Hayagrīva-pūjā-vyākhyāna (Worship Procedure and Mantra-Siddhi of Hayagrīva)
સનત્કુમાર પ્રણવકેન્દ્રિત, વિષ્ણુસંબંધિત મંત્રપદ્ધતિ સમજાવે છે—ઋષિ ઇન્દુ, છંદ વિરાટ્, દેવતા દધિવામન; બીજ તારા/ઓં અને શક્તિ વહ્નિજાયા. તેઓ દેહમાં ન્યાસ, અષ્ટાદશ મંત્ર-પ્રતિષ્ઠા, પછી પૂજા અને હોમનું વિસ્તૃત વિધાન કહે છે—ત્રણ લાખ જપ અને તેનો દશાંશ ઘૃતસિક્ત આહુતિઓથી હોમ. પાયસ, દહીં-ભાત, લાલ કમળ, અપામાર્ગ વગેરે આહુતિઓથી સમૃદ્ધિ, ભયનાશ, રોગશમન, વશીકરણ, બંધનમોચન અને અન્નવૃદ્ધિના ફળ જણાવ્યા છે. આગળ યંત્ર/મંડળ રચના—કમળકર્ણિકામાં પૂજન, કેસર અને પાંખડીઓ પર ષડંગ પૂજા, ચાર વ્યૂહ, શક્તિઓ, આયુધો, દિક્પાલો, અષ્ટદિગ્ગજ અને તેમની પત્નીઓનું સ્થાપન. બીજા મંત્રપ્રવાહમાં હયગ્રીવ (તુરગાનન)—ઋષિ બ્રહ્મા, છંદ અનુષ્ટુપ; બાહ્ય વલયોમાં વેદાંગ, માતૃકા, ભૈરવ, અવતાર, નદીઓ, ગ્રહો, પર્વતો, નક્ષત્રો. અંતે અભિમંત્રિત જળ, ગ્રહણકાળની ક્રિયા અને બીજસંસ્કારથી સરસ્વત-સિદ્ધિ—વાણી અને વિદ્યામાં પ્રભુત્વ—પ્રદાન થવાનું વર્ણન છે।
Shlokas
Verse 1
सनत्कुमार उवाच । प्रणवो हृदयं विष्णुर्नेन्तः सुरपतिस्तथा । महाबलाय स्वाहांतो मंत्रो वसुधराक्षरः ॥ १ ॥
સનત્કુમારે કહ્યું—પ્રણવ ‘ઓં’ વિષ્ણુનું હૃદય છે; તેના અંતરમાં દેવોના અધિપતિ પણ નિવાસ કરે છે. ‘સ્વાહા’થી અંત પામતો આ મંત્ર મહાબલવાન માટે છે અને જગતને ધારણ કરનાર અક્ષર છે.
Verse 2
मुनिरिंन्दुर्विराट् छन्दो देवता दधिवामनः । तारो बीजं तथा शक्तिर्वह्निजाया प्रकीर्तिता ॥ २ ॥
આ મંત્રના ઋષિ ઇન્દુ, છંદ વિરાટ્ અને દેવતા દધિવામન છે. બીજ ‘તાર’ એટલે પ્રણવ ‘ઓં’; અને શક્તિ ‘વહ્નિજાયા’—અગ્નિની પત્ની—રૂપે પ્રકીર્તિત છે.
Verse 3
चंद्राक्षिरामबाणेंषु नेत्रसंख्यैर्मनूद्भवैः । वर्णैः षडंगं कृत्वा च मूर्ध्नि भाले च नेत्रयोः ॥ ३ ॥
‘ચન્દ્રાક્ષિ, રામ, બાણ…’ આદિ મંત્રસમૂહમાં, નેત્રોની સંખ્યાને સમાન મંત્રોત્પન્ન વર્ણોથી ષડંગ-ન્યાસ કરીને તેને મસ્તક, ભાલ અને બંને નેત્રોમાં સ્થાપિત કરવો.
