The Explanation of Sandhyā and Related Daily Observances (Saṅdhyā-ādi Nitya-karma-Vidhi)

Verse 1

सनत्कुमार उवाच । ततः श्वासानुसारेण दत्वा पादं महीतले । समुद्र मेखले देवि पर्वतस्तनमण्डले 1. ॥ १ ॥

સનત્કુમાર બોલ્યા: ત્યારબાદ શ્વાસની લય અનુસાર પગ ધરતી પર મૂકવો—હે દેવી—જે સમુદ્ર-મેખલાથી ઘેરાયેલી અને પર્વત-સ્તનમંડલથી શોભિત છે।

Verse 2

विष्णुपत्नि नमस्तुभ्यं पादस्पर्शं क्षमस्व मे । इति भूमिं तु सम्प्रार्थ्य विहरेच्च यथाविधि ॥ २ ॥

“હે વિષ્ણુપત્ની ભૂમિદેવી, તમને નમસ્કાર. મારા પાદસ્પર્શને ક્ષમા કરો.” એમ કહી ભૂમિને પ્રાર્થના કરીને, પછી વિધિ મુજબ વિહાર કરવો.

Verse 3

रक्षः कोणे ततो ग्रामाद्गत्वा मन्त्रमुदीरयेत् । गच्छन्तु ऋषयो देवाः पिशाचा ये च गुह्यकाः ॥ ३ ॥

પછી ગામથી રાક્ષસ-દિશાના ખૂણે જઈ આ મંત્ર ઉચ્ચારવો: “ઋષિઓ અને દેવતાઓ પ્રસ્થાન કરો; તેમજ પિશાચો અને ગુહ્યક કહેવાતા પણ પ્રસ્થાન કરો.”

Verse 4

पितृभूतगणाः सर्वे करिष्ये मलमोचनम् । इति तालत्रयं दत्वा शिरः प्रावृत्य वाससा ॥ ४ ॥

હે પિતૃગણો અને ભૂતગણો સર્વે! હું હવે મલમોચન કરું છું. એમ કહી ત્રણ વાર તાળી પાડી, વસ્ત્રથી શિર ઢાંકી આગળ વધે છે.

Verse 5

दक्षिणाभिमुखं रात्रौ दिवा स्थित्वा ह्युदङ्मुखः । मलं विसृज्य शौचं तु मृदाद्भिः समुपाचरेत् ॥ ५ ॥

રાત્રે દક્ષિણમુખે અને દિવસે ઉત્તરમુખે ઊભા રહેવું. મલત્યાગ પછી મૃદા (માટી) અને જળથી વિધિપૂર્વક શૌચ કરવું.

Verse 6

एका लिङ्गे गुदे तिस्रो दश वामकरे मृदः । करयोः सप्त वै दद्यात्त्रित्रिवारं च पादयोः ॥ ६ ॥

લિંગ માટે એક વાર, ગુદા માટે ત્રણ વાર, ડાબા હાથ માટે દસ વાર મૃદા (માટી) લગાવવી. બંને હાથ માટે સાત વાર અને પગ માટે ત્રણ-ત્રણ વાર કરવું.

Verse 7

एवं शौचं विधायाथ गण्डूषान्द्वादशैव तु । कृत्वा वनस्पतिं चाथ प्रार्थयेन्मनुनामुना ॥ ७ ॥

આ રીતે શૌચ કરીને બાર ગંડૂષ (કુલ્લા) કરવા. ત્યારબાદ ‘વનસ્પતિ’ દેવતાનું આવાહન કરીને આ નિર્ધારિત મંત્રથી પ્રાર્થના કરવી.

Verse 8

आयुर्बलं यशो वर्चः प्रजाः पशुवसूनि च । श्रियं प्रज्ञां च मेधां च त्वं नो देहि वनस्पते ॥ ८ ॥

હે વનસ્પતે! અમને આયુષ્ય, બળ, યશ, તેજ આપો; સંતાન, પશુ અને ધન-વસ્તુઓ પણ આપો; તેમજ શ્રી, પ્રજ્ઞા અને મેધા પણ અમને દો.

Verse 9

संप्रार्थ्यैवं दन्तकाष्ठं द्वादशाङ्गुलसंमितम् । गृहीत्वा काममंत्रेण कुर्यान्मन्त्री समाहितः ॥ ९ ॥

આ રીતે વિનયપૂર્વક પ્રાર્થના કરીને બાર અંગુળ પ્રમાણનું દંતકાષ્ઠ ગ્રહણ કરવું; પછી એકાગ્ર મનથી કામમંત્ર જપતાં વિધિ કરવી।

Verse 10

कामदेवपदं ङेन्तं तथा सर्वजनप्रियम् । हृदन्तः कामबीजाढ्यं दन्तांश्चानेन शोधयेत् ॥ १० ॥

કામદેવસંબંધિત, ‘ઙ’ અંતવાળું અને સર્વજનપ્રિય પદ—હૃદંત તથા કામબીજથી યુક્ત—તેનો જપ કરીને દંત્ય વર્ણોનું પણ શोधन કરવું।

Verse 11

जिह्वोल्लेखो वाग्भवेन मूलेन क्षालयेन्मुखम् । देवागारं ततो गत्वा निर्माल्यमपसार्य च ॥ ११ ॥

જીભ સાફ કરીને વાગ્ભવના મૂળમંત્રથી મુખ ધોવું; પછી દેવાલયમાં જઈ પૂર્વ નિર્માલ્ય (કુમળાયેલા પુષ્પ વગેરે) દૂર કરવું।

Verse 12

परिधायाम्बरं शुद्धं मङ्गलारार्तिकं चरेत् । अस्त्रेण पात्रं संप्रोक्ष्य मूलेन ज्वालयेच्च तम् ॥ १२ ॥

શુદ્ધ વસ્ત્ર ધારણ કરીને મંગલ આરતી કરવી; અસ્ત્રમંત્રથી પાત્રનું સંપ્રોક્ષણ કરી, પછી મૂળમંત્રથી તેને પ્રજ્વલિત કરવું।

Verse 13

संपूज्य पात्र्रमादायोत्थाय घन्टां च वादयेत् । सुगोघृतप्रदीपेन भ्रामितेन समन्ततः ॥ १३ ॥

યથાવિધિ પૂજા કરીને પાત્ર ઉઠાવી ઊભા રહી ઘંટ વગાડવો; પછી સુગંધિત ગોઘૃત-પ્રદીપથી ચારે તરફ ફેરવી આરતી કરવી।

Verse 14

वाद्यैर्गींतैर्मनोज्ञैश्च देवस्यारार्तिकं भवेत् । इति नीराजनं कृत्वा प्रार्थयित्वा निजेश्वरम् ॥ १४ ॥

મનોહર ગીતો અને વાદ્યો સાથે દેવનું આરાર્તિક (આરતી) કરવું જોઈએ. આ રીતે નીરાજન કરીને પોતાના સ્વામી પ્રભુને પ્રાર્થના કરવી॥૧૪॥

Verse 15

स्नातुं यायान्निम्नगादौ कीर्तयन्देवतागुणान् । गत्वा तीर्थं नमस्कृत्य स्नानीयं च निधाय वै ॥ १५ ॥

સ્નાન માટે નદી વગેરે નીચાણવાળા જળપ્રવાહ પાસે જઈ દેવતાઓના ગુણોનું કીર્તન કરવું. તીર્થે પહોંચી નમસ્કાર કરીને સ્નાનસામગ્રી વિધિપૂર્વક મૂકી દેવી॥૧૫॥

Verse 16

मूलाभिमन्त्रितमृदमादाय कटिदेशतः । विलिप्य पादपर्यन्तं क्षालयेत्तीर्थवारिणा ॥ १६ ॥

મૂલમંત્રથી અભિમંત્રિત માટી લઈને કમરથી પગ સુધી શરીરે લેપ કરવો, પછી તીર્થજળથી તેને ધોઈ નાખવું॥૧૬॥

Verse 17

ततश्च पञ्चभिः पादौ प्रक्षाल्यान्तर्जले पुनः । प्रविश्य नाभिमात्रे तु मृदं वामकरस्य च ॥ १७ ॥

પછી પાંચ અંજલિ જળથી પગ ધોઈ ફરી જળમાં પ્રવેશ કરવો. નાભિ સુધી જળમાં ઊભા રહી ડાબા હાથથી પણ માટીનો ગોળો લેવો॥૧૭॥

Verse 18

मणिबन्धे हस्ततले तदग्रे च तथा पुनः । कृत्वाङ्गुल्या गाङ्गमृदमादायास्त्रेण तत्पुनः ॥ १८ ॥

કાંડા પર, હથેળી પર અને તેની અગ્રભાગ પર પણ—આંગળીથી ગંગામાટી લઈને અસ્ત્રમંત્ર સાથે ફરી લેપ કરવો॥૧૮॥

Verse 19

निजोपरि च मन्त्रज्ञो भ्रामयित्वा त्यजेत्सुधी । तलस्थां च षडङ्गेषु तन्मन्त्रैः प्रविलेपयेत् ॥ १९ ॥

મંત્રજ્ઞ બુદ્ધિમાન સાધક તેને પોતાના ઉપર ફેરવી પછી અલગ મૂકી દે. ત્યારબાદ હથેળીમાં રહેલા દ્રવ્યને એ જ મંત્રોથી ષડંગો પર લેપન કરે॥૧૯॥

Verse 20

निमज्य क्षालयेत्सम्यग् मलस्नानमितीरितम् । विभाव्येष्टमयं सर्वमान्तरं स्नानमाचरेत् ॥ २० ॥

ડૂબકી લગાવી સારી રીતે ધોઈ લેવું—આને ‘મલસ્નાન’ કહેવાયું છે. પછી સર્વત્ર ઇષ્ટદેવની હાજરી છે એમ ભાવના કરીને આંતરિક સ્નાન (માનસિક શુદ્ધિ) કરવું॥૨૦॥

Verse 21

अनन्तादित्यसङ्काशं निजभूषायुधैर्युतम् । मन्त्रमूर्तिं प्रभुं स्मृत्वा तत्पादोदकसंभवाम् ॥ २१ ॥

