Sanatkumāra’s Bhāgavata Tantra: Tattvas, Māyā-Bonds, Embodiment, and the Necessity of Dīkṣā
શૌનક સૂતને કૃષ્ણકથા સંભળાવવાના કારણે સ્તુતિ કરીને પૂછે છે કે સનકાદિ ઋષિઓ ભેગા થાય ત્યારે કયો સંવાદ થાય છે. સૂત કહે છે કે સનંદન પાસેથી મોક્ષધર્મ સાંભળ્યા પછી નારદે પૂછ્યું—મંત્રથી વિષ્ણુની ઉપાસના કેવી રીતે કરવી, વૈષ્ણવો કયા દેવતાઓનું સન્માન કરે, અને ભાગવત તંત્રમાં ગુરુ–શિષ્ય પદ્ધતિ, દીક્ષા, પ્રાતઃકર્મ, માસવિધાન, જપ-પાઠ તથા હોમથી પરમેશ્વર કેવી રીતે પ્રસન્ન થાય. સનત્કુમાર ચાર પાદવાળા મહાતંત્ર (ભોગ, મોક્ષ, ક્રિયા, ચર્યા)નું વર્ણન કરીને પશુપતિ–પશુ–પાશ ત્રય અને મલ/કર્મ/માયા જન્ય બંધનો સમજાવે છે. પછી તત્ત્વક્રમ—શક્તિ, નાદ-બિંદુ, સદાશિવ–ઈશ્વર–વિદ્યા, શુદ્ધાધ્વ; અને અશુદ્ધ માર્ગમાં કાળ, નિયતિ, કલા, રાગ, પુરુષ, પ્રકૃતિ, ગુણ, મન-ઇન્દ્રિયો, ભૂત, દેહ-જાતિઓ અને માનવજન્મ. અંતે ઉપદેશ—દીક્ષા જ પાશ કાપે છે; ગુરુભક્તિ અને વર્ણાશ્રમ અનુસાર નિત્ય-નૈમિત્તિક આચરણથી મુક્તિ; મંત્રદોષે ગુરુ માટે પ્રાયશ્ચિત્ત નિર્ધારિત છે।
Shlokas
Verse 1
शौनक उवाच । सूत साधो चिरं जीव सर्वशास्त्रविशारदः । यत्त्वया पायिता विद्वन्वयं कृष्णकथामृतम् ॥ १ ॥
શૌનક બોલ્યા—હે સાધુ સૂત! તું ચિરંજીવી રહેજે, સર્વ શાસ્ત્રોમાં વિશારદ. હે વિદ્વાન, તું અમને શ્રીકૃષ્ણ-કથામૃતનું પાન કરાવ્યું છે.
Verse 2
श्रुत्वा तु मोक्षधर्मान्वै नारदो भगवत्प्रियः । सनंदनमुखोद्गीतान्किं पप्रच्छं ततः परम् ॥ २ ॥
સનંદનના મુખેથી ગવાયેલા મોક્ષધર્મો સાંભળી, ભગવાનના પ્રિય નારદે ત્યાર પછી શું પૂછ્યું?
Verse 3
मानसा ब्रह्मणः पुत्राः सनकाद्या मुनीश्वराः । चरंति लोकानन्तसिद्धा लोकोद्धरणतत्पराः ॥ ३ ॥
બ્રહ્માના માનસપુત્ર—સનક આદિ મુનિશ્રેષ્ઠો—અનંત સિદ્ધિઓથી યુક્ત થઈ લોકોમાં વિચરે છે અને જીવોના ઉદ્ધારમાં તત્પર રહે છે.
Verse 4
नारदोऽपि महाभाग नित्यं कृष्णपरायणः । तेषां समागमे भद्रा का कथा लोकपावनी ॥ ४ ॥
હે મહાભાગ! નારદ પણ નિત્ય કૃષ્ણપરાયણ છે. હે ભદ્રે, તે મુનિઓના સમાગમમાં લોકને પાવન કરનારી કઈ કથા કહેવાય છે?
Verse 5
सूत उवाच । साधु पृष्टं महाभाग त्वया लोकोपकारिणा । कथयिष्यामि तत्सर्वं यत्पृष्ट नारदर्षिणा ॥ ५ ॥
સૂત બોલ્યા—હે મહાભાગ! લોકહિત માટે તું ઉત્તમ પ્રશ્ન કર્યો છે. નારદ ઋષિએ જે પૂછ્યું હતું તે બધું હું સંપૂર્ણ રીતે કહું છું.