Verse 4
कर्णयोर्घ्राणयोरोष्टतालुकण्ठभुजेषु च । पृष्टे हृद्युदरे नाभौ गुह्ये चोरुस्थले पुनः ॥ ४ ॥
કાન અને નાસિકામાં; હોઠ, તાલુ, કંઠ અને ભુજાઓ પર; પીઠ પર; હૃદયપ્રદેશ અને ઉદરમાં; નાભિમાં; ગુહ્યસ્થાને; અને ફરી ઉરુસ્થાને—(આ સ્થાનોમાં ન્યાસ કરવો).
Verse 5
जानुद्वयं जङ्घयोश्च पादयोर्विन्यसेत्क्रमात् । अष्टादशैव मंत्रोत्थास्ततो देवं विचिंन्तयेत् ॥ ५ ॥
બંને ઘૂંટણ, પિંડળી અને પગ પર ક્રમશઃ (મંત્રોનું) વિન્યાસ કરવો. આ રીતે અઢાર મંત્ર સ્થાપિત કરીને, પછી ભગવાનનું ધ્યાન કરવું.
Verse 6
मुक्तागौरं रत्नभूषं चन्द्रस्थं भृङ्गसन्निभैः । अलकैर्विलसद्वक्त्रं कुम्भं शुद्धांबुपूरितम् ॥ ६ ॥
મુક્તા સમો ગૌર, રત્નોથી ભૂષિત, ચંદ્રચિહ્નિત, ભમરા સમા કાળા વાળની લટોથી શોભિત મુખવાળો કુંભ શુદ્ધ જળથી પરિપૂર્ણ હતો।
Verse 7
दध्यन्नपूर्णचषकं दोर्भ्यां संदधतं भजेत् । लक्षत्रयं जपेन्मन्त्रं तद्दशांशं घृतप्लुतैः ॥ ७ ॥
દહીં-ભાતથી ભરેલો ચષક બંને ભુજાઓથી ધારણ કરીને દેવતાનું ભજન-પૂજન કરવું। પછી મંત્રનો ત્રણ લાખ જપ કરવો અને તેનો દસમો ભાગ ઘૃતસিক্ত હવ્યથી આહુતિ આપવી।
Verse 8
पायसान्नैः प्रजुहुयाद्दध्यन्नेन यथाविधि । चन्द्रांते कल्पिते पीठे पूर्वोक्तें पूजयेच्च तम् ॥ ८ ॥
પાયસ અન્નથી આહુતિ આપવી અને વિધાન મુજબ દહીં-ભાતથી પણ હવન કરવો। પછી ચંદ્રાકૃતિના અંતભાગે પૂર્વોક્ત રીતે તૈયાર કરેલા પીઠ પર તે દેવતાનું પૂજન કરવું।
Verse 9
संकल्पमूर्तिमूलेन संपूज्य च विधानतः । केसरेषु षडंगानि संपूज्य दिग्दलेषु च ॥ ९ ॥
વિધાન મુજબ સંકલ્પથી કલ્પિત મૂર્તિને મૂળસ્થાને સમ્યક્ પૂજી, પછી કેસર પર ષડંગોનું પૂજન કરવું અને દિગ્દલોમાં પણ તેમનું પૂજન કરવું।
Verse 10
वासुदेवं संकर्षणं प्रद्युम्नमनिरुद्धकम् । कोणपत्रेषु शांतिं च श्रियं सरस्वतीं रतिम् ॥ १० ॥
વાસુદેવ, સંકર્ષણ, પ્રદ્યુમ્ન અને અનિરુદ્ધનો ન્યાસ કરવો; તથા કોણપત્રોમાં શાંતિ, શ્રી, સરસ્વતી અને રતિને પણ સ્થાપિત કરવી।
Verse 11
ध्वजं च वैनतेयं च कौस्तुभं वनमालिकम् । शंखं चक्रं गदां शार्ङ्गं दलेष्वष्टसु पूजयेत् ॥ ११ ॥
અષ્ટદલ કમળના આઠ પાંદડાં પર ધ્વજ, વૈનતેય ગરુડ, કૌસ્તુભ મણિ, વનમાળા, શંખ, ચક્ર, ગદા અને શારઙ્ગ ધનુષ—એનું વિધિપૂર્વક પૂજન કરવું।
