Dīkṣā, Mantra-Types, Mantra-Doṣas, and Qualifications of Ācārya–Śiṣya
સનત્કુમાર નારદને કહે છે—દીક્ષા એ પવિત્ર સંસ્કાર છે જે પાપનો નાશ કરે, અંતરમાં દિવ્ય અભિમુખતા આપે અને મંત્રને શક્તિ આપે. ‘મંત્ર’ શબ્દ મનન અને ત્રાણ (રક્ષણ) પરથી વ્યાખ્યાયિત થાય છે. મંત્રોનું વર્ગીકરણ સ્ત્રી/પું/નપુંસક અંત, ‘નમો’ અંત, મંત્ર–વિદ્યા ભેદ (પુરુષ/સ્ત્રી અધિષ્ઠાત્રી શક્તિઓ) તથા આગ્નેય–સૌમ્ય ધારાઓ મુજબ થાય છે; તે પ્રાણગતિ પિંગલા અને ડાબી નાડી સાથે જોડાય છે. મંત્રોના ક્રમ-સંયોજનના નિયમો, જપની શરતો અને ‘હું/ફટ્’ પ્રયોગથી ક્રિયાની તીવ્રતા જણાવાય છે. પછી મંત્રદોષોની વિશાળ યાદી—રચના, ઉચ્ચાર, અક્ષરસંખ્યા વગેરેની ખામીઓ; છિન્ન, દગ્ધ, ભીત, અશુદ્ધ, નિર્બીજ, સ્થાનભ્રષ્ટ વગેરે સિદ્ધિ રોકે અને સાધકને હાનિ પહોંચાડી શકે. અંતે યોનિમુદ્રા/આસનમાં શિસ્તબદ્ધ જપથી શુદ્ધિ તથા આચાર્ય અને આદર્શ શિષ્યની કઠોર નૈતિક, વિધિગત અને ઉપદેશ-યોગ્યતાઓ વર્ણવાય છે।
Shlokas
Verse 1
सनत्कुमार उवाच । अथ जीवस्य पाशौघच्छेदनायेष्टसिद्धिदम् । दीक्षाविधिं प्रवक्ष्यामि मन्त्रसामर्थ्यदायकम् ॥ १ ॥
સનત્કુમાર બોલ્યા: હવે જીવના બંધનોના સમૂહને છેદવા અને ઇષ્ટસિદ્ધિ આપનાર, તેમજ મંત્રોને સામર્થ્ય આપનાર દીક્ષાવિધિ હું કહું છું.
Verse 2
दिव्यं भावं यतो दद्यात्क्षिणुयाद्दुरितानि च । अतो दीक्षेति सा प्रोक्ता सर्वागमविशारदैः ॥ २ ॥
જે દીક્ષા દિવ્ય આંતરિક ભાવ આપે છે અને પાપોનો પણ ક્ષય કરે છે, તેથી સર્વ આગમવિશારદ આચાર્યોએ તેને “દીક્ષા” કહી છે।
Verse 3
मननं सर्ववेदित्वं त्राणं संखार्यनुग्रहः । मननात्त्राणधर्मत्त्वान्मंत्र इत्यभिधीयते ॥ ३ ॥
જે મનનયોગ્ય છે અને ત્રાણ-સ્વભાવથી સાધક પર અનુગ્રહ કરે છે—મનનથી સર્વવેદ-જ્ઞાન આપે છે અને રક્ષણશક્તિથી કૃપા વરસાવે છે—તેને “મંત્ર” કહેવાય છે।
Verse 4
स्त्रीपुंनपुंसकात्मानस्ते मंत्रास्तु त्रिधा मताः । स्त्रीमंत्रास्तु द्विठांताः स्युः पुंमंत्रा हुंफडंतकाः ॥ ४ ॥
સ્વભાવ અનુસાર મંત્રો ત્રણ પ્રકારના માનવામાં આવ્યા છે—સ્ત્રી, પું અને નપુંસક. સ્ત્રીમંત્રો બે ‘ઠ’થી અંતે થાય છે, અને પુંમંત્રો ‘હું’ તથા ‘ફડ્’થી સમાપ્ત થાય છે।
Verse 5
क्लीबाश्चैव नमोंऽताः स्युर्मंन्त्राणां जातयः स्मृताः । पुंदैवतास्तु मन्त्रा स्युर्विद्याः स्त्रीदैवता मताः ॥ ५ ॥
મંત્રોની જાતિઓ સ્મૃતિમાં કહેવાઈ છે—કેટલાક ક్లీબ (નપુંસક) અને કેટલાક ‘નમો’ અંતવાળા. મંત્રોના અધિષ્ઠાતા પુંદૈવત માનવામાં આવે છે, જ્યારે વિદ્યાઓની અધિષ્ઠાત્રી શક્તિઓ સ્ત્રીદૈવત માનવામાં આવે છે।
Verse 6
षट् क्रमसु प्रशस्तास्ते मनवस्त्रिविधाः पुनः । तारांत्यरेफः स्वाहास्तु तत्राग्नेयाः समीरिताः ॥ ६ ॥
છ ક્રમોમાં તે મનુ/મંત્ર-રૂપો પ્રશસ્ત ગણાયા છે; અને તે ફરી ત્રણ પ્રકારના કહેવાયા છે. તેમાં અગ્નેય (અગ્નિસંબંધિત) તરીકે—‘તારા’, ‘અંત્ય’, ‘રેફ’ અને ‘સ્વાહા’—એમ જણાવાયું છે।
Verse 7
सौम्यास्तु भृगुपीयूषबीजढ्याः कथिता मुने । अग्नीषोमात्मका ह्येवं मंत्रा ज्ञेया मनीषिभिः ॥ ७ ॥
હે મુનિ, સૌમ્ય મંત્રો ભૃગુ તથા અમૃત-તત્ત્વના બીજાક્ષરોથી સમૃદ્ધ કહ્યા છે. તેથી વિદ્વાનોને આ મંત્રો અગ્નિ અને સોમ—બન્ને સ્વરૂપના છે એમ જાણવું જોઈએ.
