।

Verse 136

अथ विष्णुर्महेशानमिह वचनमुक्तवान् । हनूमता समो नास्ति कृत्स्नब्रह्माण्डमण्डले ॥ १३६ ॥

પછી વિષ્ણુએ મહેશને કહ્યું—સમગ્ર બ્રહ્માંડમંડળમાં હનુમાન સમો કોઈ નથી।

Verse 137

श्रुतिदेवाद्यगम्यं हि पदं तव कपिस्थितम् । सर्वोपनिषदव्यक्तं त्वत्पदं कपिसर्वयुक् ॥ १३७ ॥

હે પ્રભુ! જે તમારું પરમ પદ વેદો અને દેવતાઓને પણ અગમ્ય છે, તે કપિ-ધ્વજધારીમાં સ્થાપિત છે. જે સર્વ ઉપનિષદોને અવ્યક્ત છે, તે તમારું પદ—હે કપિચિહ્નિત—સર્વ શક્તિઓથી યુક્ત છે।

Verse 138

यमादिसाधनैंर्योगैर्न क्षणं ते पदं स्थिरम् । महायोगिहृदंभोजे परं स्वस्थं हनूमति ॥ १३८ ॥

યમાદિ સાધનોવાળા યોગોથી પણ તમારું પદ ક્ષણમાત્ર સ્થિર રહેતું નથી; પરંતુ મહાયોગી હનુમાનના હૃદયકમળમાં તમે પરમ વિશ્રાંતિથી સદા સ્થિત છો।

Verse 139

वर्षकोटिसहस्रं तु सहस्राब्दैरथान्वहम् । भक्त्या संपूजितोऽपीश पादो नो दर्शितस्त्वया ॥ १३९ ॥

હે ઈશ! કરોડો વર્ષો સુધી, સહસ્રાબ્દો સુધી અવિરત ભક્તિથી અમે તમારી પૂજા કરી; છતાં તમે અમને તમારું ચરણ પણ દર્શાવ્યું નથી।

Verse 140

लोके वादो हि सुमहाञ्छंभुर्नारायणप्रियः । हरिप्रियस्तथा शंभुर्न तादृग्भाग्यमस्ति मे ॥ १४० ॥

લોકમાં મહાવચન પ્રસિદ્ધ છે—શંભુ નારાયણને પ્રિય છે અને શંભુ હરિને પણ પ્રિય છે; પરંતુ એવું સૌભાગ્ય મને નથી।

Verse 141

तच्छ्रुत्वा वचनं शंभुर्विष्णोः प्राह मुदान्वितः । न त्वया सदृशो मह्यं प्रियोऽन्योऽस्ति हरे क्वचित् ॥ १४१ ॥

વિષ્ણુના તે વચન સાંભળી શંભુ આનંદથી બોલ્યા—હે હરિ, તારા સમાન મને પ્રિય બીજો કોઈ ક્યાંય નથી।

Verse 142

पार्वती वा त्वया तुल्या वर्तते नैव भिद्यते । अथ देवाय महते गौतमः प्रणिपत्य च ॥ १४२ ॥

પાર્વતી પણ તારા સમાન છે; કોઈ ભેદ નથી. ત્યારબાદ ગૌતમ મહાદેવને પ્રણામ કરીને (વચન બોલ્યા)।

Verse 143

व्यजिज्ञपदमेयात्मज्देवैर्हि करुणानिधे । मध्याह्नोऽयं व्यतिक्रांतो भुक्तिवेलाखिलस्य च ॥ १४३ ॥

દેવોએ કરુણાનિધિ, અદિતિપુત્ર એવા અમેયાત્માને નિવેદન કર્યું—હે પ્રભુ, મધ્યાહ્ન વીતી ગયો છે અને સૌની ભોજનવેળા પણ પસાર થઈ ગઈ છે।

Verse 144

अथाचम्य महादेवो विष्णुना सहितो विभुः । प्रविश्य गौतमगृहं भोजनायोपचक्रमे ॥ १४४ ॥

પછી વિભુ મહાદેવે વિષ્ણુ સાથે આચમન કરીને ગૌતમના ગૃહમાં પ્રવેશ કર્યો અને ભોજન શરૂ કર્યું।