Verse 12
दलाग्रेषु केशवादीन्दिक्पालांस्तदनंतरम् । तदस्त्राणि च सम्पूज्य गजानष्टौ समर्चयेत् ॥ १२ ॥
પછી પાંદડાંના અગ્રભાગે કેશવ આદિ દેવતાઓ તથા દિક્પાલોનું પૂજન કરવું. તેમના આયુધોનું પણ સમ્યક્ પૂજન કરીને, ત્યારબાદ આઠ દિગ્ગજોનું ભક્તિપૂર્વક અર્ચન કરવું।
Verse 13
ऐरावतः पुण्डरीको वामनः कुमुदोंऽजनः । पुष्पदंतः सार्वभौमः सुप्रतीकश्च दिग्गजाः ॥ १३ ॥
ઐરાવત, પુણ્ડરીક, વામન, કુમુદ, અંજન, પુષ્પદંત, સાર્વભૌમ અને સુપ્રતીક—આ જ દિગ્ગજ છે।
Verse 14
करिण्योऽभ्रमुकपिलोपिंगलानुपमाः क्रमात् । ताम्रकर्णी शुभ्रदंती चांगना ह्यंजना वती ॥ १४ ॥
ક્રમ પ્રમાણે કરિણીઓ: અભ્રમુખા, કપિલા, પિંગલા અને અનુપમા; તેમજ તામ્રકર્ણી, શુભ્રદંતી, ચાંગના અને અંજનવતી—એવી વર્ણિત છે।
Verse 15
एवमाराधितो मंत्री दद्यादिष्टानि मंत्रिणे । श्रीकामः पायसाज्येन सहस्रं जुहुयात्सुधीः ॥ १५ ॥
આ રીતે આરાધના પૂર્ણ થયા પછી મંત્રસાધકે ઋત્વિજને નિર્ધારિત દાન આપવું. જે શ્રી-સમૃદ્ધિ ઇચ્છે, તે બુદ્ધિમાન પાયસમાં ઘી ભેળવી હજાર આહુતિઓ અર્પે।
Verse 16
महतीं श्रियमाप्नोति धान्याप्तिर्धान्य होमतः । शतपुष्पासमुत्थैश्च बीजैर्हुत्वा सहस्रतः ॥ १६ ॥
મહાન શ્રી-સમૃદ્ધિ પ્રાપ્ત થાય છે; ધાન્ય-હોમથી અન્ન-ધાન્યની પ્રચુરતા મળે છે. શતપુષ્પાથી ઉત્પન્ન બીજોને સહસ્ર વાર આહુતિ આપવાથી આ ફળ સિદ્ધ થાય છે.
Verse 17
महाभयं नाशयेद्धि नात्र कार्या विचारणा । दद्ध्योदनेन शुद्धेन हुत्वा मुच्यते दुर्गतेः ॥ १७ ॥
આ નિશ્ચિતપણે મહાભયનો નાશ કરે છે—અહીં વિચારની જરૂર નથી. શુદ્ધ દધ્યોદન (દહીં-ભાત)થી હોમ કરવાથી દુર્ગતિ અને દુર્ભાગ્યથી મુક્તિ મળે છે.
Verse 18
ध्यात्वा त्रैविक्रमं रूपं जपेन्मंत्रं समाहितः । कारागृहाद्भवन्मुक्तो बद्धो मंत्रप्रभावतः ॥ १८ ॥
ત્રૈવિક્રમ સ્વરૂપનું ધ્યાન કરીને, એકાગ્ર ચિત્તે મંત્ર જપવો જોઈએ. મંત્રના પ્રભાવથી બંધાયેલો પણ કારાગારથી મુક્ત થાય છે.
Verse 19
भित्तौ संपाद्य देवेशं फलके वा प्रपूजयेत् । नित्यं सुगंधकुसुमैर्महतीं श्रियमाप्नुयात् ॥ १९ ॥
ભીંત પર—અથવા લાકડાના ફલક પર—દેવેશનું રૂપ બનાવી વિધિપૂર્વક પૂજા કરવી. રોજ સુગંધિત પુષ્પ અર્પણ કરવાથી મહાન શ્રી-સમૃદ્ધિ પ્રાપ્ત થાય છે.