અનંત સૂર્ય સમાન તેજસ્વી, પોતાના આભૂષણો અને આયુધોથી યુક્ત, મંત્રમૂર્તિ પ્રભુનું સ્મરણ કરીને, તેમના પાદપ્રક્ષાલનના જળમાંથી ઉત્પન્ન તે પવિત્ર દ્રવ્ય/જળ ગ્રહણ કરવું॥૨૧॥

Verse 22

धारां च ब्रह्मरन्ध्रेण प्रविशन्तीं निजां तनुम् । तया संक्षालयेत्सर्वमन्तर्द्देहगतं मलम् ॥ २२ ॥

અને (ધ્યાન કરે કે) બ્રહ્મરંધ્ર દ્વારા એક ધારા પોતાના શરીરમાં પ્રવેશ કરે છે; તે ધારાથી શરીર અંદર રહેલો સર્વ મલ સંપૂર્ણ રીતે ધોઈ નાખે॥૨૨॥

Verse 23

तत्क्षणाद्विरजा मन्त्री जायते स्फटिकोपमः । ततः श्रौतोक्तविधिना स्नात्वा मन्त्री समाहितः ॥ २३ ॥

એ જ ક્ષણે મંત્રસાધક નિર્મળ બની સ્ફટિક સમાન સ્વચ્છ થાય છે. પછી શ્રૌતવિધિ મુજબ સ્નાન કરીને તે સમાહિત અને એકાગ્ર રહે છે॥૨૩॥

Verse 24

मन्त्रस्नानं ततः कुर्यात्तद्विधानमथोच्यते । देशकालौ च सङ्कीर्त्य प्राणायामषडङ्गकैः ॥ २४ ॥

ત્યારબાદ મંત્રસ્નાન કરવું; હવે તેની વિધિ કહેવામાં આવે છે. દેશ અને કાળનું સંકીર્તન કરીને, ષડંગসহિત પ્રાણાયામથી શુદ્ધિ કરવી॥૨૪॥

Verse 25

कृत्वार्कमन्दलात्तीर्थान्याह्वयेन्मुष्टिमुद्र या । ब्रह्माण्डोदरतीर्थानि करैः स्पृष्टानि ते रवेः ॥ २५ ॥

અર્કમંડળ રચીને મুষ্টિમુદ્રાથી તીર્થોનું આવાહન કરવું. હે રવે! બ્રહ્માંડના ઉદરમાં રહેલા તીર્થો તારા કિરણરૂપ કરોથી સ્પર્શિત છે॥૨૫॥

Verse 26

तेन सत्येन मे देव देहि तीर्थं दिवाकर ॥ २६ ॥

તે મારા સત્યના બળથી, હે દેવ દિવાકર, મને તીર્થ આપો॥૨૬॥

Verse 27

गङ्गे च यमुने चैव गोदावरि सरस्वति । नर्मदे सिन्धुकावेरि जलेऽस्मिन्सन्निधिं कुरु ॥ २७ ॥

હે ગંગા, હે યમુના, તેમજ હે ગોદાવરી, હે સરસ્વતી; હે નર્મદા, હે સિંધુ, હે કાવેરી—આ જળમાં સન્નિધિ કરો॥૨૭॥

Verse 28

इत्यावाह्य जले तानि सुधाबीजेन योजयेत् । गोमुद्र यामृतीकृत्य कवचेनावगुण्ठ्य च ॥ २८ ॥

આ રીતે તેમને જળમાં આવાહન કરીને ‘સુધા-બીજ’થી યોજિત (શક્તિસંપન્ન) કરવું. પછી ગો-મુદ્રાથી તેને અમૃતમય કરી, કવચથી આવરણ કરીને રક્ષા કરવી॥૨૮॥

Verse 29

संरक्ष्यास्त्रेण तत्पश्चाच्चक्रमुद्रां प्रदर्शयेत् । वह्न्यर्केन्दुमण्डलानि तत्र सन्चितयेद्बुधः ॥ २९ ॥

અસ્ત્ર-મંત્રથી રક્ષા કરીને પછી ચક્ર-મુદ્રા દર્શાવવી. ત્યાં અગ્નિ, સૂર્ય અને ચંદ્રના મંડલચિહ્નો બુદ્ધિમાન સાધકે વિધિપૂર્વક ગોઠવવા.

Verse 30

मन्त्रयेदर्कमन्त्रेण सुधाबीजेन तज्जलम् । मूलेन चैकादशधा तत्र सम्मन्त्र्य भावयेत् ॥ ३० ॥

અર્ક-મંત્ર અને સુધા-બીજથી તે જળને મંત્રિત કરવું. પછી મૂળ-મંત્રથી તેને અગિયાર વાર અભિમંત્રિત કરીને ભાવપૂર્વક પવિત્ર શક્તિ પ્રેરવી.

Verse 31

पूजायन्त्रं च तन्मध्ये स्वान्तादावाह्य देवताम् । स्नापयित्वार्चयेत्तां च मानसैरुपचारकैः ॥ ३१ ॥

પૂજા-યંત્ર તૈયાર કરીને તેના મધ્યમાં પોતાના અંતઃહૃદયમાંથી દેવતાનું આવાહન કરવું. પછી સ્નાન કરાવી, માનસ ઉપચારોથી દેવતાની અર્ચના કરવી.

Verse 32

सिंहासनस्थां तां नत्वा तज्जलं प्रणमेत्सुधीः । आधारः सर्वभूतानां विष्णोरतुलतेजसः ॥ ३२ ॥

સિંહાસનસ્થ દેવીને નમસ્કાર કરીને બુદ્ધિમાન તે જળને પણ પ્રણામ કરે. કારણ કે તે અતુલ તેજસ્વી વિષ્ણુનું, સર્વ ભૂતોનું આધાર છે.

Verse 33

तद्रू पाश्च ततो जाता आपस्ताः प्रणमाम्यहम् । इति नत्वा समारुन्ध्य सप्तच्छिद्राणि साधकः ॥ ३३ ॥

‘તે જ સ્વરૂપમાંથી આ આપઃ ઉત્પન્ન થયા; હું તે જળોને પ્રણામ કરું છું’ એમ કહી નમન કરવું. પછી સાધકે સાત છિદ્રો (મસ્તકના દ્વાર) બંધ કરીને સંયમ કરવો.

Verse 34

निमज्य सलिले तस्मिन्मूलं देवाकृतिं स्मरेत् । निमज्ज्योन्मज्ज्य त्रिश्चैवं सिंचेत्कं कुंभमुद्रया ॥ ३४ ॥

તે જળમાં તેને ડૂબાડી મૂળમંત્ર તથા ભગવાનના દિવ્ય સ્વરૂપનું સ્મરણ કરવું. પછી આ રીતે ત્રણ વાર ડૂબાડી બહાર કાઢી કુંભમુદ્રાથી જળ છાંટવું.

Verse 35

त्रिर्मूलेन चतुर्मन्त्रैरभिर्षिञ्चेन्निजां तनुम् । चत्वारो मनवस्तेऽत्र कथ्यन्ते तान्त्रिका मुने ॥ ३५ ॥

ત્રિવાર મૂળમંત્ર તથા ચાર મંત્રોથી પોતાની દેહ પર અભિષેકરૂપે છાંટવું. હે મુને, અહીં તાંત્રીક પરંપરા મુજબ ચાર ‘મનુ’ પણ જણાવાયા છે.

Verse 36

सिसृक्षोर्निखिलं विश्वं मुहुः शुक्रं प्रजापतेः । मातरः सर्वभूतानामापो देव्यः पुनन्तु माम् ॥ ३६ ॥

સમગ્ર વિશ્વ સર્જવાની ઇચ્છા ધરાવતા પ્રજાપતિના બીજમાંથી વારંવાર ઉત્પન્ન થતી, સર્વ ભૂતોની માતા એવી દિવ્ય આપઃ મને પવિત્ર કરો।

Verse 37

अलक्ष्मीर्मलरूपा या सर्वभूतेषु संस्थिता । क्षालयन्ति च तां स्पर्शादापो देव्यः पुनन्तु माम् ॥ ३७ ॥

મલરૂપ અલક્ષ્મી જે સર્વ ભૂતોમાં સ્થિત છે, દિવ્ય આપઃ માત્ર સ્પર્શથી જ તેને ધોઈ નાખે છે—તે મને પવિત્ર કરો।

Verse 38

यन्मे केशेषु दौर्भाग्यं सीमन्ते यच्च मूर्द्धनि । ललाटे कर्णयोरक्ष्णोरापस्तद्धन्तु वो नमः ॥ ३८ ॥

મારા વાળમાં, વાળની વાંટમાં અને મસ્તક પર; લલાટ, કાન અને આંખોમાં જે કોઈ દુર્ભાગ્ય હોય—હે આપઃ, તેને નાશ કરો. તમને નમસ્કાર।

Verse 39

आयुरारोग्यमैश्वर्यमरिपक्षक्षयं शुभम् । सन्तोषः क्षान्तिरास्तिक्यं विद्या भवतु वो नमः ॥ ३९ ॥

તમને દીર્ઘ આયુષ્ય, આરોગ્ય, ઐશ્વર્ય, શત્રુપક્ષનો ક્ષય અને શુભતા પ્રાપ્ત થાઓ; તથા સંતોષ, ક્ષમા, વેદમાં આસ્તિક્ય અને સત્ય વિદ્યાનો ઉદય થાઓ—તમને નમસ્કાર।

Verse 40

विप्रपादोदकं पीत्वा शालग्रामशिलाजलम् । पिबेद्विरुद्धं नो कुर्यादेषां तु नियतो विधिः ॥ ४० ॥

પ્રથમ બ્રાહ્મણના પાદપ્રક્ષાલનનું જળ પીીને, પછી શાલગ્રામ-શિલાનું જળ પીવું. આને પરસ્પર વિરુદ્ધ ન માનવું; કારણ કે એ માટે નિશ્ચિત વિધિ નિર્ધારિત છે।