Verse 8
बोधमायांति चाग्नेयाः श्वसने पिंगलाश्रिते । सौम्याश्चैव प्रबुध्यंते वामे वहति मारुतेः ॥ ८ ॥
જ્યારે શ્વાસ પિંગલા નાડીમાં વહે છે ત્યારે આગ્નેય પ્રવાહો જાગૃત થાય છે; અને જ્યારે પ્રાણ ડાબી (ઇડા) તરફ વહે છે ત્યારે સૌમ્ય, ચંદ્રસ્વભાવ ધારા પ્રબોધ પામે છે.
Verse 9
सर्वे मंत्राः प्रबुध्यंते वायौ नाडिद्वयाश्रिते । स्वापकाले तु मन्त्रस्य जपोऽनर्थफलप्रदः ॥ ९ ॥
જ્યારે પ્રાણવાયુ બે નાડીઓમાં સ્થિર થાય છે ત્યારે બધા મંત્રો પ્રબોધ પામે છે. પરંતુ નિદ્રાકાળમાં કરેલો મંત્રજપ અનર્થક અથવા હાનિકારક ફળ આપે છે.
Verse 10
प्रत्येकं मन्त्रमुञ्चार्य नाव्यानां तान्समुञ्चरेत् । अनुलोमे बिंदुयुक्तान्विलोमे सर्गसंयुतान् ॥ १० ॥
દરેક મંત્રને અલગથી ઉચ્ચારી પછી તેમને સંયુક્ત રીતે પાઠ કરવો. અનુલોમ ક્રમમાં બિંદુ (અનુસ્વાર) સાથે, અને વિલોમ ક્રમમાં સર્ગ (વિસર્ગ) સાથે ઉચ્ચાર કરવો.
Verse 11
जप्तो यदि स वै देवं प्रबुद्धः क्षिप्रसिद्धिदः । अनया मालया जप्तो दुष्टमन्त्रोऽपि सिद्ध्यति ॥ ११ ॥
જો જપ દ્વારા તે દેવતા પ્રબોધ પામી ત્વરિત સિદ્ધિ આપનાર બને, તો આ માળાથી જપ કરવાથી દોષયુક્ત મંત્ર પણ સિદ્ધ થાય છે.
Verse 12
क्रूरे कर्माणि चाग्नेयाः सौम्याः सौम्य फलप्रदाः । शांतज्ञानेतिरौद्रेयशांतिजाति समन्वितः ॥ १२ ॥
ક્રૂર કર્મો અગ્નિ-પ્રકારના છે, અને સૌમ્ય કર્મો સૌમ્ય ફળ આપે છે. આ વર્ગીકરણ ‘શાંત’ અને ‘જ્ઞાન’ નામે પણ કહેવાય છે તથા રૌદ્ર અને શાંતિ-જાતિ કર્મપ્રકારો સાથે પણ સંકળાયેલું છે।
Verse 13
शांतोऽपि रौद्रतामेति हुंफट्पल्लवयोजनात् । छिन्नादिदोषयुक्तास्ते नैव रक्षंति साधकम् ॥ १३ ॥
શાંતિ-કર્મ પણ ‘હું’ અને ‘ફટ્’ જેવા પલ્લવ જોડવાથી રૌદ્ર બની જાય છે. અને છિન્ન વગેરે દોષોથી યુક્ત મંત્રો સાધકનું રક્ષણ કદી પણ કરતા નથી।
Verse 14
छिन्नो रुद्धः शक्तिहीनस्ततश्चैव पराङ्मुखः । कर्महीनो नेत्रहीनः कीलितः स्तंभितस्तथा ॥ १४ ॥
તે છિન્ન, રુદ્ધ અને શક્તિહીન બની પરાંગમુખ થાય છે. કર્મશક્તિ અને દૃષ્ટિ વિનાનો બની તે કીલિત (જકડાયેલો) તથા સ્તંભિત (નિષ્ક્રિય) થાય છે।
Verse 15
दग्धः स्रस्तश्च भीतश्च मलिनश्च तिरस्कृतः । भेदितश्च सुषुप्तश्च मदोन्मत्तश्च मूर्च्छितः ॥ १५ ॥
‘દગ્ધ, સ્રસ્ત, ભીત, મલિન, તિરસ્કૃત, ભેદિત, સુષુપ્ત, મદોન્મત્ત અને મૂર્ચ્છિત’—આવી અવસ્થાઓ જણાવવામાં આવી છે।
Verse 16
हतवीर्यो भ्रांतसंज्ञः प्रध्वस्तो बालकस्तथा । कुमारोऽथ युवा प्रौढो वृद्धो निस्त्रिंशकस्तथा ॥ १६ ॥
વર્ણન મુજબ—તે હતવીર્ય, ભ્રાંતસંજ્ઞ અને પ્રધ્વસ્ત બને છે; પછી બાલક, પછી કુમાર, પછી યુવા, પછી પ્રૌઢ, પછી વૃદ્ધ; તેમજ ‘નિસ્ત્રિંશક’ એટલે ઉઘાડો/વસ્ત્રહીન પણ કહેવાય છે।
Verse 17
निर्बीजः सिद्विहीनश्च मंदः कूटो निरंशकः । सत्त्वहीनः केकरश्च बीजहीनश्च धूमितः ॥ १७ ॥
આવો નમૂનો બીજરહિત, સિદ્ધિવિહિન, મંદ, કૂટિલ, યોગ્ય અંશવિહિન; સત્ત્વવિહિન, વિકૃતાકૃતિ, ફરી બીજરહિત અને ધૂમવર્ણ (કાળાશયુક્ત) કહેવાય છે।