Verse 145

रत्नांगुलीयैरथनूपुराभ्यां दुकूलबंधेन तडित्सुकांच्या । हारैरनेकैरथ कण्ठनिष्कयज्ञोपवीतोत्तरवाससी च ॥ १४५ ॥

તે રત્નજડિત અંગૂઠીઓ અને નૂપુરોથી, સૂક્ષ્મ રેશમી બંધન તથા વીજળી સમી તેજસ્વી કાંચીથી, અનેક હારો અને કણ્ઠનિષ્કથી, યજ્ઞોપવીત અને ઉત્તરીય વસ્ત્રથી શોભિત હતા।

Verse 146

विलंबिचंचन्मणिकुंडलेन सुपुष्पधम्मिल्लवरेण चैव । पंचांगगंधस्य विलेपनेन बाह्वंगदैः कंकणकांगुलीयैः ॥ १४६ ॥

લટકતા અને હલતા મણિકુંડળોથી, સુંદર ફૂલોથી શોભિત ઉત્તમ કેશસજ્જાથી, પંચાંગગંધના લેપનથી, તેમજ બાહુબંધ, કંકણ અને અંગૂઠીઓથી તેઓ દિવ્ય તેજે ઝળહળતા હતા।

Verse 147

अथो विभूषितः शिवो निविष्ट उत्तमासने । स्वसंमुखं हरिं तथा न्यवेशयद्वरासने ॥ १४७ ॥

પછી અલંકૃત ભગવાન શિવ ઉત્તમ આસન પર બિરાજ્યા અને પોતાના સમક્ષ શ્રીહરિને પણ શ્રેષ્ઠ આસન પર બેસાડ્યા।

Verse 148

देवश्रेष्ठौ हरीशौ तावन्योन्याभिमुखस्थितौ । सुवर्णभाजनस्थान्नं ददौ भक्त्या स गौतमः ॥ १४८ ॥

દેવશ્રેષ્ઠ હરી અને ઈશ—બન્ને પરસ્પર સામસામે હતા; ત્યારે ગૌતમએ ભક્તિપૂર્વક સુવર્ણ પાત્રમાં પીરસેલું અન્ન અર્પણ કર્યું।

Verse 149

त्रिंशत्प्रभेदान्भक्ष्यांस्तु पायसं च चतुर्विधम् । सुपक्वं पाकजातं च कल्पितं यच्छतद्वयम् ॥ १४९ ॥

ભક્ષ્ય પદાર્થોના ત્રીસ ભેદ અને પાયસના ચાર પ્રકાર—સુપક્વ, પાકજાત, તથા બે પ્રકારના કલ્પિત—આ બધું અર્પણ કરવું જોઈએ।

Verse 150

अपक्कं मिश्रकं तद्वत्त्रिंशतं परिकल्पितम् । शतं शतं सुकन्दानां शाकानां च प्रकल्पितम् ॥ १५० ॥

એ જ રીતે કાચા મિશ્ર પદાર્થોનું પ્રમાણ ત્રીસ નક્કી કરાયું છે. સુગંધિત કંદમૂળ અને શાકભાજી માટે પ્રત્યેકનું સો સો પ્રમાણ વિધાન છે.

Verse 151

पंचविंशतिधा सर्पिःसंस्कृतं व्यंजनं तथा । शर्कराद्यं तथा चूतमोचाखर्जूरदाडिमम् ॥ १५१ ॥

પચ્ચીસ પ્રકારથી સંસ્કૃત ઘી, તેમજ સ્વાદિષ્ટ વ્યંજન; અને શર્કરા વગેરે; ઉપરાંત કેરી, કેળું, ખજુર અને દાડમ.

Verse 152

द्राक्षेक्षुनागरंगं च मिष्टं पक्वं फलोत्करम् । प्रियालक्रंजम्बुफलं विकंकतफलं तथा ॥ १५२ ॥

દ્રાક્ષ, શેરડી, નાગરંગ, અને મીઠાં પક્વ ફળોનો ઢગલો; તેમજ પ્રિયાલ, ક્રંજંબુ, જાંબુ અને વિકંકતનાં ફળ પણ (અર્પણ કરવાં).