Verse 20
हुत्वा रक्तोत्पलैर्मंत्री वशयेत्सकलं जगत् । अन्नाज्यैर्जुहुयान्नित्यमष्टाविंशतिसंख्यया ॥ २० ॥
રક્તોત્પલની આહુતિ આપવાથી મંત્રસાધક સમગ્ર જગતને વશ કરી શકે છે. પકાવેલા અન્ન અને ઘીથી નિત્ય અઠ્ઠાવીસ (૨૮) આહુતિ આપવી જોઈએ.
Verse 21
सिताज्यान्नं च विधिवत्प्राप्नुयादन्नमक्षयम् । अपूपैः षड्रसोपेतैर्हुनेद्वसुसहस्रकम् ॥ २१ ॥
વિધિપૂર્વક ખાંડ અને ઘીથી યુક્ત અન્ન પ્રાપ્ત કરીને સાધક અક્ષય અન્નસંપત્તિ પામે છે. અને છ રસોથી યુક્ત અપુપ (મીઠા પકવાન)ની એક હજાર આહુતિ પવિત્ર અગ્નિમાં અર્પણ કરવી.
Verse 22
अलक्ष्मीं च पराभूय महतीं श्रियमाप्नुयात् । जुहुयादयुतं मंत्री दध्यन्नं च सितान्वितम् ॥ २२ ॥
અલક્ષ્મીને પરાજિત કરીને સાધક મહાન શ્રી-સમૃદ્ધિ પામે છે. મંત્રજ્ઞ વ્યક્તિ દહીં-ભાતમાં ખાંડ ભેળવી દસ હજાર આહુતિ અર્પણ કરે.
Verse 23
यत्र यत्र वसेत्सोऽपि तत्रान्नगिरिमाप्नुयात् । पद्माक्षरैर्युतं बिल्वांतिकस्थो जुहुयान्नरः ॥ २३ ॥
તે જ્યાં જ્યાં વસે, ત્યાં જ તેને અન્નનો પર્વત સમો પ્રચુર ભંડાર પ્રાપ્ત થાય છે. બિલ્વવૃક્ષની નજીક ઊભો રહી પદ્માક્ષરયુક્ત (પવિત્ર મંત્રાક્ષરોથી) આહુતિ અર્પણ કરવી.
Verse 24
महालक्ष्मीं स लभते तत्र तत्र न संशयः । जुहुयात्पायसैर्लक्षं वाचस्पतिसमो भवेत् ॥ २४ ॥
તે ત્યાં ત્યાં મહાલક્ષ્મીને પામે છે—એમાં શંકા નથી. પાયસ (દૂધની ખીર)થી એક લાખ આહુતિ અર્પણ કરે તો વાચસ્પતિ (બૃહસ્પતિ) સમાન વાણી-ઐશ્વર્ય પામે.
Verse 25
लक्षं जप्त्वा तद्दशांशं पुत्रजीवफलैर्हुनेत् । तत्काष्टैरेधिते वह्नौ श्रेष्टं पुत्रमवाप्नुयात् ॥ २५ ॥
એક લાખ જપ કરીને, તેનું દશાંશ પુત્રજીવના ફળોથી હોમ કરવો. એ જ વૃક્ષના કાષ્ઠથી પ્રજ્વલિત અગ્નિમાં કરવાથી શ્રેષ્ઠ પુુત્ર પ્રાપ્ત થાય છે.