Verse 18
आलिंगितो मोहितश्च क्षुधार्तश्चातिदीप्तकः । अंगहीनोऽतिक्रुद्धश्चातिक्रूरो व्रीडितस्तथा ॥ १८ ॥
કોઈ આલિંગિત, કોઈ મોહિત, કોઈ ભૂખથી પીડિત, કોઈ અતિદીપ્ત; તેમજ કોઈ અંગવિહિન, કોઈ અતિક્રોધિત, કોઈ અતિક્રૂર અને કોઈ લજ્જાથી વ્યાપ્ત જોવા મળે છે।
Verse 19
प्रशांतमानसः स्थानभ्रष्टश्च विकलस्तथा । अतिवृद्धोऽतिनिःस्नेहः पीडितश्च तथा पुनः ॥ १९ ॥
જેનુ મન શાંત થઈ જડ બન્યું છે, જે પોતાના સ્થાનથી ભ્રષ્ટ થયો છે, જે વિકલ છે; જે અતિવૃદ્ધ છે, જે અતિનિઃસ્નેહ (સ્નેહ-ઉષ્માવિહિન) છે, અને ફરી જે પીડિત છે—એવાં પણ અહીં વર્ણવાયા છે।
Verse 20
दोषा ह्येते समाख्याता वक्ष्याम्येषां च लक्षणम् । संयुक्तं वा वियुक्तं वा त्रिधा वा स्वरसंयुतम् ॥ २० ॥
આ દોષો ગણાવાયા; હવે હું તેમના લક્ષણો કહું છું—તે સંયુક્ત હોય કે વિયુક્ત હોય, અથવા સ્વર-સંયોગથી ત્રિવિધ રૂપે હોય।
Verse 21
मनोर्यस्यादिमध्यांते वह्निबीजं तथोच्यते । चतुर्द्धा पञ्चधा वापि स मन्त्रश्छिन्नसंज्ञकः ॥ २१ ॥
જે મંત્રમાં વહ્નિ-બીજ (અગ્નિનું બીજાક્ષર) આરંભે, મધ્યે અને અંતે સ્થાપિત હોય, અને જે ચાર ભાગે કે પાંચ ભાગે વિભાજિત થાય—તે મંત્ર ‘છિન્ન’ નામે ઓળખાય છે।
Verse 22
मनोर्यस्यादिमध्यांते भूबीजद्वयमुच्यते । स तु रुद्धो मनुज्ञेयो ह्यतिक्लेशेन सिद्धिदः ॥ २२ ॥
જે મંત્રમાં આદિ, મધ્ય અને અંતે ‘ભૂ’ એવા બે બીજાક્ષરો કહ્યા હોય, તે મંત્ર રુદ્ધ (સંયમિત) રાખવામાં આવે તો ‘મનુ’ તરીકે જાણવો; તે અતિ ક્લેશ-તપથી સિદ્ધિ આપે છે।
Verse 23
तारवर्मत्रया लक्ष्मीरेवं हीनस्तु यो मनुः । शक्तिहीनः स विज्ञेयश्चिरकालफलप्रदः ॥ २३ ॥
ત્રિવિધ ‘તાર-વર્મ’ રક્ષણકવચથી હીન જે મનુ (મંત્ર) છે, તે શક્તિહીન જાણવો; તેમાં લક્ષ્મીપ્રાપ્તિ થતી નથી અને ફળ પણ બહુ મોડે મળે છે।
Verse 24
कामबीजं मुखे मायाह्यंते चैवाङ्कुशं तथा । असौ पराङ्मुखो ज्ञेयो भजतां चिरसिद्धिदः ॥ २४ ॥
મુખમાં કામ-બીજ સ્થાપી, અંતે માયા-બીજ તથા ‘અંકુશ’ પણ જોડવો. આ રૂપ ‘પરાઙ્મુખ’ તરીકે જાણવું; ભજન કરનારને દીર્ઘકાળ ટકતી સિદ્ધિ આપે છે।
Verse 25
आदिमध्यावसानेषु सकारो दृश्यते यदि । स मन्त्रो बधिरः प्रोक्तः कष्टेनाल्पफलप्रदः ॥ २५ ॥
મંત્રના આદિ, મધ્ય અથવા અંતે જો ‘સ’કાર દેખાય, તો તે મંત્ર ‘બધિર’ કહેવાયો છે; તે કષ્ટથી અલ્પ ફળ આપે છે।
Verse 26
पञ्चार्णो यदि रेफर्कबिंदुवर्जितविग्रहः । नेत्रहीनस्तु विज्ञेयः क्लेशेनापि न सिद्धिदः ॥ २६ ॥
પંચાક્ષરી મંત્રરૂપ જો ‘રેફ’ (ર), ‘અર્ક’ (ર) અને બિંદુ વિના કરવામાં આવે, તો તે ‘નેત્રહીન’ જાણવો; તે ક્લેશથી પણ સિદ્ધિ આપતો નથી।
Verse 27
आदिमध्यावसानेषु हंसः प्रासादवाग्भवौ । हंसेंदुर्वा सकारो वा फकारो वर्म वा पुन ॥ २७ ॥
આરંભે, મધ્યે અને અંતે ‘હંસ’ બીજનું વિન્યાસ કરવો. અથવા ‘પ્રાસાદ’ અને ‘વાગ્ભવ’નો પ્રયોગ કરવો; અથવા ‘હંસેન્દુ’, અથવા ‘સ’ અક્ષર, અથવા ‘ફ’ અક્ષર, અથવા ફરી ‘વર્મ’ નામનું રક્ષક બીજ લેવુ.