Verse 41

पृथिव्यां यानि तीर्थानि दक्षाङ्घ्रौ तानि भूसुरे । स्वेष्टदेवं समुद्वास्य मन्त्री मार्तण्डमण्डले ॥ ४१ ॥

હે ભૂસુર બ્રાહ્મણ! પૃથ્વી પરનાં સર્વ તીર્થો જમણા પગમાં નિવાસ કરે છે. પોતાના ઇષ્ટદેવનું આવાહન કરીને મંત્રજ્ઞ પુરુષે માર્તંડમંડળ (સૂર્યમંડળ)માં ધ્યાન-પૂજન કરવું।

Verse 42

ततस्तीरं समागत्य वस्त्रं संक्षाल्य यत्नतः । वाससी परिधायाथ कुर्यात्सन्ध्यादिकं सुधीः ॥ ४२ ॥

પછી કિનારે આવીને વસ્ત્રને પ્રયત્નપૂર્વક ધોઈ લેવું. શુદ્ધ વસ્ત્રો ધારણ કરીને બુદ્ધિમાન વ્યક્તિ સંધ્યા વગેરે નિત્યકર્મ કરવું।

Verse 43

रोगाद्यशक्तो मनुजः कुर्यात्तत्राघमर्षणम् । अथवा भस्मना स्नातो रजोभिश्चैव वाऽक्षमः ॥ ४३ ॥

રોગ વગેરે કારણે અશક્ત મનુષ્યે ત્યાં ‘આઘમર્ષણ’ પ્રાયશ્ચિત્ત કરવું. અથવા અસમર્થ હોય તો ભસ્મથી તથા ધૂળથી પણ સ્નાન કરવું।

Verse 44

अथ सन्ध्यादिकं कुर्यात् स्थित्वा चैवासने शुभे । केशवेन तथा नारायणेन माधवेन च ॥ ४४ ॥

પછી શુભ આસન પર સ્થિર બેસીને સંધ્યા વગેરે નિત્યકર્મ કરવું અને કેશવ, નારાયણ તથા માધવ નામોથી ભગવાનનું આવાહન કરવું।

Verse 45

संप्राश्य तोयं गोविन्दविष्णुभ्यां क्षालेत्करौ । मधुसूदनत्रिविक्रमाभ्यामोष्ठौ च मार्जयेत् ॥ ४५ ॥

જળ આચમન કર્યા પછી ગોવિંદ અને વિષ્ણુ નામ ઉચ્ચારીને હાથ ધોવા; અને મધુસૂદન તથા ત્રિવિક્રમ નામોથી હોઠ પુંછવા।

Verse 46

वामनश्रीधराभ्यां च मुखं हस्तौ स्पृशेत्ततः । हृषीकेशपद्मनाभाभ्यां स्पृशेच्चरणौ ततः ॥ ४६ ॥

પછી વામન અને શ્રીધર નામ સ્મરીને મુખ અને હાથ સ્પર્શ કરવા; ત્યારબાદ હૃષીકેશ અને પદ્મનાભ નામ સ્મરીને પગ સ્પર્શ કરવા।

Verse 47

दामोदरेण मूर्द्धानं मुखं सङ्कर्षणेन च । वासुदेवेन प्रद्युम्नेन स्पृशेन्नासिके ततः ॥ ४७ ॥

દામોદર નામથી મસ્તકના શિખરને સ્પર્શ કરવો; સંકર્ષણ નામથી મુખ સ્પર્શ કરવું; પછી વાસુદેવ અને પ્રદ્યુમ્ન નામોથી નાસિકા સ્પર્શ કરવી।

Verse 48

अनिरुद्धपुरुषोत्तमाभ्यां नेत्रे स्मृशेत्ततः । अधोक्षजनृसिंहाभ्यां श्रवणे संस्पृशेत्तथा ॥ ४८ ॥

પછી અનિરુદ્ધ અને પુરુષોત્તમ નામ સ્મરીને આંખો સ્પર્શ કરવી; તેમજ અધોક્ષજ અને નૃસિંહ નામ સ્મરીને કાન સ્પર્શ કરવા।

Verse 49

नाभिं स्पृशेदच्युतेन जनार्दनेन वक्षसि । हरिणा विष्णुनांसौ च वैष्णावाचमनं त्विदम् ॥ ४९ ॥

“અચ્યુત” ઉચ્ચારી નાભિ સ્પર્શ કરવી, “જનાર્દન” કહી વક્ષસ્થળ સ્પર્શ કરવું; અને “હરિ” તથા “વિષ્ણુ” કહી બંને ખભા સ્પર્શ કરવા—આ વૈષ્ણવ આચમનવિધિ છે।

Verse 50

प्रणवाद्यैर्ङेतमोन्तैः केशवादिकनामभिः । मुखे नसोः प्रदेशिन्याऽनामया नेत्रकर्णयोः 1. ॥ ५० ॥

ॐથી આરંભ અને “નેત્ર”થી અંત થનારા મંત્રોમાં, કેશવ આદિ દિવ્ય નામો વડે મુખ અને નાસિકામાં ન્યાસ કરવો; અને “અનામય” (મંત્ર/નામ) સાથે તર્જની વડે નેત્રો તથા કાનમાં ન્યાસ કરવો।

Verse 51

कनिष्ठया नाभिदेशं सर्वत्राङ्गुष्ठयोजनम् । आत्मविद्याशिवैस्तत्त्वैस्वाहान्तैः शैवमीरितम् ॥ ५१ ॥

કનಿಷ್ಠા આંગળીથી નાભિ-પ્રદેશ સ્પર્શ કરવો અને સર્વત્ર અંગૂઠાના પ્રમાણથી ચિહ્નિત કરવું; “આત્મ-વિદ્યા”થી આરંભ થઈ “શિવ” તત્ત્વો અને “સ્વાહા” પર અંત થનારા મંત્રોથી ન્યાસ કરવો—આ શૈવ વિધિ કહેવાઈ છે।

Verse 52

दीर्घत्रयेन्दुयुग्व्योमपूर्वकैश्च पिबेज्जलम् । आत्मविद्याशिवैरेव शैवं स्वाहावसानिकैः ॥ ५२ ॥

પ્રથમ “દીર્ઘ, ત્રય, ઇન્દુ, યુગ, વ્યોમ” એવા અક્ષરો પૂર્વે ઉચ્ચારી જળ પાન કરવું; તેમજ “આત્મ, વિદ્યા, શિવ” શબ્દયુક્ત અને “સ્વાહા” પર અંત થનારા શૈવ મંત્રોથી શૈવ વિધિ કરવી।

Verse 53

वालज्जाश्रीमुखैः प्रोक्तं शाक्तं स्वाहावसानिकैः । वाग्लज्जाश्रीमुखैः प्रोक्तं द्विजाचमनमर्थदम् ॥ ५३ ॥

“વા, લ, લજ્જા, શ્રી”થી આરંભ અને “સ્વાહા” પર અંત થનારો મંત્ર શાક્ત કહેવાયો છે; અને “વાક્, લજ્જા, શ્રી”થી આરંભ થતું દ્વિજોનુ આચમન ફળદાયક કહેવાયું છે।

Verse 54

तिलकं च ततः कुर्याद्भाले सुष्ठु गदाकृति । नन्दकं हृदये शखचक्रे चैव भुजद्वये ॥ ५४ ॥

પછી ભાળ પર ગદા-આકારનું સુંદર તિલક કરવું. હૃદયસ્થાને નંદકનું ચિહ્ન અને બંને ભુજાઓ પર શંખ તથા ચક્રનાં ચિહ્નો ધારણ કરવાં।

Verse 55

शार्ङ्गबाणं मस्तके च विन्यसेत्क्रमशः सुधीः । कर्णमूले पार्श्वयोश्च पृष्ठे नाभौ ककुद्यपि ॥ ५५ ॥

વિદ્વાન સાધકે ક્રમશઃ મસ્તક પર શારઙ્ગ અને બાણનાં ચિહ્નો સ્થાપવા. તેમજ કાનના મૂળે, બંને બાજુઓ પર, પીઠ પર, નાભિ પર અને કકુદ્ (ઉપરની પીઠ) પર પણ મૂકવા।

Verse 56

एवं तु वैष्णवः कुर्यान्मृद्भिस्तीर्थोद्भवादिभिः । अग्निहोत्रोद्भवं भस्म गृहीत्वा त्र्यम्बकेण तु ॥ ५६ ॥

આ રીતે વૈષ્ણવે તીર્થસ્થાનોમાંથી પ્રાપ્ત પવિત્ર માટી વગેરે વડે આચરણ કરવું. અને અગ્નિહોત્રથી ઉત્પન્ન ભસ્મ લઈને ત્ર્યંબક-મંત્ર જપતા જપતા તે પણ ધારણ કરવું।

Verse 57

किवाग्निरिति मंत्रैणाभिमन्त्र्य पञ्चमन्त्रकैः । क्रमात्तत्पुरुषाघोरसद्योजातादिनामभिः ॥ ५७ ॥

“કિવાગ્નિરિ…”થી આરંભ થતા મંત્રથી અભિમંત્રિત કરીને, પછી ક્રમશઃ પંચમંત્રો દ્વારા—તત્પુરુષ, અઘોર, સદ્યોજાત વગેરે નામવાળા મંત્રોથી—સંસ્કાર કરવો।

Verse 58

पञ्च कुर्यात्त्रिपुन्ड्राणि भालांसोदरहृत्सु च । शैवः शाक्तत्त्रिकोणाभं नारीवद्वा समाचरेत् ॥ ५८ ॥

ભાળ, બંને ખભા, ઉદર અને હૃદય પર પાંચ ત્રિપુંડ્ર કરવાં. શૈવ અથવા શાક્ત ત્રિકોણાકાર ચિહ્ન લગાવે, અથવા સ્ત્રીઓ માટે કહેલી વિધિ અનુસરે।

Verse 59

कृत्वा तु वैदिकीं सन्ध्यां तान्त्रिकीं च समाचरेत् । आचम्य विधिवन्मन्त्री तीर्थान्यावाह्य पूर्ववत् ॥ ५९ ॥

વૈદિક સંધ્યા કરીને પછી તાંત્રિક આચાર પણ વિધિપૂર્વક કરવો. આચમન કરીને મંત્રસાધકે પૂર્વવત્ પવિત્ર તીર્થોનું આવાહન કરવું.