Verse 26
ससाध्यतारं विलसत्कर्णिकं च सुवर्णकैः । विलसत्केसरं मंत्राक्षरद्वंद्वाष्टपत्रकम् ॥ २६ ॥
સાધકે તેજસ્વી કમળનું ધ્યાન કરવું—જેની કર્ણિકામાં સાધ્યતારા-ચિહ્ન ઝળહળે, સુવર્ણ કેસર ચમકે અને મંત્રના યુગ્મ અક્ષરોથી આઠ પાંખડીઓ રચાયેલી હોય।
Verse 27
शेषयुग्मार्णांत्यपत्रं द्वादशाक्षरवेष्टितम् । तद्बहिर्मातृकावर्णैर्यंत्रं सम्पत्प्रदं नृणाम् ॥ २७ ॥
બાકી રહેલા યુગ્મ અક્ષરોના અંતિમ વર્ણોથી બનેલું બાહ્ય પાંખડું દ્વાદશાક્ષર મંત્રથી વેષ્ટિત કરવું. તેના બહાર માતૃકા વર્ણોથી યંત્ર ગોઠવી, જે મનુષ્યોને સમૃદ્ધિ આપે।
Verse 28
रक्तं त्रिविक्रमं ध्यात्वा प्रसूनै रक्तवर्णकैः । जुहुयादयुतं मंत्री सर्वत्र विजयी भवेत् ॥ २८ ॥
રક્તવર્ણ ત્રિવિક્રમ (વિષ્ણુ)નું ધ્યાન કરીને મંત્રસાધકે લાલ ફૂલોથી દસ હજાર આહુતિઓ અર્પણ કરવી; તેથી તે સર્વત્ર વિજયી બને છે।
Verse 29
ध्यायेञ्चंद्रासनगतं पद्मानामयुतं हुनेत् । लभेदकंटकं राज्यं सर्वलक्षणसंयुतम् ॥ २९ ॥
ચંદ્રાસન પર બિરાજમાન દેવનું ધ્યાન કરીને દસ હજાર કમળફૂલોની આહુતિ આપવી; તેથી કંટકરહિત (નિર્વિઘ્ન) રાજ્ય, સર્વ શુભલક્ષણોથી યુક્ત, પ્રાપ્ત થાય છે।
Verse 30
हुत्वा लवंगैर्मध्वाक्तैरपामार्गदलैस्तु वा । अयुतं साध्यनामाढ्यं स वश्यो जायते ध्रुवम् ॥ ३० ॥
મધુ લગાડેલા લવિંગો અથવા અપામાર્ગના પાંદડાંથી—સાધ્યના નામ સાથે—દસ હજાર આહુતિ આપવાથી તે વ્યક્તિ નિશ્ચિત રીતે વશમાં થાય છે।
Verse 31
अष्टोत्तरशतं हुत्वा ह्यपामार्गदलैः शुभैः । तावज्जप्त्वा च सप्ताहान्महारोगात्प्रमुच्यते ॥ ३१ ॥
શુભ અપામાર્ગના પાંદડાંથી એકસો આઠ આહુતિઓ અર્પણ કરીને, અને તે મુજબ સાત રાત્રિ જપ કરવાથી સાધક મહારોગમાંથી મુક્ત થાય છે।
Verse 32
उहिरत्पदमाभाष्य प्रणवोहीय शब्दतः । सर्ववार्गीश्वरेत्यंते प्रवदेदीश्वरेत्यथ ॥ ३२ ॥
પ્રથમ “ઉહિરત્” પદ ઉચ્ચારી, પછી નિર્ધારિત ધ્વનિ-વિધાન મુજબ પ્રણવ “ૐ” જપ કરવો. અંતે “સર્વવાર્ગીશ્વર” કહી, ત્યારબાદ “ઈશ્વર” ઉચ્ચારવું।
Verse 33
सर्ववेदमयाचिंत्यपदान्ते सर्वमीरयेत् । बोधयद्वितवांतोऽयं मन्त्रस्तारादिरीरितः ॥ ३३ ॥
સર્વવેદમય ધ્યાનનીય પદના અંતે “સર્વમ્” એમ ઉચ્ચારવું. તારા (ૐ)થી આરંભી “દ્વિ/ત” અક્ષરાંત સુધીનો આ મંત્ર બોધ જગાડનાર કહેવાય છે।