Verse 153

एवमादीनि चान्यानि द्रव्याणीशे समर्प्य च । दत्त्वापोशानकं विप्रो भुंजध्वमिति चाब्रवीत् ॥ १५३ ॥

આ રીતે આ તથા અન્ય દ્રવ્યો ઈશ્વરને અર્પણ કરીને, બ્રાહ્મણે આચમન કરાવી કહ્યું—“હવે પ્રસાદ ગ્રહણ કરો.”

Verse 154

भुंजानैषु च सर्वेषु व्यजनं सूक्ष्मविस्तृतम् । गौतमः स्वयमादाय शिवविष्णू अवीजयत् ॥ १५४ ॥

બધા ભોજન કરતા હતા ત્યારે, ગૌતમે પોતે સૂક્ષ્મ અને વિસ્તૃત પંખો લઈને શિવ અને વિષ્ણુને પવન કર્યો.

Verse 155

परिहासमथो कर्तुमियेष परमेश्वरः । पश्य विष्णो हनूमन्तं कथं भुंक्ते स वानरः ॥ १५५ ॥

પછી પરમેશ્વરે પરिहास કરવા ઇચ્છીને કહ્યું— “હે વિષ્ણુ, હનુમાનને જો; આ વાનર કેવી રીતે ભોજન કરે છે!”

Verse 156

वानरं पश्यति हरौ मण्डकं विष्णुभाजने । चक्षेप मुनिसंषेषु पश्यत्स्वपि महेश्वरः ॥ १५६ ॥

હરિ જોઈ રહ્યા હતા ત્યારે એક વાનરે વિષ્ણુ-પૂજાના પાત્રમાં દેડકો ફેંક્યો; મુનિસભા જોઈ રહી હોવા છતાં આ મહેશ્વરે જ કર્યું.

Verse 157

हनूमते दत्तवांश्च स्वोच्छिष्टं पायसादिकम् । त्वदुच्छिष्टभोज्यं तु तवैव वचनाद्विभो ॥ १५७ ॥

તેણે હનુમાનને પોતાના ઉચ્છિષ્ટ પાયસ વગેરે આપ્યા; પરંતુ હે વિભો, આપના ઉચ્છિષ્ટનું ભોજન તો માત્ર આપના આદેશથી જ થયું.

Verse 158

अनर्हं मम नैवेद्यं पत्रं पुष्पं फलादिकम् । मह्यं निवेद्य सकलं कूप एव विनिःक्षिपेत् ॥ १५८ ॥

મારા નૈવેદ્યમાં પાન, ફૂલ, ફળ વગેરે કંઈ અયોગ્ય હોય તો, તે મને અર્પણ કરીને પછી તે બધું કૂવામાં જ નાખવું જોઈએ.

Verse 159

अभुक्ते त्वर्द्वंचो नूनं भुक्ते चापि कृपा तव । बाणलिंगे स्वयंभूते चन्द्रकांते हृदि स्थिते ॥ १५९ ॥

નિશ્ચયે, ન ખાધું હોય તો તે તમારી વંચના; અને ખાધું હોય તો પણ તે તમારી કૃપા જ—હે પ્રભુ, હૃદયમાં સ્થિત, સ્વયંભૂ બાણલિંગ, ચંદ્રકાંત સમ તેજસ્વી।

Verse 160

चांद्रायण समं ज्ञेयं शम्भोर्नैवेद्यभक्षणम् । भुक्तिवेलेयमधुना तद्वैरस्यं कथांतरात् ॥ १६० ॥

શંભુ (શિવ)ને અર્પિત નૈવેદ્યનું ભક્ષણ ચાંદ્રાયણ વ્રત સમાન જાણવું. પરંતુ અત્યારે ભોજનનો સમય છે; તે પ્રસંગની કટુતા પછી બીજી કથામાં કહેવાશે.