Verse 60

ततस्त्रिवारं दर्भेण भूमौ तोयं विनिःक्षिपेत् । सप्तधा तज्जलेनाथ मूर्द्धानमभिषेचयेत् ॥ ६० ॥

પછી દર્ભથી ભૂમિ પર ત્રણ વાર જળ છોડવું; અને એ જ જળથી સાત વાર મસ્તકનું અભિષેક/પ્રોક્ષણ કરવું.

Verse 61

ततश्च प्राणानायम्य कृत्वा न्यासं षडङ्गकम् । आदाय वामहस्तेऽम्बु दक्षेणाच्छाद्य पाणिना ॥ ६१ ॥

પછી પ્રાણાયામ કરીને ષડંગ-ન્યાસ કરવો. ડાબા હાથમાં જળ લઈને જમણા હાથની હથેળીથી તેને ઢાંકવું.

Verse 62

वियद्वाय्वग्नितोयक्ष्माबीजैः सन्मन्त्र्य मन्त्रवित् । मूलेन तस्मात् श्चोतद्भिर्बिन्दुभिस्तत्त्वमुद्रया ॥ ६२ ॥

મંત્રવિદ આકાશ, વાયુ, અગ્નિ, જળ અને પૃથ્વીના બીજમંત્રોથી તેને સમ્યક્ સંસ્કારિત કરે. પછી મૂળમંત્રથી, તેમાંમાંથી ટપકતા બિંદુઓ દ્વારા, તત્ત્વમુદ્રાથી તેને મુદ્રિત (સીલ) કરે.

Verse 63

स्वशिरः सप्तधा प्रोक्ष्यावशिष्टं तत्पुनर्जलम् । कृत्वा तदक्षरं मन्त्री नासिकान्तिकमानयेत् ॥ ६३ ॥

પોતાના શિરે સાત વાર પ્રોક્ષણ કરીને બાકી રહેલું જળ ફરી લેવુ. તે અક્ષરને સિદ્ધ/સંસ્કારિત કરીને મંત્રસાધકે તેને નાસિકાની નજીક લાવવું.

Verse 64

जलं तेजोमयं तच्चाकृष्यान्तश्चेडया पुनः । प्रक्षाल्यान्तर्गतं तेन कलमषं तज्जलं पुनः ॥ ६४ ॥

પછી ઇડા નાડી દ્વારા અગ્નિતેજ સમાન તે જળને ફરી અંદર ખેંચી, તેનાથી અંદર પ્રવેશેલ કલ્મષ ધોઈને, એ જ જળને ફરી બહાર કાઢવું।

Verse 65

कृष्णवर्णं पिङ्गलया रचयेत्स्वाग्रतस्तथा । क्षिपेदस्त्रेण तत्पश्चात्कल्पिते कुलिशोपले ॥ ६५ ॥

પિંગલા (પીળા) દ્રવ્યથી પોતાના આગળ કૃષ્ણવર્ણ ચિહ્ન રચી, પછી ‘અસ્ત્ર’ મંત્રથી તેને તૈયાર કરેલી કુલિશ-શિલા પર ફેંકવું।

Verse 66

एतद्धि सर्वपापघ्नं प्रोक्तं चैवाघमर्षणम् । ततश्च हस्तौ प्रक्षाल्य प्राग्वदाचम्य मन्त्रवित् ॥ ६६ ॥

આ જ ‘અઘમર્ષણ’ કહેવાય છે અને સર્વ પાપનો નાશ કરનારું છે। ત્યારબાદ મંત્રવિદે હાથ ધોઈ, પૂર્વવત્ આચમન કરવું।

Verse 67

समुत्थाय च मन्त्रज्ञस्ताम्रपात्रे सुमादिकम् । प्रक्षिप्यार्घं प्रदद्याद्वै मूलान्तैर्मन्त्रमुच्चरन् ॥ ६७ ॥

પછી ઊભા થઈ મંત્રજ્ઞ તાંબાના પાત્રમાં પુષ્પાદિ શુભ દ્રવ્યો નાખી, મૂળાક્ષરાંત મંત્રો ઉચ્ચારતાં અર્ઘ્ય અર્પણ કરે।

Verse 68

रविमंडलसंस्थाय देवायार्घ्यं प्रकल्पयेत् । दत्वार्घं त्रिरनेनाथ देवं रविगतं स्मरेत् ॥ ६८ ॥

સૂર્યમંડળમાં સ્થિત દેવને અર્ઘ્ય અર્પણ કરવું। આ રીતે ત્રણ વાર અર્ઘ્ય આપી, સૂર્યમાં નિવાસ કરનાર ભગવાનનું સ્મરણ-ધ્યાન કરવું।

Verse 69

स्वल्पोक्तां च गायत्रीं जपेदष्टोत्तरं शतम् । अष्टांविंशतिवारं वा गुह्येतिमनुनार्पयेत् ॥ ६९ ॥

સંક્ષિપ્ત ગાયત્રીનો જપ એકસો આઠ વાર કરવો; અથવા ‘ગુહ્યેતિ’થી આરંભ થતા મંત્ર સાથે અઠ્ઠાવીસ વાર આહુતિ અર્પણ કરવી।

Verse 70

उद्यदादित्यसंकाशां पुस्तकाक्षकरांबुजाम् । कृष्णाजिनाम्बरां ब्राह्मीं ध्यायेत्ताराङिकतेऽम्बरे ॥ ७० ॥

ઉગતા સૂર્ય સમી તેજસ્વી, કમળહસ્તોમાં પુસ્તક અને અક્ષમાળા ધારણ કરનારી, કૃષ્ણાજિન વસ્ત્રધારિણી, તારાંકિત આકાશમાં સ્થિત બ્રાહ્મી દેવીનું ધ્યાન કરવું।

Verse 71

मध्याह्ने वरदां देवी पार्वतीं संस्मरेत्पराम् । शुक्लाम्बरां वृषारूढां त्रिनेत्रां रविबिम्बगाम् ॥ ७१ ॥

મધ્યાહ્ને વરદાયિની પરમ દેવી પાર્વતીનું સ્મરણ-ધ્યાન કરવું—શ્વેત વસ્ત્રધારિણી, વૃષભારૂઢા, ત્રિનેત્રી, અને સૂર્યબિંબ સમ તેજસ્વિની।

Verse 72

वरं पाशं च शूलं च दधानां नृकरोटिकाम् । सायाह्ने रत्नभूषाढ्यां पीतकौशेयवाससाम् ॥ ७२ ॥

વરમુદ્રા, પાશ અને શૂલ ધારણ કરનારી તથા નરકપાલ-પાત્ર ધારણ કરનારી—સાંજે રત્નાભૂષણોથી શોભિત, પીળા કૌશેય વસ્ત્રધારિણી દેવીનું ધ્યાન કરવું।

Verse 73

श्यामरङ्गां चतुर्हस्तां शङ्खचक्रलसत्कराम् । गदापद्मधारां देवीं सूर्यासनकृताश्रयाम् ॥ ७३ ॥

શ્યામવર્ણા, ચતુર્ભુજા, જેમના કરોમાં શંખ અને ચક્ર શોભે છે, જે ગદા અને પદ્મ ધારણ કરે છે, સૂર્યાસન પર બિરાજમાન તે દેવીનું ધ્યાન કરવું।

Verse 74

ततो देवानृषींश्चैव पितॄश्चापि विधानवित् । तर्पयित्वा स्वेष्टदेवं तर्पयेत्कल्पमार्गतः ॥ ७४ ॥

ત્યારબાદ વિધિ જાણનાર પુરુષ દેવો, ઋષિઓ અને પિતૃઓને તર્પણ કરે; પછી કલ્પમાર્ગ અનુસાર પોતાના ઇષ્ટદેવને સંતોષ આપે।

Verse 75

गुरुपङिक्तं च सन्तर्प्य साङ्गं सावरणं तथा । सायुधं वैनतेयं सन्तर्पयामीति तर्पयेत् ॥ ७५ ॥

ગુરુપરંપરાને પણ—સાંગ, સાવરણ અને સાયુધ સહિત—સંતર્પિત કરીને, “હું વૈનતેય (ગરુડ)ને તર્પણ કરું છું” એમ કહી તર્પણ કરવું।

Verse 76

नारदं पर्वतं जिष्णुं निशठोद्धवदारुकान् । विष्वक्सेनं च शैलेयं वैष्णवः परितर्पयेत् ॥ ७६ ॥

વૈષ્ણવ ભક્તે નારદ, પર્વત, જિષ્ણુ, નિશઠ, ઉદ્ધવ, દારુક તેમજ વિષ્વક્સેન અને શૈલેય—આ સૌને વિધિપૂર્વક તર્પણ કરવું।

Verse 77

एवं सन्तर्प्य विप्रेन्द्र दत्त्वार्घ्यं च विवस्वते । पूजागारं समागत्य प्रक्षाल्यान्घ्री उपस्पृशेत् ॥ ७७ ॥

હે વિપ્રેન્દ્ર! આ રીતે તર્પણ કરીને અને વિવસ્વાન (સૂર્ય)ને અર્ઘ્ય અર્પી, પૂજાગૃહમાં આવી પગ ધોઈ આચમન કરવું।

Verse 78

अग्निहोत्रस्थितानग्नीन् हुत्वोपस्थाय यत्नतः । पूजास्थलं समागत्य द्वारपूजां समाचरेत् ॥ ७८ ॥

અગ્નિહોત્ર માટે સ્થાપિત અગ્નિઓમાં આહુતિ અર્પી અને યત્નપૂર્વક તેમની ઉપાસના કરીને, પૂજાસ્થળે આવી દ્વારપૂજા વિધિપૂર્વક કરવી।

Verse 79

गणेशं चोर्द्धशाखायां महालक्ष्मीं च दक्षिणे । सरस्वतीं वामभागे दक्षे विघ्नेश्वरं पुनः ॥ ७९ ॥