Verse 34
ऋषिर्ब्रह्मास्य निर्दिष्टश्छंदोऽनुष्टुबुदाहृतम् । देवता स्याद्धयग्रीवो वागैश्वर्यप्रदो विभुः ॥ ३४ ॥
આ મંત્રના ઋષિ તરીકે બ્રહ્મા નિર્દિષ્ટ છે અને છંદ અનुष્ટુપ્ કહેવાયો છે. દેવતા સર્વવ્યાપી હયગ્રીવ છે, જે વાણીનું ઐશ્વર્ય અને પ્રભુત્વ આપે છે।
Verse 35
तारेण पादैर्मंत्रस्य पञ्चांगानि प्रकल्पयेत् । तुषाराद्रिसमच्छायं तुलसीदामभूषितम् ॥ ३५ ॥
તારા-મંત્રના પાદોથી મંત્રનું પંચાંગ-ન્યાસ વિધિપૂર્વક કરવું. પછી દેવનું ધ્યાન કરવું—હિમાલયની હિમશિખર સમાન તેજસ્વી શ્વેત, અને તુલસીની માળાથી અલંકૃત।
Verse 36
तुरंगवदनं वंदे तुंगसारस्वतः पदम् । ध्यात्वैवं प्रजपेन्मंत्रमयुतं तद्दशांशतः ॥ ३६ ॥
અશ્વમુખ ધરાવતા પરમ ઉન્નત સારસ્વત દેવને હું વંદન કરું છું. આમ ધ્યાન કરીને મંત્રનો દસ હજાર જપ કરવો અને પછી તેના દશાંશ પ્રમાણે સમાપનવિધિ કરવી.
Verse 37
मध्वक्तैः पायसैर्हुत्वा विमलादिसमन्विते । पूजयेद्वेष्णवे पीठे मूर्तिं संकल्प्य मूलतः ॥ ३७ ॥
મધુમિશ્રિત હવિ અને પાયસની આહુતિ આપી, ‘વિમલા’ વગેરે ઉપચારોથી યુક્ત થઈ, વૈષ્ણવ પીઠ પર મૂળથી સંકલ્પ કરીને મૂર્તિનું આવાહન કરી પૂજન કરવું.
Verse 38
कर्णिकायां चतुर्दिक्षु यजेत्पूर्वादितः क्रमात् । सनंदनं च सनकं श्रियं च पृथिवीं तथा ॥ ३८ ॥
કર્ણિકાની ચાર દિશાઓમાં, પૂર્વથી ક્રમે સનંદન, સનક, શ્રી (લક્ષ્મી) તથા તેવી જ રીતે પૃથ્વી દેવીનું પૂજન કરવું.
Verse 39
तद्वहिर्दिक्षु वेदाश्च षट्कोणेषु ततोऽर्चयेत् । निरुक्तं ज्योतिषं पश्चाद्यजेद्व्याकरणं ततः ॥ ३९ ॥
પછી બહારની દિશાઓમાં, ષટ્કોણોમાં વેદોનું અર્ચન કરવું. ત્યારબાદ નિરુક્ત અને જ્યોતિષ, અને પછી વ્યાકરણનું પૂજન કરવું.
Verse 40
कल्पं शिक्षां च छंदांसि वेदांगानि त्विमानि वै । ततोऽष्टदलमूले तु मातरोऽष्टौ समर्चयेत् ॥ ४० ॥
કલ્પ, શિક્ષા અને છંદ—આ જ વેદાંગો છે. ત્યારબાદ અષ્ટદળના મૂળમાં અષ્ટ માતૃકાઓનું સમ્યક્ પૂજન કરવું.
Verse 41
वक्रतुंडादिकानष्टो दलमध्ये प्रपूजयेत् । दलाग्रेष्यर्चयेत्पश्चात्साधकश्चाष्टभैरवान् ॥ ४१ ॥
કમળના દળોના મધ્યમાં વક્રતુન્ડ આદિ આઠ દેવતાઓની વિધિપૂર્વક પૂજા કરવી. ત્યારબાદ સાધકે દળોના અગ્રભાગે ક્રમે અષ્ટભૈરવોનું અર્ચન કરવું.