Verse 161

भुक्त्वा तु कथयिष्यामि निर्विशंकं विभुंक्ष्व तत् । अथासौ जलसंस्कारं कृतवान् गौतमो मुनिः ॥ १६१ ॥

“ભોજન કર્યા પછી હું કહેશ; નિઃશંક થઈને તે ભક્ષણ કર.” પછી મુનિ ગૌતમએ જલ-સંસ્કારની વિધિ કરી.

Verse 162

आरक्तसुस्निगन्धसुसूक्ष्मगात्राननेकधाधौतसुशोभितांगान् । तडागतोयैः कतबीजघर्षितैर्विशौधितैस्तैः करकानपूरयत् ॥ १६२ ॥

તળાવના જળને કટક બીજથી ઘસીને, અનેક વાર ધોઈને, સુગંધિત, સૂક્ષ્મ અને થોડું લાલાશવાળું બનાવી સંપૂર્ણ શુદ્ધ કર્યું; તે જળથી જળઘટો ભરી દીધા, જેથી પાત્રો ઝગમગ્યા.

Verse 163

नद्याः सैकतवेदिकां नवतरां संछाद्य सूक्ष्मांबरैःशुद्ध्वैः श्वेततरैरथोपरि घटांस्तोयेन पूर्णान्क्षिपेत् । लिप्त्वा नालकजातिमास्तपुटकं तत्कौलकं कारिकाचूर्णं चन्दनचन्द्ररश्मिविशदां मालां पुटांतं क्षिपेत् । यामस्यापि पुनश्च वारिवसनेनाशोध्य कुम्भेन तञ्चंद्प्रन्थिमथो निधाय बकुलं क्षिप्त्वा तथा पाटलम् ॥ १६३ ॥

નદીના કાંઠે નવી રેતની વેદી બનાવી તેને અત્યંત શુદ્ધ, તેજસ્વી સફેદ સૂક્ષ્મ વસ્ત્રોથી ઢાંકી; તેના ઉપર પાણીથી ભરેલા ઘટ મૂકવા. પછી નાલક જાતિનું સુગંધ દ્રવ્ય, તેનું કૌલક લેપ અને કારિકા ચૂર્ણ લગાવી ગોઠવી; ચંદન અને ચંદ્રકિરણ સમી નિર્મળ દીપ્તિમાન માળા તે આવરણની અંદર મૂકવી. એક યામ પછી ફરી પાણી અને વસ્ત્રથી શુદ્ધ કરી, જળઘટ વડે ચંદ્ર-ગ્રંથી સ્થાપી; પછી બકુલ અને પાટલ પુષ્પ અર્પણ કરવા.

Verse 164

शेफालीस्तबकमथो जलं च तत्रविन्यस्य प्रथमत एव तोयशुद्धिम् । कृत्वाथो मृदुतरं सूक्ष्मवस्त्रखण्डेनावेष्टेत्सृणिकमुखं च सूक्ष्मचन्द्रम् ॥ १६४ ॥

ત્યાં શેફાલી ફૂલનો ગોચો અને જળ મૂકી, સૌપ્રથમ જળ-શુદ્ધિ કરવી. પછી અતિ નરમ સૂક્ષ્મ વસ્ત્રખંડથી (ઉપકરણને) લપેટી, સૃણિકાનું મુખ અને સૂક્ષ્મ ‘ચંદ્ર’ને પણ ઢાંકી દેવું.

Verse 165

अनातपप्रदेशे तु निधाय करकानथ । मन्दवातसमोपेते सूक्ष्मव्यजनवीजेते ॥ १६५ ॥

પછી તેમને સૂર્યપ્રકાશ રહિત સ્થાને મૂકી, જ્યાં મંદ પવન હોય, ત્યાં સૂક્ષ્મ અને કોમળ પંખાથી ધીમે ધીમે પંખો કરવો।

Verse 166

सिंचेच्छीतैर्जलैश्चापि वासितैः सृणिकामपि । संस्कृताः स्वायतास्तत्र नरा नार्योऽथवा नृपाः ॥ १६६ ॥

ઠંડા પાણીથી, તેમજ સુગંધિત પાણીથી પણ છાંટવું, અને સુગંધિત લેપ પણ લગાવવો। આ રીતે સંસ્કાર પામી ત્યાં પુરુષો, સ્ત્રીઓ કે રાજાઓ પણ સ્વસંયમી અને શિષ્ટ બને છે।