ઉપરની શાખામાં ગણેશને સ્થાપિત કરો; દક્ષિણ ભાગે મહાલક્ષ્મીને; ડાબી બાજુ સરસ્વતીને; અને જમણી બાજુ ફરી વિઘ્નેશ્વરને મૂકો।

Verse 80

क्षेत्रपालं तथा वामे दक्षे गङ्गां प्रपूजयेत् । वामे च यमुनां दक्षे धातारं वामतस्तथा ॥ ८० ॥

ડાબી બાજુ ક્ષેત્રપાલનું અને જમણી બાજુ ગંગાનું પૂજન કરવું; તેમ જ ડાબી બાજુ યમુનાનું અને જમણી બાજુ ધાતાનું પણ વિધિપૂર્વક પૂજન કરવું।

Verse 81

विधातारं शङ्खपद्मनिधींश्च वामदक्षयोः । द्वारपालांस्ततोऽभ्यर्चेत्तत्तत्कल्पोदितान्सुधीः ॥ ८१ ॥

ડાબે-જમણે વિધાતા તથા શંખ અને પદ્મ નિધિ-દેવતાઓનું પૂજન કરો; ત્યારબાદ વિદ્વાન સાધક સંબંધિત કલ્પમાં જણાવ્યા મુજબ દ્વારપાલોનું અર્ચન કરે।

Verse 82

नन्दः सुनन्दश्चंडण्श्च प्रचण्डः प्रचलोबलः । भद्र ः सुभद्र श्चेत्याद्या वैष्णवा द्वारपालकाः ॥ ८२ ॥

નંદ, સુનંદ, ચંડણ, પ્રચંડ, પ્રચલોબલ, ભદ્ર, સુભદ્ર વગેરે—આ વૈષ્ણવ દ્વારપાલો છે।

Verse 83

नन्दी भृङ्गी रिटीस्कन्दो गणेशोमामहेश्वराः । वृषभश्च महाकालः शैवा वै द्वारपालकाः ॥ ८३ ॥

નંદી, ભૃંગી, રિટી, સ્કંદ, ગણેશ, ઉમા અને મહેશ્વર—તથા વૃષભ અને મહાકાલ—આ શૈવ દ્વારપાલો છે।

Verse 84

ब्राह्मयाद्य्रा मातरोऽष्टौ तु शक्तयो द्वाःस्थिताः स्वयम् । सेन्दुः स्वनामाघर्णाद्या ङेनमोन्ता इमे स्मृताः ॥ ८४ ॥

બ્રાહ્મીથી આરંભ કરીને આઠ માતૃ-શક્તિઓ બે દ્વારો પર સ્વયં સ્થિત છે. તેઓ સેન્દુ, સ્વનામા, અઘર્ણા વગેરે—અને અંતે ઙેનમોંતા સુધી—રૂપે સ્મરાય છે।

Verse 85

ततः स्थित्वासने धीमानाचम्य प्रयतः शुचिः । दिव्यान्तरिक्षभौमांश्च विघ्नानुत्सार्य यत्नतः ॥ ८५ ॥

પછી સાધક પોતાના આસન પર દૃઢ બેસી, આચમન કરીને નિયમિત અને શુદ્ધ બને; અને દિવ્ય, અંતરિક્ષીય તથા ભૌમ—બધા પ્રકારના વિઘ્નોને પ્રયત્નપૂર્વક દૂર કરે।

Verse 86

केशवाद्यां मातृकां तु न्यसेद्वैष्णवसत्तमः । केशवः कीर्तिसंयुक्तः कांत्या नारायणस्तथा ॥ ८६ ॥

શ્રેષ્ઠ વૈષ્ણવે ‘કેશવ’થી આરંભ કરીને માતૃકા-ન્યાસ કરવો જોઈએ. ‘કેશવ’ કીર્તિથી સંયુક્ત છે અને ‘નારાયણ’ કાંતિથી સંયુક્ત છે।

Verse 87

माधवस्तुष्टिसहितो गोविन्दः पुष्टिसंयुतः । विष्णुस्तु धृतिसंयुक्तः शान्तियुङ्मधुसूदनः ॥ ८७ ॥

‘માધવ’ તૃપ્તિ સાથે છે, ‘ગોવિંદ’ પુષ્ટિથી યુક્ત છે. ‘વિષ્ણુ’ ધૃતિથી સંયુક્ત છે અને ‘મધુસૂદન’ શાંતિથી યુક્ત છે।

Verse 88

त्रिविक्रमः क्रियायुक्तो वामनो दयितायुतः । श्रीधरो मेधया युक्तो हृषीकेशश्च हर्षया ॥ ८८ ॥

‘ત્રિવિક્રમ’ ક્રિયાશક્તિથી યુક્ત છે, ‘વામન’ દયિતા (પ્રિયા શ્રી) સાથે યુક્ત છે. ‘શ્રીધર’ મેધાથી સંયુક્ત છે અને ‘હૃષીકેશ’ હર્ષથી સંયુક્ત છે।

Verse 89

पद्मनाभयुता श्रद्धा लज्जा दामोदरान्विता । वासुदेवश्च लक्ष्मीयुक् सङ्कर्षण सरस्वती ॥ ८९ ॥

શ્રદ્ધા પદ્મનાભ સાથે યુક્ત છે, અને લજ્જા દામોદર સાથે અન્વિત છે. વાસુદેવ લક્ષ્મીસહિત વિરાજે છે, તથા સંકર્ષણ સરસ્વતીસહિત શોભે છે.

Verse 90

प्रद्युम्नः प्रीतिसंयुक्तोऽनिरुद्धो रतिसंयुतः । चक्री जयायुतः पश्चाद्गदी दुर्गासमन्वितः ॥ ९० ॥

પ્રદ્યુમ્ન પ્રીતિ સાથે સંયુક્ત છે અને અનિરુદ્ધ રતિ સાથે અન્વિત છે. ત્યારબાદ ચક્રધારી (ભગવાન) જયાસહિત છે, અને પછી ગદાધારી દુર્ગાસહિત વિરાજે છે.

Verse 91

शार्ङ्गी तु प्रभया युक्तः खड्गी युक्तस्तु सत्यया । शङ्खी चण्डासमायुक्तो हली वाणीसमायुतः ॥ ९१ ॥

શારઙ્ગધારી પ્રભા સાથે યુક્ત છે, અને ખડ્ગધારી સત્ય સાથે અન્વિત છે. શંખધારી ચંડા સાથે સંયુક્ત છે, તથા હલધારી વાણી સાથે સમાયુત છે.

Verse 92

मुसली च विलासिन्या शूली विजययान्वितः । पाशी विरजया युक्तो कुशी विश्वासमन्वितः ॥ ९२ ॥

મુસલધારી વિલાસિની સાથે છે, અને શૂલધારી વિજયાસહિત અન્વિત છે. પાશધારી વિરજા સાથે યુક્ત છે, તથા કુશધારી વિશ્વાસથી સમન્વિત છે.

Verse 93

मुकुन्दो विनतायुक्तो नन्दजश्च सुनन्दया । निन्दी स्मृत्या समायुक्तो नरो वृद्ध्या समन्वितः ॥ ९३ ॥

મુકુંદ વિનતા સાથે યુક્ત છે, અને નંદજ સునંદા સાથે અન્વિત છે. નિંદી સ્મૃતિ સાથે સંયુક્ત છે, તથા નર વૃદ્ધિ સાથે સમન્વિત છે.

Verse 94

समृद्धियुङ्नरकजिच्छुद्धियुक्च हरिः स्मृतः । कृष्णो बुद्ध्या युतः सत्यो भुक्त्या मुक्त्याथ सात्वतः ॥ ९४ ॥

સમૃદ્ધિથી યુક્ત, નરકવિજેતા અને શુદ્ધિથી સંપન્ન તે ‘હરિ’ તરીકે સ્મરાય છે. વિવેકબુદ્ધિ સાથે જોડાય ત્યારે ‘કૃષ્ણ’, ધર્મયુક્ત ભોગ સાથે ‘સત્ય’ અને મુક્તિ સાથે જોડાય ત્યારે ‘સાત્વત’ કહેવાય છે.

Verse 95

सौरिक्षमे सूररमे उमायुक्तो जनार्दनः । भूधरः क्लेदिनीयुक्तो विश्वमूर्तिश्च क्लिन्नया ॥ ९५ ॥

‘સૌરિક્ષમા’ શક્તિથી યુક્ત થાય ત્યારે તેઓ ‘સૂરરમ’; ઉમા સાથે જોડાય ત્યારે ‘જનાર્દન’. ‘ક્લેદિની’ શક્તિથી યુક્ત થાય ત્યારે ‘ભૂધર’ અને ‘ક્લિન્ના’ શક્તિથી જોડાય ત્યારે સર્વવિશ્વરૂપ ‘વિશ્વમૂર્તિ’ કહેવાય છે.

Verse 96

वैकुण्ठो वसुधायुक्तो वसुदः पुरुषोत्तमः । बली तु परया युक्तो बलानुजपरायणे ॥ ९६ ॥

તેઓ ‘વૈકુંઠ’ છે; વસુધા (પૃથ્વી) સાથે જોડાય ત્યારે ‘વસુદ’—ધનદાતા—અને ‘પુરુષોત્તમ’ કહેવાય છે. તેઓ ‘બલી’ છે; પરા શક્તિથી યુક્ત થઈ બલાના અનુજ (વિષ્ણુ)માં પરાયણ રહે છે.

Verse 97

बालसूक्ष्मे बृषघ्नस्तु सन्ध्यायुक्प्रज्ञया वृषः । हंसःप्रभासमायुक्तो वराहो निशया युतः ॥ ९७ ॥

બાળ્ય અને સૂક્ષ્મ અવસ્થામાં સ્થિત હોય ત્યારે તેઓ ‘બૃષઘ્ન’ કહેવાય છે; સંધ્યા અને જાગૃત પ્રજ્ઞા સાથે જોડાય ત્યારે ‘વૃષ’. ‘હંસ’ પ્રભાસા (દીપ્તિ)થી યુક્ત છે અને ‘વરાહ’ નિશા (રાત્રિ)થી યુક્ત કહેવાય છે.