Verse 28
माप्रा नमामि च पदं नास्ति यस्मिन्स कीलितः । एवं मध्ये द्वयं मूर्ध्नि यस्मिन्नस्त्रलकारकौ ॥ २८ ॥
‘માપ્રા’ અને ‘નમામિ’—આ બંને પદોમાં કોઈ અક્ષર ‘કીલિત’ (જડિત/સ્થિર) નથી. આમ મધ્યમાં બે (ચિહ્ન) ગણાય છે, અને શિરે તે અક્ષરો છે જે ‘અસ્ત્ર-લકાર’ના સૂચક તરીકે કાર્ય કરે છે.
Verse 29
न विद्येते स मंत्रस्तु स्तंभितः सिद्धिरोधकृत् । अग्निः पवनसंयुक्तो मनोर्यस्य तु मूर्द्धनि ॥ २९ ॥
એ મંત્ર ખરેખર ‘અસ્તિત્વ’ ધરાવતો નથી; તે સ્તંભિત થઈ સિદ્ધિઓમાં અવરોધ કરે છે. જેના મસ્તકમાં અગ્નિ (અંતરતાપ) વાયુ (પ્રાણ) સાથે જોડાય, તેનું મન ક્ષુબ્ધ થઈ અટકી જાય છે.
Verse 30
स सार्णो दृश्यते यस्तु स मंत्रो दग्धसंज्ञकः । अस्रं द्वाभ्यां त्रिभिः षड्भिरष्टाभिर्दृश्यतेऽक्षरेः ॥ ३० ॥
જે મંત્રમાં ‘સાર্ণ’ (અનુનાસિક/વિસર્ગસદૃશ ચિહ્ન) દેખાય, તે મંત્ર ‘દગ્ધ’ (દોષયુક્ત) કહેવાય. ‘અસ્ર’ નામની રચના બે, ત્રણ, છ અથવા આઠ અક્ષરોથી બને ત્યારે દેખાય છે.
Verse 31
त्रस्तः स मंत्रो विज्ञेयो मुखे तारविवर्जितः । हकारः शक्तिरथवा भीतो मंत्रः स एव हि ॥ ३१ ॥
મુખે જપ વખતે ‘તાર’—પ્રણવ ‘ૐ’—વિહિન જે મંત્ર હોય, તે ‘ત્રસ્ત’ (ભયભીત) મંત્ર જાણવો. ત્યારે ‘હ’કાર તેની શક્તિ બને છે; એ જ મંત્ર ‘ભીત’ કહેવાય છે.
Verse 32
मनोर्यस्यादिमध्यांते स्यान्मकारचतुष्टयम् । मलिनस्तु स विज्ञेयो ह्यतिक्लेशेन सिद्धिदः ॥ ३२ ॥
જે મંત્રમાં આરંભે, મધ્યે અને અંતે ‘મ’ અક્ષર ચાર વાર આવે, તે મંત્ર ‘મલિન’ જાણવો; તે અતિ ક્લેશથી જ સિદ્ધિ આપે છે.
Verse 33
दार्णो यस्य मनोर्मध्ये मूर्ध्नि क्रोधयुगं तथा । अस्त्रं चास्ति स मंत्रस्तु तिरस्कृत उदीरितः ॥ ३३ ॥
જે મંત્રના મધ્યમાં ‘દાર্ণ’ બીજ હોય, શિરે ‘ક્રોધ’ના દ્વય અક્ષર હોય અને ‘અસ્ત્ર’ સૂત્ર પણ હોય—તે મંત્ર ‘તિરસ્કૃત’ (નિવારક/પરાવર્તક) કહેવાયો છે.