Verse 167

तत्कन्या वा क्षालितांगा धौतपादास्सुवाससः । मधुर्पिगमनिर्यासमसांद्रमगुरूद्भवम् ॥ १६७ ॥

પછી તે કન્યા/સ્ત્રી સ્નાન કરીને અંગો ધોઈ, પગ શુદ્ધ કરીને, સ્વચ્છ વસ્ત્રો ધારણ કરે; અને અગરુમાંથી ઉત્પન્ન હળવું, મધુર સુગંધવાળું રાળ-રસનું પરિમળ લેપન કરે।

Verse 168

बाहुमूले च कंठे च विलिप्यासांद्रमेव च । मस्तके जापकं न्यस्य पंचगंधविलेपनम् ॥ १६८ ॥

બાહુમૂળે અને કંઠે ઘાટો લેપ લગાવવો; અને મસ્તક પર જાપક (જપમાળા/જપદોરી) મૂકી પંચગંધથી શરીરનું લેપન કરવું।

Verse 169

पुष्पनद्ध्वसुकेशास्तु ताः शुभाः स्युः सुनिर्मलाः । एवमेवार्चिता नार्य आप्तकुंकुमविग्रहाः ॥ १६९ ॥

જેનાં વાળ સુગઠિત હોય અને પુષ્પોથી શોભિત હોય, એવી સ્ત્રીઓ શુભ અને અતિ નિર્મળ બને છે; આ રીતે આરાધિત સ્ત્રીઓના અંગો પર સુવ્યવસ્થિત કુંકુમ શોભે છે।

Verse 170

युवत्यश्चारुसर्वांग्यो नितरां भूषणैरपि । एतादृग्वनिताभिर्वा नरैर्वा दापयेज्जलम् ॥ १७० ॥

સુંદર સર્વાંગી, આભૂષણોથી સુશોભિત યુવતીઓ દ્વારા અથવા તદ્રુપ યોગ્ય પુરુષો દ્વારા જલદાન કરાવવું જોઈએ.

Verse 171

तेऽपि प्रादानसमये सूक्ष्मवस्त्राल्पवेष्टनम् । अथवामकरे न्यस्य करकं प्रेक्ष्य तत्र हि ॥ १७१ ॥

તેઓ પણ દાન સમયે સૂક્ષ્મ વસ્ત્ર અને અલ્પ વેષ્ટન ધારણ કરે; અથવા ડાબા હાથમાં જલપાત્ર રાખીને તે પાત્રને જોઈને વિધિ કરે.

Verse 172

दोरिकान्यस्तमुन्मुच्य ततस्तोयं प्रदापयेत् । एवं स कारयामास गौतमो भगवान्मुनिः ॥ १७२ ॥

દોરીથી બાંધેલું/મૂકેલું બંધન છોડી પછી જલ અર્પણ કરાવવું; આ રીતે ભગવાન ગૌતમ મુનિએ કરાવ્યું.

Verse 173

महेशादिषु सर्वेषु भुक्तवत्सु महात्मसु । प्रक्षालितांघ्रिहस्तेषु गंधोद्वर्तितपाणिषु ॥ १७३ ॥

મહેશ વગેરે સર્વ મહાત્માઓ ભોજન કરી ચૂક્યા પછી, પગ અને હાથ ધોઈ, અને સુગંધિત ઉબટનથી હાથ મસળાયા પછી—

Verse 174

उञ्चासनसमासीने देवदेवे महेश्वरे । अथ नीचसमासीनादेवाः सर्षिगणास्तथा ॥ १७४ ॥

દેવદેવ મહેશ્વર ઊંચા આસન પર બિરાજમાન હતા ત્યારે, દેવો તથા ઋષિગણ સહિત સૌ નીચા આસનો પર બેઠા.