Verse 42
असितांगं रुरुं चैव भीषणं रक्तकनेत्रकम् । बटुकं कालदमनं दंतुरं विकटं तथा ॥ ४२ ॥
અસિતાંગ, રુરુ, ભીષણ, રક્તકનેત્રક, બટુક, કાલદમન, દંતુર તથા વિકટ—એમનો પણ આવાહન/સ્મરણ કરવું.
Verse 43
तद्बहिः षोडशदलेष्ववतारान्हरेर्दश । शंखं चक्रं गदां पद्मं नंदकं शार्ङ्गमेव च ॥ ४३ ॥
તેની બહાર સોળ દળોમાં હરિના દશાવતારો સ્થાપિત કરવાં; તેમજ શંખ, ચક્ર, ગદા, પદ્મ, નંદક (ખડ્ગ) અને શારઙ્ગ (ધનુષ) પણ મૂકવાં.
Verse 44
तद्बहिर्भूगृहे शक्रमुखान्दश दिगीश्वरान् । वज्राद्यांस्तद्बहिश्चेष्ट्वाद्वारेषु च ततः क्रमात् ॥ ४४ ॥
તેની બહાર પરિઘ-ગૃહમાં ઇન્દ્ર વગેરે દશ દિગીશ્વરોને સ્થાપિત કરવાં. અને તેની પણ બહાર દ્વારો પર વજ્ર આદિ આયુધોને ક્રમે મૂકવાં.
Verse 45
महागणपतिं दुर्गां क्षेत्रेशं बटुकं तथा । समस्तप्रकटाद्याश्च योगिन्यस्तद्बहिर्भवेत् ॥ ४५ ॥
મહાગણપતિ, દુર્ગા, ક્ષેત્રેશ અને બટુક—એમની પણ પૂજા કરવી. તેમજ પ્રકટા આદિ સર્વ યોગિનીઓ પણ તેની બહાર સ્થિત રહે.
Verse 46
तद्बहिः सप्त नद्यश्च तद्बाह्ये तु ग्रहान्नव । तद्बाह्ये पर्वतानष्टौ नक्षत्राणि च तद्बहिः ॥ ४६ ॥
તેની બહાર સાત નદીઓ છે; તેમના પરે નવ ગ્રહો છે. તેમના પણ બહાર આઠ પર્વતો છે અને તેના બહાર ફરી નક્ષત્રો છે.
Verse 47
एवं पंचदशावृत्त्या संपूज्य तुरगाननम् । वागीश्वरसमो वाचि धनैर्धनपतिर्भवेत् ॥ ४७ ॥
આ રીતે પંદર આવર્તનોના ચક્રમાં તુરગાનનનું વિધિવત્ પૂજન કરવાથી, વાણીમાં સાધક વાગીશ્વર સમાન અને ધનમાં ધનપતિ સમાન બને છે.
Verse 48
एवं सिद्धे मनौ मंत्री प्रयोगान्कर्तुमर्हति । अष्टोत्तरसहस्रं तु शुद्धं वार्यभिमंत्रितम् ॥ ४८ ॥
આ રીતે મંત્ર સિદ્ધ થયા પછી સાધક તેના પ્રયોગો કરવા યોગ્ય બને છે. ત્યારબાદ શુદ્ધ જળને મંત્રથી એક હજાર આઠ વાર અભિમંત્રિત કરવું.
Verse 49
बीजेन मासमात्रं यः पिबेद्धीमान् जितेन्द्रियः । जन्ममूकोऽपि स नरो वाक्सिद्धिं लभते ध्रुवम् ॥ ४९ ॥
જે બુદ્ધિમાન અને જિતેન્દ્રિય પુરુષ બીજ સાથે એક મહિના સુધી પાન કરે, તે જન્મથી મૂકો હોય તોય નિશ્ચિત વાક્સિદ્ધિ પામે છે.
Verse 50
वियद्भुगुस्थमर्धीराबिंदुमद्बीजमीरितम् । चंद्रसूर्योपरागे तु पात्रे रुक्ममये क्षिपेत् ॥ ५० ॥
‘વિયત્’ અને ‘ભૃગુ’માં સ્થિત, ‘અર્ધીરા’ તથા બિંદુથી યુક્ત જે બીજ કહેવાયું છે, તેને ચંદ્ર કે સૂર્યગ્રહણ સમયે સુવર્ણપાત્રમાં નિક્ષેપ કરવું.