Verse 98

विमलो धारया युक्तो नृसिंहो विद्युता युतः । केशवादिमातृकाया मुनिर्नारायणो मतः ॥ ९८ ॥

‘વિમલ’ ધારા (આધાર-પ્રવાહ)થી યુક્ત છે; ‘નૃસિંહ’ વિદ્યુતથી યુક્ત છે. અને કેશવ-આદિ માતૃકા (વર્ણમાતૃકા)માં મુનિ ‘નારાયણ’ તરીકે જ માનવામાં આવે છે.

Verse 99

अनृताद्या च गायत्री छन्दो विष्णुश्च देवता । चक्राद्यायुधसंयुक्तं कुम्भादर्शधरं हरिम् ॥ ९९ ॥

“અનૃતાદ્યા…”થી આરંભ થતા મંત્રભાગનું છંદ ગાયત્રી છે અને અધિદેવતા વિષ્ણુ છે. ચક્રાદિ આયુધોથી યુક્ત, કુંભ અને દર્પણ ધારણ કરનાર હરિનું ધ્યાન કરવું.

Verse 100

लक्ष्मीयुतं विद्युदाभं बहुभूषायुतं भजेत् । एवं ध्यात्वा न्यसेच्छक्तिं श्रीकामपुटिताक्षरम् 1. ॥ १०० ॥

લક્ષ્મીસહિત, વીજળી સમાન તેજસ્વી અને અનેક આભૂષણોથી અલંકૃત દેવનું ભજન-ધ્યાન કરવું. આમ ધ્યાન કરીને શ્રી અને કામ મંત્રોથી પૂટિત અક્ષર વડે શક્તિ-ન્યાસ કરવો.

Verse 101

वदेत्तद्विष्णुशक्तिभ्यां हृदयं प्रणवादिकम् । त्वगसृङ्मांसमेदोऽस्थिमज्जाशुक्राण्यसून्वदेत् ॥ १०१ ॥

પ્રણવ (ૐ)થી આરંભ થતો હૃદયમંત્ર વિષ્ણુ તથા તેમની શક્તિઓને અર્પણ કરીને ઉચ્ચારવો. પછી ત્વચા, રક્ત, માંસ, મેદ, અસ્થિ, મજ્જા, શુક્ર અને પ્રાણો માટેના મંત્રો પણ બોલવા.

Verse 102

प्राणं क्रोधं तथा मभ्यामन्तान्यादिदशस्वपि । एक मौलौ मुखे चैक द्विक नेत्रे द्विकं श्रुतौ ॥ १०२ ॥

પ્રાણ, ક્રોધ તથા એથી આરંભ થતા અન્ય આંતરિક તત્ત્વો—કુલ દસ—પોતપોતાના સ્થાને રહે છે: એક મસ્તકમૌલિમાં, એક મુખમાં, બે નેત્રોમાં અને બે કાનમાં.

Verse 103

नसोर्द्वयं कपोले च द्वयं द्वे द्विरदच्छदे । एकं तु रसनामूले ग्रीवायामेकमेव च ॥ १०३ ॥

નાસારંધ્રે બે, કપોળે બે; તેમજ ‘દ્વિરદચ્છદ’ (કનપટ/શંખપ્રદેશ) પર બે-બે. જીભના મૂળમાં એક અને ગળામાં પણ એક જ (સ્થાન) છે.

Verse 104

कवर्गं दक्षिणे बाहौ चवर्गं वामबाहुके । टतवर्गौ पादयोस्तु पफौ कुक्षिद्वये न्यसेत् ॥ १०४ ॥

ક-વર્ગનો ન્યાસ જમણા બાહુ પર, ચ-વર્ગનો ડાબા બાહુ પર કરવો. ટ-વર્ગ અને ત-વર્ગ પગોમાં, તથા પ અને ફ ધ્વનિઓનો ન્યાસ કમરના બંને કૂક્ષિ-પ્રદેશમાં કરવો.

Verse 105

पृष्ठवंशे वमित्युक्तं नाभौ भं हृदये तु मम् । यादिसप्तापि धातुस्था हं प्राणे लं तथात्मनि ॥ १०५ ॥

‘વં’ નો ન્યાસ પૃષ્ઠવંશ (રીઢ) માં કહેવાયો છે, ‘ભં’ નાભિમાં, અને ‘મં’ હૃદયમાં. ‘ય’ આદિ સાત અક્ષરો ધાતુઓમાં સ્થિત રહે; ‘હં’ પ્રાણમાં અને ‘લં’ આત્મામાં ન્યસિત થાય।

Verse 106

क्षं क्रोधे क्रमतो न्यस्य विष्णुपूजाक्षमो भवेत् । पूर्णोदर्या तु श्रीकण्ठो ह्यनन्तो विजरान्वितः ॥ १०६ ॥

ક્રોધના સ્થાને ક્રમશઃ ‘ક્ષં’ નો ન્યાસ કરવાથી સાધક વિષ્ણુપૂજાને યોગ્ય બને છે. ત્યારે શ્રીકંઠ ‘પૂર્ણોદર્યા’ (પૂર્ણ ઉદરવાળી) રૂપે થાય છે; તે નિશ્ચયે અનંત છે અને જરા-રહિત (વિજરા) ગુણથી યુક્ત છે।

Verse 107

सूक्ष्मेशः शाल्मलीयुक्तो लोलाक्षीयुक्त्रिमूर्तिकः । महेश्वरो वर्तुलाक्ष्याधीशो वै दीर्घघोणया ॥ १०७ ॥

સૂક્ષ્મેશ શાલ્મલી વૃક્ષ સાથે સંયુક્ત છે; લોલાક્ષી ત્રિમૂર્તિક તત્ત્વ સાથે યુક્ત છે. મહેશ્વર વર્તુલાક્ષીનો અધીશ્વર છે, અને તેવી જ રીતે દીર્ઘઘોણાનો પણ।

Verse 108

दीर्घमुख्या भारभूतिस्तिथीशो गोमुखीयुतः । स्थावरेशो दीर्घजिह्वायुग्धरः कुडोदरीयुतः ॥ १०८ ॥

દીર્ઘમુખ્યા (લાંબા મુખવાળી), ભારભૂતિ, તથા તિથીશ—જે ગોમુખથી યુક્ત છે; સ્થાવરેશ, દીર્ઘજિહ્વા, યુગ્ધર (જોત/જુંઆ ધારણ કરનાર), અને કુડોદરી (ઘડાં જેવું ઉદરવાળી)—આવા (રૂપ/સત્તા) ઉલ્લેખિત છે।

Verse 109

उर्द्ध्वकेश्या तु झिण्टीशो भौतिको विकृतास्यया । सद्यो ज्वालामुखीयुक्तोल्कामुख्यानुग्रहो युतः ॥ १०९ ॥

ત્યારે ઝિણ્ટીશ પ્રગટ થાય છે—તેના કેશ ઊર્ધ્વ ઊભા છે; તે ભૌતિક સ્વભાવનો છે અને વિકૃત-મુખવાળી ‘આસ્યા’ સાથે યુક્ત છે. તે તત્ક્ષણે જ્વાલામુખયુક્ત બને છે અને ઉલ્કા વગેરે મુખ્ય અનુગ્રહ-પ્રદાતા પરિચરો સાથે સમન્વિત રહે છે.

Verse 110

अक्रूर आस्यया युक्तो महासेनो विद्यया युतः । क्रोधीशश्च महाकाल्या चण्डेशेन सरस्वती ॥ ११० ॥

અક્રૂર ‘આસ્યા’ સાથે યુક્ત છે; મહાસેન ‘વિદ્યા’થી સમન્વિત છે. ક્રોધીશ ‘મહાકાળી’ સાથે સંબંધિત છે અને સરસ્વતી ‘ચંડેશ’ સાથે યુક્ત કહેવાય છે.

Verse 111

पञ्चान्तकः सिद्धगौर्या युक्तश्चाथ शिरोत्तमः । त्रैलोक्यविद्यया युक्तो मन्त्रशक्त्यैकरुद्रकः ॥ १११ ॥

પંચાંતક સિદ્ધ-ગૌરી સાથે યુક્ત છે; અને શિરોત્તમ ત્રૈલોક્ય-વિદ્યાથી સમન્વિત છે. એકરુદ્રક એકાગ્ર મંત્રશક્તિથી સંપન્ન કહેવાય છે.

Verse 112

कूर्मेशः कमठीयुक्तो भूतमात्रैकनेत्रकः । लम्बोदर्या चतुर्वक्त्रो ह्यजेशो द्राविणीयुतः ॥ ११२ ॥

તે કૂર્મેશ છે—કમઠી-શક્તિથી યુક્ત; સર્વ ભૂતોમાં એક-નેત્રધારી; લંબોદર; ચતુર્વક્ત્ર; અને અજ-પ્રભુ (બ્રહ્મા) પણ—દ્રાવિણી સાથે સમન્વિત.

Verse 113

सर्वेशो नागरीयुक्तः सोमेशः खेचरीयुतः । मर्यादया लाङ्गलीशो दारुकेशेन रूपिणी ॥ ११३ ॥

સર્વેશ ‘નાગરી’ સાથે યુક્ત છે; સોમેશ ‘ખેચરી’ સાથે યુક્ત છે. મર્યાદા-તત્ત્વથી તે ‘લાંગલીશ’ કહેવાય છે; અને ‘દારુકેશ’ દ્વારા ‘રૂપિણી’નું સૂચન થાય છે.

Verse 114

वारुण्या त्वर्द्धनारीशो उमाकान्तो मुनीश्वरः । काकोदर्या तथाषाढी पूतनासंयुतो मतः ॥ ११४ ॥

વારુણી નક્ષત્ર/કાળમાં તેઓ અર્ધનારીશ્વરરૂપે ગણાય છે; ઉમાકાંતા માં મુનીશ્વરરૂપે. તેમ જ કાકોદરી અને આષાઢી માં તેઓ પૂતના-સંયુક્ત માનવામાં આવે છે.