Verse 175

मणिपात्रेषु संवेष्ट्थ पूगखंडान्सुधूपितान् । अकोणान्वर्तुलान्स्थूलानसूक्ष्मानकृशानपि ॥ १७५ ॥

મણિમય પાત્રોમાં સુગંધિત પૂગ (સુપારી) ના ખંડોને સારી રીતે લપેટીને મૂકો. તે ખંડો ખૂણાવિહિન, ગોળ, જાડા, અતિસૂક્ષ્મ નહીં અને અતિપાતળા પણ નહીં હોવા જોઈએ॥ ૧૭૫ ॥

Verse 176

श्वेतपत्राणि संशोध्य क्षिप्त्वा कर्पूरखंडकम् । चूर्णं च शंकरायाथ निवेदयति गौतमे ॥ १७६ ॥

શ્વેત પાંદડાં શુદ્ધ કરીને તેમાં કપૂરનો એક ખંડ મૂકે છે. પછી, હે ગૌતમ, તે ચુર્ણ શંકરને નિવેદન કરે છે॥ ૧૭૬ ॥

Verse 177

गृहाण देव तांबूलमित्युक्तवचने मुनौ । कपे गृहाण तांबूलं प्रयच्छ मम खंडकान् ॥ १७७ ॥

મુનિએ “હે દેવ, આ તાંબૂલ સ્વીકારો” એમ કહ્યું ત્યારે કપિ બોલ્યો—“હે મુને, તમે તાંબૂલ સ્વીકારો અને મારા ખંડકો મને આપો”॥ ૧૭૭ ॥

Verse 178

उवाच वानरो नास्ति मम शुद्धिर्महेश्वर । अनेकफलभोक्तॄत्वाद्वानरस्तु कथं शुचिः ॥ १७८ ॥

વાનરે કહ્યું—“હે મહેશ્વર, મારી શુદ્ધિ નથી. અનેક પ્રકારનાં ફળો ખાવાવાળો વાનર કેવી રીતે શુચિ થઈ શકે?”॥ ૧૭૮ ॥

Verse 179

तच्छ्रुत्वा तु विरूपाक्षाः प्राह वानरसत्तमम् । मद्वाक्यादखिलं शुद्ध्येन्मद्वाक्यादमृतं विषम् ॥ १७९ ॥

આ સાંભળી વિરূপાક્ષે શ્રેષ્ઠ વાનરને કહ્યું—“મારા વચનથી સર્વે શુદ્ધ થાય છે; મારા વચનથી વિષ પણ અમૃત બને છે”॥ ૧૭૯ ॥

Verse 180

मद्वाक्यादखिला वेदा मद्वाक्याद्देवतादयः । मद्वांक्याद्ध्वर्मविज्ञानं मद्वाक्यान्मोक्ष उच्यते ॥ १८० ॥

મારા વચનથી જ સર્વ વેદો પ્રગટ થાય છે; મારા વચનથી જ દેવતા આદિ ઉત્પન્ન થાય છે. મારા વચનથી ધર્મનું જ્ઞાન થાય છે અને મારા વચનથી જ મોક્ષનું પ્રચારણ થાય છે.

Verse 181

पुराणान्यागमाश्चैव स्मृतयो मम वाक्यतः । अतो गृहाण तांबूलं मम देहि सुखंडकान् ॥ १८१ ॥

પુરાણો, આગમો અને સ્મૃતિઓ—આ બધું મારા વચનથી જ પ્રામાણ્ય પામે છે. તેથી આ તાંબૂલ સ્વીકારો અને મને મીઠા ખંડક (સુખંડક) આપો.

Verse 182

हरिर्वामकरेणाधात्तांबूलं पूगखंडकम् । ततः पत्राणि संगृह्य तस्मै खंडान्समर्पयत् ॥ १८२ ॥

હરિએ ડાબા હાથથી તાંબૂલ અને પૂગખંડ (સુપારીનો ટુકડો) લીધો. પછી પાનાં ભેગાં કરીને તે ખંડો તેને અર્પણ કર્યા.

Verse 183

कर्पूरमग्रतो दत्तं गृहीत्वाभक्षयच्छिवः । देवे तु कृततांबूले पार्वती मंदराचलात् ॥ १८३ ॥

આગળ કપૂર મૂકાયું; શિવે તેને લઈને ભક્ષણ કર્યું. અને દેવએ તાંબૂલ તૈયાર કર્યું ત્યારે પાર્વતીએ મન્દરાચલ પરથી (તે) લાવી આપ્યું.