Verse 51
दुग्धं वचां ततो मंत्री कंठमात्रोदके स्थितः । स्पर्शाद्विमोक्षपर्यंतं प्रजपेन्मंत्रमादरात् ॥ ५१ ॥
પછી મંત્રસાધક કંઠ સુધી જળમાં સ્થિત રહી, સ્પર્શ ક્ષણથી વિધિના વિમોચન સુધી શ્રદ્ધાપૂર્વક મંત્રનો જપ કરે।
Verse 52
पिबेत्तत्सर्वमचिरात्तस्य सारस्वतं भवेत् । ज्योतिष्मतीलताबीजं दिनेष्वेकैकवर्द्धितम् ॥ ५२ ॥
તે બધું જ અચિરાત પી લે; તેથી તેને શીઘ્ર સારસ્વત સિદ્ધિ (વાણી અને વિદ્યાનો પ્રસાદ) પ્રાપ્ત થાય. જ્યોતિષ્મતી લતાના બીજનું સેવન દરરોજ એક-એક વધારી કરવું।
Verse 53
अष्टोत्तरशतं यावद्भक्षयेदभिमंत्रितम् । सरस्वत्यवतारोऽसौ सत्यं स्याद्भुवि मानवः ॥ ५३ ॥
મંત્રાભિમંત્રિત દ્રવ્યને એકસો આઠ સુધી ભક્ષણ કરે તો, તે મનુષ્ય ધરતી પર ખરેખર સરસ્વતીનો અવતાર બને છે।
Verse 54
किं बहूक्तेन विप्रेंद्र मनोरस्य प्रसादतः । सर्ववेदागमादीनां व्याख्याता ज्ञानवान् भवेत् ॥ ५४ ॥
હે વિપ્રેન્દ્ર! વધુ શું કહું—મનોરાના પ્રસાદથી તે સર્વ વેદ, આગમ વગેરેનો જ્ઞાની વ્યાખ્યાતા બને છે।
Verse 55
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे बृहदुपाख्याने सनत्कुमारविभागे तृतीयपादे हयग्रीवोपासनानिरूपणं नाम द्विसप्ततितमोऽध्यायः ॥ ७२ ॥
આ રીતે શ્રી બૃહન્નારદીય પુરાણના પૂર્વભાગમાં, બૃહદુપાખ્યાનમાં, સનત્કુમાર-વિભાગમાં, તૃતીય પાદમાં ‘હયગ્રીવ-ઉપાસના-નિરૂપણ’ નામનો બાહોતેરમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।
Frequently Asked Questions
In śāstric mantra-vidhi, these identifiers establish lineage (ṛṣi), sonic-form/recitational structure (chandas), and the mantra’s intended divine referent (devatā). The chapter preserves this Vedic-style apparatus inside a Purāṇic setting to authorize correct recitation, nyāsa, and ritual application.
Classical sādhana manuals treat japa as internal energizing and homa as external sealing/confirmation; the one-tenth homa is a standard completion ratio (pūraścaraṇa-style logic). The chapter uses fixed counts to formalize ‘mantra-siddhi’ before allowing prayoga (applications).
The lotus diagram acts as a cosmological and theological map: the center holds the resolved deity-form; filaments/petals host limbs, Vyūhas, Śaktis, weapons, and guardians; outer rings expand to Vedas/Vedāṅgas, grahas, rivers, mountains, and nakṣatras—integrating mantra, body (nyāsa), and cosmos into a single worship architecture.
Airāvata, Puṇḍarīka, Vāmana, Kumuda, Añjana, Puṣpadanta, Sārvabhauma, and Supratīka; along with their female counterparts: Abhramukhā, Kapilā, Piṅgalā, Anupamā, Tāmra-karṇī, Śubhra-dantī, Cāṅganā, and Añjanavatī.