Verse 34
म्योद्वयं हृदयं शीर्षे वषड्वौषट्कमध्यमः । यस्य स्याद्भेदितो मंत्रस्त्याज्यः क्लिष्टफलप्रदः ॥ ३४ ॥
મંત્રના અંતે ‘મ્યો’ દ્વય, શિરે ‘હૃદય’ બીજ અને મધ્યમાં વષટ/વૌષટ્કાર હોય તો તે મંત્ર ભેદિત છે; ક્લિષ્ટ ફળ આપતો હોવાથી ત્યાજ્ય છે.
Verse 35
त्र्यक्षरो हंसहीनो यः सुषुप्तः कीर्तितस्तु सः । विद्या वाप्यथवा मंत्रो भवेत्सप्तदशाक्षरः ॥ ३५ ॥
જે ત્રણ અક્ષરનો અને ‘હંસ’ રહિત છે, તે ‘સુષુપ્તિ’ કહેવાયો છે; પરંતુ વિદ્યા અથવા (યથાર્થ) મંત્ર સત્તર અક્ષરનો કહેવાય છે.
Verse 36
षट्कारपंचकादिर्यो मदोन्मत्तस्तु स स्मृतः । यस्य मध्ये स्थितं चास्रं स मंत्रो मूर्च्छितः स्मृतः ॥ ३६ ॥
જે મંત્ર ‘ષટ્કાર’ અને ‘પંચક’ ધ્વનિસમૂહથી શરૂ થાય, તે ‘મદોન્મત્ત’ (મત્ત સમાન અસ્થિર) કહેવાયો છે; અને જેના મધ્યમાં ‘અસ્ર’ (તીક્ષ્ણ/છેદક) ધ્વનિ હોય, તે મંત્ર ‘મૂર્ચ્છિત’ સ્મૃત છે.
Verse 37
विरामस्थानगं चास्रं हतवीर्यः स उच्यते । मंत्रस्यादौ च मध्ये च मूर्ध्नि चास्रचतुष्टयम् ॥ ३७ ॥
વિરામસ્થાને પડેલું અક્ષર હતવીર્ય (શક્તિહિન) કહેવાય છે. મંત્રમાં આવા ચાર ‘અસ્ર’ સ્થાન હોય છે—આદિમાં, મધ્યમાં, અંતમાં અને મૂર્ધ્નિ (પ્રધાન શિખર) માં।
Verse 38
ज्ञातव्यो भ्रांत इत्येष यः स्यादष्टा दशाक्षरः । पुनर्विशतिवर्णो वा यो मंत्रः स्मरसंयुतः ॥ ३८ ॥
જે મંત્ર અષ્ટાદશ અક્ષરનો હોય, અથવા વીસ વર્ણનો હોય, અને સ્મર (કામ) સંબંધિત શબ્દોથી સંયુક્ત હોય—તેને ‘ભ્રાંત’ મંત્ર તરીકે જાણવો।
Verse 39
हृल्लेखाकुंशबीजाढ्यः प्रध्वस्तः स कथ्यते । सप्तार्णो बालमंत्रस्तु कुमारो वसुवर्णवान् ॥ ३९ ॥
‘હૃલ્’, ‘લેખા’ અને ‘કુંશ’ એવા બીજોથી યુક્ત મંત્રને ‘પ્રધ્વસ્ત’ કહે છે. સાત અક્ષરનો ‘બાલ-મંત્ર’ ‘કુમાર’ કહેવાય છે અને તે વસુ-વર્ણ (આઠ વર્ણ) યુક્ત છે।
Verse 40
षोडशार्णो युवा प्रौढश्चत्वारिंशतिवर्णकः । त्रिंशद्वर्णश्चतुःषष्टिवर्णश्चापि शताक्षरः ॥ ४० ॥
સોળ અક્ષરનો મંત્ર ‘યુવા’ કહેવાય છે; ચાળીસ વર્ણનો મંત્ર ‘પ્રૌઢ’ કહેવાય છે. તેમ જ ત્રીસ વર્ણનો, ચોસઠ વર્ણનો અને સો અક્ષરનો મંત્ર પણ હોય છે।
Verse 41
चतुःशताक्षरो मंत्रो वृद्ध इत्यभिधीयते । नवार्णस्तारसंयुक्तो मंत्रो निस्त्रिंश उच्यते ॥ ४१ ॥
ચારસો અક્ષરનો મંત્ર ‘વૃદ્ધ’ કહેવાય છે. અને નવ અક્ષરનો મંત્ર તારા (ૐ) સાથે સંયુક્ત થાય તો તેને ‘નિસ્ત્રિંશ’ મંત્ર કહે છે।
Verse 42
यस्यांते हृदयं प्रोक्तं शिरोमंत्रोऽथ मध्यगः । शिखा वर्म च यस्यांते नेत्रमस्रं च दृश्यते ॥ ४२ ॥
તે ન્યાસ-ક્રમમાં અંતે હૃદય-મંત્ર નિર્ધારિત છે અને મધ્યમાં શિરો-મંત્ર સ્થાપિત થાય છે. અંતે શિખા અને વર્મ (કવચ) મંત્રો, તેમજ નેત્ર અને અસ્ત્ર મંત્રો પણ પ્રયોગમાં આવે છે.
Verse 43
शिव शक्त्यार्णहीनो वा निर्बीजः स मनुः स्मृतः । आद्यंतमध्ये फट्कारः षोढा यस्मिन्प्रदृश्यते ॥ ४३ ॥
શિવ અને શક્તિના અક્ષરો વિનાનો મંત્ર ‘નિર્બીજ’ (બીજ-રહિત) કહેવાય છે. જેમાં ‘ફટ્’ ઉચ્ચાર છ રીતે—આદિ, મધ્ય અને અંતમાં—દેખાય, તે એવો મંત્ર ગણાય છે.