Verse 184

जयाविजययोर्हस्तं गृहीत्वायान्मुनेर्गृहम् । देवपादौ ततो नत्वा विनम्रवदनाभवत् ॥ १८४ ॥

જય અને વિજયનો હાથ પકડીને તે મુનિના ગૃહે ગયો. પછી દેવના ચરણોમાં નમસ્કાર કરીને તે વિનમ્ર મુખવાળો, ભક્તિભાવે નમ્યો.

Verse 185

उन्नमय्य मुखि तस्या इदमाह त्रिलोचनः । त्वदर्थं देवदेवेशि अपराधः कृतो मया ॥ १८५ ॥

તેણીનું મુખ ઊંચું કરીને ત્રિનેત્ર પ્રભુએ કહ્યું— “હે દેવદેવેશ્વરી, તારા હિતાર્થે મારા દ્વારા અપરાધ થયો છે।”

Verse 186

यत्त्वां विहाय भुक्तं हि तथान्यच्छृणु सुंदरि । यत्त्वां स्वमंदिरे त्यक्त्वा महदेनो मया कृतम् ॥ १८६ ॥

તને અવગણીને મેં ભોજન કર્યું— હવે બીજું પણ સાંભળ, હે સુંદરિ. તને તારા જ મંદિર-ગૃહમાં ત્યજીને મેં મહાપાપ કર્યું છે।

Verse 187

क्षंतुमर्हसि देवेशि त्यक्तकोपा विलोकय । न बभाषेऽप्येवमुक्ता सारुंधत्या विनिर्ययौ ॥ १८७ ॥

હે દેવેશ્વરી, ક્ષમા કરવી તને શોભે; ક્રોધ ત્યજી કૃપાદૃષ્ટિ કર. આમ કહ્યા છતાં તે બોલી નહિ અને અરુંધતી સાથે નીકળી ગઈ।

Verse 188

निर्गच्छंतीं मुनिर्ज्ञात्वा दंडवत्प्रणनाम ह । अथोवाच शिवा तं चगौतम त्वं किमिच्छसि ॥ १८८ ॥

તે જતી હોવાનું જાણી મુનિએ દંડવત્ પ્રણામ કર્યો. ત્યારે શિવાએ તેને કહ્યું— “ગૌતમ, તું શું ઇચ્છે છે?”

Verse 189

अथाह गौतमो देवीं पार्वतीं प्रेक्ष्य सस्मिताम् । कृतकृत्यो भवेयं वै भुक्तायां मद्गृहे त्वयि ॥ १८९ ॥

પછી ગૌતમે સ્મિતમુખી દેવી પાર્વતીને જોઈ કહ્યું— “તમે મારા ઘરમાં ભોજન કરો ત્યારે જ હું કૃતકૃત્ય બનીશ।”

Verse 190

ततः प्राह शिवा विप्रं गौतमं रचितांजलिम् । भोक्ष्यामि त्वद्गृहे विप्र शंकरानुमतेन वै ॥ १९० ॥

ત્યારે શિવા (પાર્વતી) અંજલિબંધ ગૌતમ બ્રાહ્મણને બોલી— “હે વિપ્ર! શંકરની અનુમતિથી હું તારા ગૃહે ભોજન કરીશ।”

Verse 191

अथ गत्वा शिवं विंशे लब्धानुज्ञस्त्वरागतः । भोजयामास गिरिजां देवीं चारुंधतीं तथा ॥ १९१ ॥

પછી તે વિંશે (કાલ/વર્ષે) શિવ પાસે જઈ તેમની અનુજ્ઞા મેળવી ત્વરાથી પરત આવ્યો; અને દેવી ગિરિજા તથા પતિવ્રતા અરુંધતીને પણ વિધિપૂર્વક ભોજન કરાવ્યું।

Verse 192

भुक्त्वाथ पार्वती सर्वगंधपुष्पाद्यलंकृता । सहानु चरकन्याभिः सहस्राभिर्हरं ययौ ॥ १९२ ॥