Verse 115

दण्डीशो भद्रकालीयुगत्रीशो योगिनीयुतः । मीनेशः शङिखनीयुक्तो मेषेशस्तर्जनीयुतः ॥ ११५ ॥

દંડીઈશ ભદ્રકાળીসহિત છે; યુગત્રીશ યોગિનીઓથી યુક્ત છે. મીનેશ શઙ્ખિની સાથે સંયુક્ત છે; અને મેષેશ તર્જની-શક્તિ સાથે સંબંધિત છે.

Verse 116

लोहितः कालरात्र्या च शिखीशः कुजनीयुतः । छलगण्डः कपर्दिन्या द्विरण्डेशश्च वज्रया ॥ ११६ ॥

લોહિત કાલરાત્રિ સાથે છે; શિખીશ કુજનીসহિત છે. છલગંડ કપર્દિનીથી યુક્ત છે; અને દ્વિરંડેશ વજ્રા સાથે સંયુક્ત છે.

Verse 117

महाबलो जयायुक्तो बलीशः सुमुखेश्वरी । भुजङ्गो रेवतीयुक्तः पिनाकी माधवीयुतः ॥ ११७ ॥

તેઓ મહાબલ છે અને જયા સાથે યુક્ત છે; બલીશ સુમુખેશ્વરી સાથે છે. ભુજંગ (સર્પરૂપ) રેવતી સાથે સંયુક્ત છે; અને પિનાકી માધવી સાથે સંબંધિત છે.

Verse 118

खड्गीशो वारुणीयुक्तो बकेशो वायवीयुतः । श्वेतोरस्को विदारिण्या भृगुः सहजया युतः ॥ ११८ ॥

ખડ્ગીશ વારુણી-શક્તિ સાથે સંયુક્ત છે; બકેશ વાયવી-શક્તિથી યુક્ત છે. શ્વેતોરસ્ક વિદારિણી સાથે છે; અને ભૃગુ સહજા સાથે સંયુક્ત છે.

Verse 119

लकुलीशश्च लक्ष्मीयुक् शिवेशो व्यापिनीयुतः । संवर्तके महामाया प्रोक्ता श्रीकण्ठमातृका ॥ ११९ ॥

સંવર્તકાળે તે જ લક્ષ્મીયુક્ત ‘લકુલીશ’, વ્યાપિનીયુક્ત ‘શિવેશ’ તથા ‘શ્રીકણ્ઠમાતૃકા’ નામે પ્રોક્ત ‘મહામાયા’ તરીકે ઘોષિત થાય છે।

Verse 120

यत्र स्वीशपदं नोक्तं तत्र सर्वत्र योजयेत् । मुनिस्स्याद्दक्षिणामूर्तिर्गायत्रीछन्द ईरितम् ॥ १२० ॥

જ્યાં ‘સ્વીશ’ પદ સ્પષ્ટ ન કહેવાયું હોય, ત્યાં સર્વત્ર તેને અભિપ્રેત માનીને જોડવું. આનું ઋષિ ‘દક્ષિણામૂર્તિ’ અને છંદ ‘ગાયત્રી’ કહેવાયું છે।

Verse 121

देवता चार्द्धनारीशो विनियोगोऽखिलाप्तये । हलो वीजानि चोक्तानि स्वराः शक्तय ईरिताः ॥ १२१ ॥

દેવતા ‘અર્ધનારીશ્વર’ છે અને તેનો વિનિયોગ સર્વપ્રાપ્તિ માટે છે. વ્યંજન ‘બીજ’ અને સ્વર ‘શક્તિ’ તરીકે કહ્યા છે।

Verse 122

कुर्याद्भृगुस्थाकाशेन षड्दीर्घाढ्येन चाङ्गकम् । बन्धूकस्वर्णवर्णागं वराक्षाङ्कुशपाशिनम् ॥ १२२ ॥

ભૃગુ-સ્થા નક્ષત્રમાં સ્થિત ‘કા’ આકાશથી અને છ દીર્ઘ સ્વરોથી યુક્ત કરીને દેહ રચવો; દેહનો વર્ણ બંધૂક પુષ્પ તથા સોનાની જેમ, અને ઉત્તમ જપમાળા, અંકુશ તથા પાશ ધારણ કરનાર તરીકે ધ્યાન કરવું।

Verse 123

अर्द्धेन्दुशेखरं त्र्यक्षं देववन्द्यं विचिन्तयेत् । ध्यात्वैवं शिवशक्तीश्च चतुर्थी हृदयान्तिमे ॥ १२३ ॥

અર્ધચંદ્રને શિરોમણિ ધરાવનાર, ત્રિનેત્ર અને દેવોથી વંદિત શિવનું ચિંતન કરવું. આ રીતે શક્તિসহ શિવનું ધ્યાન કરીને, હૃદયના અંતે ‘ચતુર્થી’નો ન્યાસ/ઉચ્ચાર કરવો।

Verse 124

सौबीजमातृकापूर्वे विन्यसेन्मातृका स्थले । विघ्नेशश्च ह्रिया युक्तो विघ्नराजः श्रिया युतः ॥ १२४ ॥

પ્રથમ બીજયુક્ત માતૃકા-ન્યાસ કરીને, પછી માતૃકાઓને તેમના તેમના સ્થાનોમાં વિન્યસે. વિઘ્નેશને ‘હ્રી’ સાથે અને વિઘ્નરાજને ‘શ્રી’ સાથે સ્થાપે.

Verse 125

विनायकस्तथा पुष्ट्या शान्तियुक्तः शिवोत्तमः । विघ्नकृत्स्वस्तिसंयुक्तो विघ्नहर्ता सरस्वती ॥ १२५ ॥

વિનાયકને ‘પુષ્ટિ’ સાથે, શિવોત્તમને ‘શાંતિ’ સાથે; વિઘ્નકૃતને ‘સ્વસ્તિ’ સાથે અને વિઘ્નહર્તાને ‘સરಸ್ವતી’ સાથે યુગલ શક્તિરૂપે આવાહન કરવું.

Verse 126

स्वाहया गणनाथश्च एकदन्तः सुमेधया । कान्त्या युक्तो द्विदन्तस्तु कामिन्या गजवक्रकः ॥ १२६ ॥

‘સ્વાહા’ સાથે તે ગણનાથ છે; ‘સુમેધા’ સાથે એકદંત. ‘કાંતિ’થી યુક્ત થઈ દ્વિદંત બને છે, અને ‘કામિની’ સાથે ગજવક્રક કહેવાય છે.

Verse 127

निरञ्जनो मोहिनीयुक्कपर्द्दी तु नटीयुतः । दीर्घजिह्वः पार्वतीयुग्ज्वालिन्या शङ्कुकर्णकः ॥ १२७ ॥

નિરંજન ‘મોહિની’ સાથે, કપર્દી ‘નટી’ સાથે; દીર્ઘજિહ્વ ‘પાર્વતી’ સાથે, અને શંકુકર્ણક ‘જ્વાલિની’ સાથે સંયુક્ત થઈ પૂજ્ય છે.

Verse 128

वृषध्वजो नन्दया च सुरेश्या गणनायकः । गजेन्द्रः कामरूपिण्या शूर्पकर्णस्तथोमया ॥ १२८ ॥

વૃષધ્વજ (શિવ) ‘નંદા’ તથા ‘સુરેશી’ સાથે, અને ગણનાયક પણ તદ્વત્ પૂજ્ય છે. ગજેન્દ્ર ‘કામરૂપિણી’ સાથે, તેમજ શૂર્પકર્ણ ‘ઉમા’ સાથે સંયુક્ત છે.

Verse 129

विरोचनस्तेजोवत्या सत्या लम्बोदरेण च । महानन्दश्च विघ्नेश्या चतुर्मूर्तिस्वरूपिणी ॥ १२९ ॥

વિરોચન, તેજોવતી, સત્યા અને લંબોદર સાથે, તેમજ મહાનંદ સહિત—તે વિઘ્નેશી છે; તેનું સ્વરૂપ ચતુર્મૂર્તિમય છે.

Verse 130

सदाशिवः कामदया ह्यामोदो मदजिह्वया । दुर्मुखो भूतिसंयुक्तः सुमुखो भौतिकीयुतः ॥ १३० ॥

સદાશિવ કામદયા સાથે છે; હ્યામોદ મદજિહ્વા સાથે છે. દુર્મુખ ભૂતિથી સંયુક્ત છે, અને સુમુખ ભૌતિકીથી યુક્ત છે.

Verse 131

प्रमोदः सितया युक्त एकपादो रमायुतः । द्विजिह्वो महिषीयुक्तो जभिन्याशूरनामकः ॥ १३१ ॥

પ્રમોદ સીતાની સાથે યુક્ત છે; એકપાદ રમા સાથે. દ્વિજિહ્વ મહિષી સાથે સંયુક્ત છે; અને બીજો ‘જબિન્યાશૂર’ નામે પ્રસિદ્ધ છે.

Verse 132

वीरो विकर्णया युक्तः षण्मुखो भृकुटीयुतः । वरदो लज्जया वामदेवेशो दीर्घघोणया ॥ १३२ ॥

તે વીર છે, વિકર્ણા સાથે યુક્ત; ષણ્મુખ અને ભૃકુટીયુક્ત. તે વરદ છે, લજ્જા સાથે; અને વામદેવેશ દીર્ઘઘોણા સાથે યુક્ત છે.

Verse 133

धनुर्द्धर्या वक्रतुण्डो द्विरण्डो यामिनीयुतः । सेनानी रात्रिसंयुक्तः कामान्धो ग्रामणीयुतः ॥ १३३ ॥

‘ધનુર્ધર્યા, વક્રતુણ્ડ, દ્વિરંડ, યામિનીયુક્ત, સેનાની, રાત્રિસંયુક્ત, કામાંધ, અને ગ્રામણીયુક્ત’—આ (તેના) સંજ્ઞા-નામો કહેવાયા છે.