Verse 44
स मनुः सिद्धिहीनः स्यान्मंदः पंक्त्यक्षरो मनुः । कूट एकाक्षरो मंत्रः स एवोक्तो निरंशकः ॥ ४४ ॥
સિદ્ધિ વિનાનો મંત્ર મંદ (દુર્બળ) ગણાય છે; અક્ષરોની પંક્તિ/ક્રમથી બનેલો મંત્ર ‘મનુ’ કહેવાય છે. પરંતુ ‘કૂટ’ એકાક્ષરી મંત્ર છે; એ જ ‘નિરંશક’ (અંશ-રહિત) કહેવાયો છે.
Verse 45
द्विवर्णः सत्त्वहीनः स्यात्केकरश्चतुरक्षरः । षड्वर्णो बीजहीनो वा सार्द्धसप्ताक्षरोऽपि वा ॥ ४५ ॥
બે વર્ણનો મંત્ર સત્ત્વહીન (અપ્રભાવશાળી) કહેવાય છે; અને ‘કેકર’ દોષવાળો ચાર અક્ષરનો મંત્ર પણ દોષપૂર્ણ છે. તેમ જ બીજ વિના છ વર્ણનો, અથવા સાડા સાત અક્ષરનો મંત્ર પણ દોષયુક્ત ગણાય છે.
Verse 46
सार्द्धद्वादशवर्णो वा धूमितो र्निदितस्तु सः । सार्द्धबीजत्रययुतो मंत्रो विंशतिवर्णवान् ॥ ४६ ॥
સાડા બાર વર્ણો ધરાવતો મંત્ર ‘ધૂમિત’ કહેવાઈને નિંદિત છે. પરંતુ સાડા ત્રણ બીજોથી યુક્ત થાય તો એ મંત્ર વીસ વર્ણોવાળો બની જાય છે.
Verse 47
त्रिंशद्वर्णश्चैकविंशद्वर्णश्चार्लिंगितस्तु सः । यो मंत्रो दंतवर्णस्तु मोहितः स तु कीर्तितः ॥ ४७ ॥
જે મંત્ર ત્રીસ વર્ણો તથા એકવીસ વર્ણો ધરાવે અને દંત્ય વર્ણોથી ચિહ્નિત હોય, તે ‘મોહિત’ (મોહ પેદા કરનાર) મંત્ર કહેવાયો છે.
Verse 48
चतुर्विशतिवर्णो वा सप्तविंशतिवर्णवान् । क्षुधार्तः स तु विज्ञेयो मंत्रसिद्धिविवर्जितः ॥ ४८ ॥
મંત્ર ચોવીસ વર્ણોનો હોય કે સત્તાવીસ વર્ણોનો—જો સાધક ભૂખથી પીડિત હોય, તો તેને મંત્રસિદ્ધિથી વંચિત માનવો.
Verse 49
एकादशाक्षरो वापि पंचविंशतिवर्णकः । त्रयोर्विंशतिवर्णो वा स मनुर्दृप्तसंज्ञकः ॥ ४९ ॥
મંત્ર અગિયાર અક્ષરનો હોય, પચ્ચીસ વર્ણોનો હોય અથવા ત્રેવીસ વર્ણોનો હોય—એવો મંત્ર ‘દૃપ્ત’ નામે સ્મૃત છે.
Verse 50
षड्विंशत्यक्षरो वापि षट्त्रिंशद्वर्णंकोऽपि वा । एकोन त्रिंशदर्णो वा मंत्रो हीनांगकः स्मृतः ॥ ५० ॥
છવીસ અક્ષરનો, અથવા છત્રીસ વર્ણો ધરાવતો, અથવા ઓગણત્રીસ વર્ણો ધરાવતો મંત્ર ‘હીનાંગક’ (અપૂર્ણ અંગવાળો) ગણાયો છે.
Verse 51
अष्टाविंशतिवर्णो वा तथैकत्रिंशदर्णकः । अतिक्रूरः स विज्ञेयोऽखिलकर्मसु गर्हितः ॥ ५१ ॥
અઠ્ઠાવીસ વર્ણોનો હોય કે એકત્રીસ વર્ણોનો—એવો મંત્ર અતિ ક્રૂર જાણવો; સર્વ કર્મોમાં તે નિંદિત છે.