ભોજન કર્યા પછી પાર્વતી સર્વ પ્રકારના સુગંધિત પુષ્પાદિ અલંકારોથી શોભિત થઈ, હજાર સેવિકા કન્યાઓ સાથે હર (શિવ) પાસે ગઈ।

Verse 193

अथाह र्शकरो देवी गच्छ गौतममंदिरम् । संध्योपास्तिमहं कृत्वा ह्यागमिष्ये तवांतिकम् ॥ १९३ ॥

ત્યારે ઋષકરે દેવીએ કહ્યું— “તું ગૌતમના આશ્રમમાં જા. હું સંધ્યા-ઉપાસના કરીને તારી પાસે આવીશ।”

Verse 194

इत्युक्त्वा प्रययौ देवी गौतमस्यैव मदिरम् । संध्यावदनकामास्तु सर्व एव विनिर्गताः ॥ १९४ ॥

આવું કહી દેવી ગૌતમના આશ્રમ તરફ જ નીકળી ગઈ; અને સંધ્યા-વંદન કરવા ઇચ્છનાર બધા જ તે સમયે બહાર નીકળી ગયા।

Verse 195

कृतसंध्यास्तडागे तु महेशाद्याश्च कृत्स्नशः । अथोत्तरमुखः शंभुर्न्यास कृत्वा जजाप ह ॥ १९५ ॥

તળાવ પાસે સંધ્યા-વિધિ પૂર્ણ કરીને મહેશ વગેરે સૌએ સર્વ ક્રિયાઓ યથાવિધી કરી. ત્યારબાદ ઉત્તરમુખ થઈ શંભુએ ન્યાસ કરીને જપ આરંભ્યો॥

Verse 196

अथ विष्णुर्महातेजा महेशमिदमब्रवीत् । सर्वैर्नमस्यते यस्तु सर्वैरेव समर्च्यते ॥ १९६ ॥

ત્યારે મહાતેજસ્વી વિષ્ણુએ મહેશને કહ્યું—જેનને સર્વે નમસ્કાર કરે છે, તે જ સર્વે દ્વારા પૂજાય છે॥

Verse 197

हूयतं सर्वयज्ञेषु स भवान्किम् जपिष्यति । रचितांजलयः सर्वे त्वामेवैकमुपासिते ॥ १९७ ॥

સર્વ યજ્ઞોમાં આહુતિ અર્પણ થતી હોય ત્યારે તમે કયો મંત્ર જપશો? અમે સૌ અંજલિ બાંધીને માત્ર તમને જ એકમાત્ર ઉપાસીએ છીએ॥

Verse 198

स भवान्देवदेवेशः कस्मै विरचितांजलिः । नमस्कारादिपुण्यानां फलदस्त्वं महेश्वरर ॥ १९८ ॥

હે દેવદેવેશ! તમે કોને અંજલિ બાંધી નમસ્કાર કર્યો? હે મહેશ્વર! નમસ્કાર આદિ પુણ્યકર્મોના ફળદાતા તો તમે જ છો॥

Verse 199

तव कः फलदो वंद्यः को वा त्वत्तोऽधिको वद । तच्छ्रुत्वा शंकरः प्राह देवदेवं जनार्दनम् ॥ १९९ ॥

કહો તો, તમારા માટે ફળ આપનાર વંદનીય કોણ છે, અને તમાથી અધિક કોણ હોઈ શકે? આ સાંભળી શંકરે દેવદેવ જનાર્દનનું વર્ણન કર્યું॥

Verse 200

ध्याये न किंचिद्गोविंदनमस्ये ह न किंचन । किंतु नास्तिकजंतूनां प्रवृत्त्यर्थमिदं मया ॥ २०० ॥

હું અહીં કશાનું ધ્યાન કરતો નથી, ન તો કોઈ સ્વાર્થ માટે ગોવિંદને નમસ્કાર કરું છું. નાસ્તિક જીવોને સદ્પ્રવૃત્તિમાં પ્રવર્તાવવા માટે જ મેં આ કર્યું છે॥૨૦૦॥