Verse 134

मत्तः शशिप्रभायुक्तो विमत्तो लोलनेत्रया । मत्तवाहश्चञ्चलया जटी दीप्तिसमन्वितः ॥ १३४ ॥

તે મત્ત બની ચંદ્રસમાન પ્રભાથી યુક્ત છે; પરંતુ ચંચળ નેત્રવાળી સ્ત્રીના પ્રભાવથી જાણે અમત્ત દેખાય છે. ચપળ મત્તવાહન અને અસ્થિર સાથી સાથે તે જટાધારી, દીપ્તિમાન તપસ્વી છે.

Verse 135

मुण्डी सुभगया युक्तः खड्गी दुर्भगया युतः । वरेण्यश्च शिवायुक्तो भगया वृषकेतनः ॥ १३५ ॥

તે ‘મુંડી’ સुभગા સાથે યુક્ત છે; ‘ખડ્ગી’ દુર્ભગા સાથે યুত છે; ‘વરેણ્ય’ શિવા સાથે છે; અને ‘વૃષકેતન’ (વૃષભધ્વજ) ભગા સાથે સ્થિત છે.

Verse 136

भक्ष्यप्रियो भगिन्या च गणेशो भगिनीयुतः । मेघनादः सुभगया व्यापी स्यात्कालरात्रियुक् ॥ १३६ ॥

‘ભક્ષ્યપ્રિય’ પોતાની ભગિની સાથે સિદ્ધિ પામશે; ‘ગણેશ’ પણ ભગિનીયુક્ત રહેશે. ‘મેઘનાદ’ સुभગા સાથે રહેશે; અને ‘વ્યાપી’ કાલરાત્રિ સાથે યુક્ત થશે.

Verse 137

गणेश्वरः कालिकया प्रोक्ता विघ्नेशमातृकाः । गणेशमातृकायास्तु गणो मुनिभिरीरितः ॥ १३७ ॥

કાલિકાએ ગણેશ્વરને ‘વિઘ્નેશ-માતૃકા’ઓના અધિદેવતા તરીકે પ્રગટ કર્યો છે; અને મુનિઓએ કહ્યું છે કે ગણ (પરિચારકવર્ગ) ગણેશ-માતૃકાનો જ છે.

Verse 138

त्रिवृद्गायत्रिकाछन्दो देवः शक्तिगणेश्वरः । षड्दीर्घाढ्येन बीजेन कृत्वाङ्गानि ततः स्मरेत् ॥ १३८ ॥

આનું છંદ ત્રિવૃત્-ગાયત્રી છે; અધિદેવતા શક્તિ ગણેશ્વર છે. છ દીર્ઘ સ્વરોવાળા બીજમંત્રથી અંગ-ન્યાસ કરીને, પછી તેનું સ્મરણ/ધ્યાન કરવું જોઈએ.

Verse 139

पांशांकुशाभयवरान्दधानं कज्जहस्तया । पत्न्याश्लिष्टं रक्ततनुं त्रिनेत्रं गणपे भवेत् ॥ १३९ ॥

ગણપતિને પાશ અને અંકુશ ધારણ કરેલા, અભય તથા વર‑મુદ્રા દર્શાવતા, એક હાથમાં મોદક ધરાવતા રૂપે ધ્યાન/ચિત્રિત કરવો. તેઓ પત્નીથી આલિંગિત, રક્તવર્ણ દેહવાળા અને ત્રિનેત્ર હોવા જોઈએ.

Verse 140

एवं ध्यात्वा न्यसेत्स्वीयबीजपूर्वाक्षरान्वितम् । निवृत्तिश्च प्रतिष्ठा च विद्या शान्तिस्तथेधिका ॥ १४० ॥

આ રીતે ધ્યાન કરીને, પોતાના બીજ તથા પૂર્વ અક્ષરો સાથે જોડાયેલ મંત્રનો ન્યાસ કરવો. તેથી નિવૃત્તિ, પ્રતિષ્ઠા, વિદ્યા, શાંતિ અને વધુ આધ્યાત્મિક વૃદ્ધિ પ્રગટે છે.

Verse 141

दीपिका रेचिका चापि मोचिका च पराभिधा । सूक्ष्मासूक्ष्मामृता ज्ञानामृता चाप्यायिनी तथा ॥ १४१ ॥

તેણીને દીપિકા, રેચિકા, મોચિકા અને પરા એમ પણ કહે છે. તેમજ સૂક્ષ્મા, અસૂક્ષ્મામૃતા, જ્ઞાનામૃતા અને આપ્યાયિની નામે પણ તે પ્રસિદ્ધ છે.

Verse 142

व्यापिनी व्योमरूपा चानन्ता सृष्टिः समृद्धिका । स्मृतिर्मेधा ततः कान्तिर्लक्ष्मीर्द्धृतिः स्थिरा स्थितिः ॥ १४२ ॥

તે સર્વવ્યાપિની, વ્યોમસ્વરૂપા અને અનંત છે. તે જ સૃષ્ટિ અને સમૃદ્ધિ; તે જ સ્મૃતિ અને મેધા. પછી તે જ કાંતિ, લક્ષ્મી, ધૃતિ, સ્થિરતા અને સ્થિતી છે.

Verse 143

सिद्धिर्जरा पालिनी च क्षान्तिरीश्वरिका रतिः । कामिका वरदावाथ ह्लादिनी प्रीतिसंयुता ॥ १४३ ॥

તે સિદ્ધિ, જરા, પાલિની અને ક્ષાંતિ છે; ઈશ્વરિકા અને રતિ છે; કામિકા અને વરદા છે; તેમજ પ્રીતિથી યુક્ત હ્લાદિની પણ છે.

Verse 144

दीर्घा तीक्ष्णा तथा रौद्रा प्रोक्ता निद्रा च तन्द्रि का । क्षुधा च क्रोधिनी पश्चात्क्रियाकारी समृत्युका ॥ १४४ ॥

નિદ્રા ત્રણ પ્રકારની કહેવાઈ છે—દીર્ઘ, તીક્ષ્ણ અને રૌદ્ર; તેમજ તન્દ્રા પણ તેવી જ. ક્ષુધા ‘ક્રોધિની’ કહેવાય છે; ત્યારબાદ કર્મમાં પ્રવૃત્ત કરનાર શક્તિ આવે છે—મૃત્યુસમાન જેવી.

Verse 145

पीता श्वेतारुणा पश्चादसितानन्तया युता । उक्ता कलामातृकैवं तत्तद्भक्तः समाचरेत् ॥ १४५ ॥

પ્રથમ તે પીતવર્ણ, પછી શ્વેત અને અરુણ; ત્યારબાદ અસિત (શ્યામ) તથા અનંત સાથે યુક્ત કહેવાઈ છે. આ રીતે કલામાતૃકા વર્ણિત; તેના ભક્તે તદનુસાર આચરણ કરવું.

Verse 146

कलायुङ्मातृकायास्तु मुनिः प्रोक्तः प्रजापतिः । गायत्रीछन्द आख्यातं देवता शारदाभिधा ॥ १४६ ॥

કલાયુઙ્માતૃકા (વિદ્યા/મંત્ર) માટે ઋષિ પ્રજાપતિ કહેવાયા છે; છંદ ગાયત્રી જાહેર છે; અને દેવતા ‘શારદા’ (સરಸ್ವતી) નામે પ્રસિદ્ધ છે.

Verse 147

ह्रस्वदीर्घांतरस्थैश्च तारैः कुर्यात्षडङ्गकम् । पद्मचक्रगुणैणांश्च दधतीं च त्रिलोचनाम् ॥ १४७ ॥

હ્રસ્વ, દીર્ઘ અને અંતરસ્થ સ્વરો દર્શાવતાં તારચિહ્નોથી ષડંગ-રચના કરવી. અને ત્રિલોચના દેવીનું ધ્યાન કરવું, જે પદ્મ અને ચક્રના ગુણો ધારણ કરે છે તથા ગુણ અને અંશ (માત્રા) પણ ધરાવે છે.

Verse 148

पञ्चवक्त्रां भारतीं तां मुक्ताभूषां भजेत्सुधीः । ध्यात्वैवं तारपूर्वां तां न्यसेन्ङन्तकलान्विताम् ॥ १४८ ॥

સુધી સાધકે તે ભારતી (સરಸ್ವતી)નું ભજન કરવું, જે પંચવક્ત્રા છે અને મુક્તાભૂષણોથી શોભિત છે. આ રીતે ‘તાર’ (ૐ) પૂર્વક ધ્યાન કરીને, ઙ્-અંત કલાઓ સહિત વર્ણન્યાસ કરવો.

Verse 149

ततश्च मूलमन्त्रस्य षडङ्गानि समाचरेत् । हृदयादिचतुर्थ्यन्ते जातीः संयोज्य विन्यसेत् ॥ १४९ ॥

ત્યારબાદ મૂળમંત્રનું ષડંગવિધાન આચરવું. હૃદયથી ચોથા અંગ સુધી બીજધ્વનિઓ (જાતિઓ) જોડીને વિધિપૂર્વક ન્યાસ કરવો॥

Verse 150

नमः स्वाहा वषट् हुं वौषट् फट् जातय ईरिताः । ततो ध्यात्वेष्टदेवं तं भूषायुधसमन्वितम् 1. ॥ १५० ॥

“નમઃ, સ્વાહા, વષટ્, હું, વૌષટ્, ફટ્”—આ જાતિ-બીજ તરીકે ઘોષિત છે. ત્યારબાદ આભૂષણ અને આયુધોથી યુક્ત પોતાના ઇષ્ટદેવનું ધ્યાન કરવું॥

Verse 151

न्यस्याङ्गषट्कं तन्मूर्तौ ततः पूजनमारभेत् ॥ १५१ ॥

તે મૂર્તિ પર ષડંગ-ન્યાસ કરીને, ત્યારબાદ પૂજન આરંભ કરવું॥

Verse 152

इति श्री बृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे बृहदुपाख्याने तृतीयपादे सन्ध्यादिनिरूपणंनाम षट्षष्टिन्तमोऽध्यायः ॥ ६६ ॥

આ રીતે શ્રી બૃહન્નારદીયપુરાણના પૂર્વભાગના બૃહદુપાખ્યાનના તૃતીય પાદમાં ‘સંધ્યાદિ-નિરૂપણ’ નામનો છ્યાસઠમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો॥