Verse 52
चत्वारिंशत्समारभ्य त्रिषष्ट्यंतस्तु यो मनुः । व्रीडितः स तु विज्ञेयः सर्वकर्मसु न क्षमः ॥ ५२ ॥
ચાળીસથી ત્રેસઠ વર્ષ સુધી જેના મન પર લાજ‑સંકોચ છવાયેલો રહે, તે સર્વ કર્મોમાં અયોગ્ય ગણવો।
Verse 53
पञ्चषष्ट्यक्षरा मन्त्रा ज्ञेया वै शांतमानसाः । पञ्चषष्ट्यर्णमारभ्य नवनन्दाक्षरावधि ॥ ५३ ॥
શાંત મનવાળા સાધકોએ પાંસઠ અક્ષરવાળા મંત્રો જાણવાના—પાંસઠ અક્ષર‑પરિમાણથી શરૂ કરીને ‘નવ‑નંદ’ અક્ષર‑માપ સુધી।
Verse 54
ये मंत्रास्ते तु विज्ञेयाः स्थानभ्रष्टा मुनीश्वर । त्रयोदशार्णा ये मन्त्रास्तिथ्यर्णाश्च तथा पुनः ॥ ५४ ॥
હે મુનીશ્વર! તે મંત્રો ‘સ્થાનભ્રષ્ટ’ તરીકે જાણવાના. તેમ જ તેર અક્ષરવાળા મંત્રો અને તિથિ‑ક્રમ મુજબ ગોઠવાયેલા અક્ષરવાળા મંત્રો પણ એ જ રીતે ઓળખવાના.
Verse 55
विकसास्तें समाख्याताः सर्वतंत्रविशारदैः । शतं सार्द्धशतं वापि शतद्वयमथापि वा ॥ ५५ ॥
આ ‘વિકાસ’ સર્વ તંત્ર‑શાસ્ત્રમાં નિષ્ણાતોએ વર્ણવ્યા છે—તે સો, અથવા સો‑પચાસ, અથવા બે સો એમ કહેવાય છે।
Verse 56
द्विनवत्येकहीनो वा शतत्रयमथापि वा । ये मंत्रा वर्णसंख्याका निःस्नेहास्ते प्रकीर्तिताः ॥ ५६ ॥
જે મંત્રો માત્ર અક્ષર‑ગણતરીથી માપવામાં આવે—એકાણું (બાણુંથી એક ઓછું) હોય કે ત્રણસો સુધી—તે ‘નિઃસ્નેહ’ કહેવાયા છે, એટલે આંતરિક શક્તિ અને ભક્તિ‑પ્રભાવ વિનાના।
Verse 57
चतुःशतं समारभ्य सहस्रार्णावधि द्विज । अतिवृद्धाः प्रयोगेषु शिथिलास्ते समीरिताः ॥ ५७ ॥
હે દ્વિજ! ચારસોથી માંડીને હજાર વર્ણ સુધીના જે મંત્રો છે, તે અતિદીર્ઘ કહેવાય છે; અને પ્રયોગકર્મમાં શિથિલ બની પ્રાયઃ નિષ્ફળ થાય છે.
Verse 58
सहस्रवर्णदधिका मंत्रास्ते पीडिताह्वयाः । तद्वर्द्ध्वं चैव ये मंत्राः स्तोत्ररूपास्तु ते स्मृताः ॥ ५८ ॥
હજાર વર્ણથી વધુ ધરાવતા મંત્રો ‘પીડિતાહ્વય’ કહેવાય છે; અને તેનાથી પણ વધુ વિસ્તરેલા મંત્રો સ્તોત્રરૂપ ગણાય છે.
Verse 59
एवं विधाः समाख्याता मनवो दोष संयुताः । दोषानेतानविज्ञाय मंत्रानेताञ्जपन्ति ये ॥ ५९ ॥
આ રીતે મંત્રોના આ દોષો વર્ણવાયા છે. લોકો દોષસંયુક્ત બને છે; અને આ દોષો જાણ્યા વિના જે આવા મંત્રોનો જપ કરે છે, તે પણ દોષનો ભાગી બને છે.
Verse 60
सिद्धिर्न जायते तेषां कल्पकोटिशतैरपि । छिन्नादिदोषदुष्टानां मंत्राणां साधनं ब्रुवे ॥ ६० ॥
છિન્ન વગેરે દોષોથી દૂષિત એવા મંત્રોની સિદ્ધિ કરોડો કલ્પોમાં પણ થતી નથી. હવે હું તે મંત્રોના સાધન (શોધન-પ્રયોગ) ની રીત કહું છું.
Verse 61
योनिमुद्रासने स्थित्वा प्रजपेद्यः समाहितः । यं कंचिदपि वा मंत्रं तस्य स्युः सर्वसिद्धयः ॥ ६१ ॥
યોનિ-મુદ્રા આસનમાં સ્થિત રહી જે સાધક એકાગ્રચિત્તે કોઈપણ મંત્રનો જપ કરે છે, તેને સર્વ સિદ્ધિઓ પ્રાપ્ત થાય છે.
Verse 62
सव्यपाष्णि गुदे स्थाप्य दक्षिणं च ध्वजोपरि । योनिमुद्राबंध एवं भवेदासनमुत्तमम् ॥ ६२ ॥
ડાબી એડીને ગુદામાં સ્થાપી અને જમણી એડીને ધ્વજ (લિંગ) ઉપર રાખી, યોનિમુદ્રા-બંધ કરવો જોઈએ; આ રીતે ઉત્તમ આસન બને છે.
Verse 63
अन्योऽप्यत्र प्रकारोऽस्ति योनिमुद्रानिबंधने । तदग्रे सरहस्यं ते कथयिष्यामि नारद ॥ ६३ ॥
અહીં યોનિમુદ્રા-નિબંધનનો બીજો પણ એક પ્રકાર છે. ત્યાર પછી, હે નારદ, તેનું રહસ્ય સહિત હું તને કહેશ.
Verse 64
पारंपर्यक्रमप्राप्तो नित्यानुष्टानतत्परः । गुर्वनुज्ञारतः श्रीमानभिषेकसमन्वितः ॥ ६४ ॥
જે પરંપરા-ક્રમથી પ્રાપ્ત (દીક્ષા/જ્ઞાન) થયેલો હોય, નિત્યાનુષ્ઠાનમાં તત્પર હોય, ગુરુની અનુમતિથી જ વર્તે, અને શ્રીસમૃદ્ધ હોય—તે અભિષેકથી યુક્ત થઈ વિધિવત પ્રતિષ્ઠિત થાય છે.
Verse 65
सुंदरः सुमुखः शांतः कुलीनः सुलभो वशी । मंत्रतंत्रार्थतत्त्वज्ञो निग्रहानुग्रहक्षमः ॥ ६५ ॥
તે સુંદર, સુમુખ અને શાંત હોય; કુલીન, સહેલાઈથી મળતો અને વશી (ઇન્દ્રિયનિગ્રહી) હોય. મંત્ર-તંત્રના અર્થ-તત્ત્વનો જાણકાર, અને નિગ્રહ તથા અનુગ્રહ—બન્નેમાં સમર્થ હોય.
Verse 66
निरपेक्षो मुनिर्दांतो हितवादी विचक्षणः । तत्त्वनिष्कासने दक्षो विनयी च सुवेषवान् ॥ ६६ ॥
મુનિ નિરપેક્ષ, દાંત (સંયમી), હિતવચન બોલનાર અને વિવેકી હોવો જોઈએ. તત્ત્વને બહાર લાવવામાં દક્ષ, વિનયી, અને શુદ્ધ-યોગ્ય વેશવાળો હોવો જોઈએ.
Verse 67
आश्रमी ध्याननिरतः संशयच्छित्सुवुद्धिमान् । नित्यानुष्टानसंयुक्तस्त्वाचार्यः परिकीर्तितः ॥ ६७ ॥
જે આશ્રમધર્મના નિયમો અનુસાર વર્તે, ધ્યાનમાં નિરત રહે, બુદ્ધિમાન થઈ સંશયોનું છેદન કરી શકે, અને નિત્ય અનુષ્ઠાનોમાં અડગ રહે—તે જ આચાર્ય કહેવાય છે।
Verse 68
शांतो विनीतः शुद्धात्मा सर्वलक्षणसंयुतः । शमादिसाधनोपेतः श्रद्धावान् सुस्थिराशयः ॥ ६८ ॥
તે શાંત, વિનયી, શુદ્ધાત્મા અને સર્વ શુભ લક્ષણોથી યુક્ત હોય છે; શમાદિ સાધનોમાં નિપુણ, શ્રદ્ધાવાન અને નિશ્ચયમાં અડગ રહે છે।
Verse 69
शुद्धदेहोऽन्नपानद्यैर्द्धार्मिकः शुद्धमानसः । दृढव्रतसमाचारः कृतज्ञः पापभीरुकः ॥ ६९ ॥
યોગ્ય અન્ન-પાન વગેરે દ્વારા તે દેહને શુદ્ધ રાખે છે; ધર્મનિષ્ઠ અને શુદ્ધ મનવાળો હોય છે. વ્રતના આચરણમાં દૃઢ, કૃતજ્ઞ અને પાપથી ભયભીત (સાવચેત) રહે છે।
Verse 70
गुरुध्यानस्तुतिकथासेवनासक्तमानसः । एवंविधो भवेच्छिष्यस्त्वन्यथा गुरुदुःखदः ॥ ७० ॥
ગુરુનું ધ્યાન, સ્તુતિ, ગુરુગાથા-શ્રવણ અને સેવા—આમાં જેનું મન આસક્ત હોય તે જ શિષ્ય. એવો જ યોગ્ય; નહીંતર તે ગુરુને દુઃખ આપનાર બને છે।
Verse 71
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे बृहदुपाख्याने तृतीयपादे चतुष्षष्टितमोऽध्यायः ॥ ६४ ॥
આ રીતે શ્રી બૃહન્નારદીય પુરાણના પૂર્વભાગના બૃહદુપાખ્યાનના તૃતીય પાદમાં ચોસઠમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।
Frequently Asked Questions
Because dīkṣā is framed as the rite that both purifies (sin-destruction) and installs an inner divine disposition, thereby conferring śakti/adhikāra so that mantra-japa becomes potent and goal-fulfilling rather than merely phonetic repetition.
Āgneya and saumya are treated as ritual-energetic streams: āgneya aligns with fiery activation (linked to piṅgalā flow), while saumya aligns with lunar/gentle activation (linked to left-side flow). The classification also maps onto fierce vs. pacific ritual outcomes.
The chapter states that japa performed during sleep yields fruit that is harmful or meaningless, implying that mantra efficacy requires conscious prāṇa establishment and intentional recitation rather than unconscious utterance.
Mantra-doṣa refers to defects in structure, phonetics, bīja placement, sequencing, or syllable-count that weaken or invert the mantra’s protective power, delaying or preventing siddhi and potentially causing obstruction or adverse effects.
The ācārya is described as tradition-grounded, ethically disciplined, pure, discerning, and capable of both restraint and grace; the disciple is defined by devotion expressed through guru-meditation, praise, attentive listening, and service—otherwise becoming a burden and sorrow to the teacher.