Verse 6
श्रुत्वा सनंदनप्रोक्तान्मोक्षधर्मान्सनातनान् । नारदो भार्गवश्रेष्ठ पुनः पप्रच्छ तान्मुनीन् ॥ ६ ॥
સનંદન દ્વારા કહેલા સનાતન મોક્ષધર્મો સાંભળી, હે ભાર્ગવશ્રેષ્ઠ, નારદે ફરી તે મુનિઓને પ્રશ્ન કર્યો।
Verse 7
नारद उवाच । सर्वदेवेश्वरो विष्णुर्वेदे तंत्रे च कीर्तितः । समाराध्यः स एवात्र सर्वैः सर्वार्थकांक्षिभिः ॥ ७ ॥
નારદ બોલ્યા—સર્વ દેવોના ઈશ્વર વિષ્ણુનું વેદ અને તંત્રમાં કીર્તન થયું છે. તેથી આ લોકમાં સર્વ શુભ અર્થની ઇચ્છા ધરાવનારોએ માત્ર તેમની જ વિધિપૂર્વક આરાધના કરવી જોઈએ।
Verse 8
कैर्मंत्रैर्भगवान्विष्णुः समाराध्यो मुनीश्वराः । के देवाः पूजनीयाश्च विष्णुपादपरायणैः ॥ ८ ॥
હે મુનીશ્વરો, કયા મંત્રોથી ભગવાન વિષ્ણુની સમ્યક આરાધના કરવી? અને વિષ્ણુપાદપરાયણ ભક્તોએ કયા દેવતાઓને પૂજનીય માનવા?
Verse 9
तंत्रं भागवतं विप्रा गुरुशिष्यप्रयोजकम् । दीक्षणं प्रातराद्यं च कृत्यं स्याद्यत्तदुच्यताम् ॥ ९ ॥
હે વિપ્રો, ગુરુ-શિષ્ય સંબંધ અને વિધિ સ્થાપિત કરનાર ભાગવત તંત્ર—અર્થાત્ દીક્ષા તથા પ્રાતઃકાળથી શરૂ થતા નિત્યકૃત્યો—કૃપા કરીને કહો।
Verse 10
यैर्मासैः कर्मभिर्यैर्वा जप्यैर्होमादिभिस्तथा । प्रीयेत परमात्मा वै तद्ब्रूत मम मानदाः ॥ १० ॥
કયા કયા માસોથી, કયા કર્મોથી, અને કયા જપોથી—તથા હોમ વગેરે વિધિઓથી—પરમાત્મા પ્રસન્ન થાય છે, હે માનદ મહાત્માઓ, તે મને કહો।
Verse 11
सूत उवाच । एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्य नारदस्य महात्मनः । सनत्कुमारो भगवानुवाचार्कसमद्युतिः ॥ ११ ॥
સૂતજી બોલ્યા—મહાત્મા નારદના આ વચનો સાંભળી, સૂર્યસમ તેજસ્વી ભગવાન સનત્કુમારે ઉત્તર આપ્યો।
Verse 12
सनत्कुमार उवाच । श्रृणु नारद वक्ष्यामि तंत्रं भागवतं तव । यज्ज्ञात्वाऽमलया भक्त्या साधयेद्विष्णुमव्ययम् ॥ १२ ॥
સનત્કુમાર બોલ્યા—હે નારદ, સાંભળ; હું તને ભાગવત તંત્ર કહું છું. તેને જાણીને નિર્મળ ભક્તિથી અવ્યય વિષ્ણુને સિદ્ધ કરી શકાય।
Verse 13
त्रिपदार्थं चतुष्पादं महातंत्रं प्रचक्षते । भोगमोक्षक्रियाचर्याह्वया पादाः प्रकीर्तिताः ॥ १३ ॥
મહાતંત્રને ત્રિઅર્થયુક્ત અને ચતુષ્પાદવાળું કહે છે. તેના પાદ ‘ભોગ’, ‘મોક્ષ’, ‘ક્રિયા’ અને ‘ચર્યા’ નામે પ્રસિદ્ધ છે।
Verse 14
पादार्थास्तु पशुपतिः पशुपाशास्त्रय एव हि । पतिस्तत्र शिवोह्येको जीवास्तु पशवः स्मृताः ॥ १४ ॥
મૂળ તત્ત્વો ત્રણ જ—પશુપતિ, પશુ અને પાશ. તેમાં એકમાત્ર પતિ શિવ છે; જીવોને ‘પશુ’ તરીકે સ્મરવામાં આવ્યા છે।
Verse 15
यावन्मोहादिसंयोगाः स्वरूपाबोधलक्षणाः । तावत्पशुत्वमेतेषां द्वैतवत्पश्य नारद ॥ १५ ॥
જ્યાં સુધી મોહ વગેરેનો સંયોગ—સ્વરૂપના અજ્ઞાનનું લક્ષણ—રહે છે, ત્યાં સુધી એમનું પશુત્વ રહે છે. હે નારદ, તેને દ્વૈતરૂપે જો।
Verse 16
पाशाः पंचविधास्त्वेषां प्रत्येकं तेषु लक्षणम् । पशवस्त्रिविधाश्चापि विज्ञाताः कलसंज्ञिकाः ॥ १६ ॥
આમાં ‘પાશ’ પાંચ પ્રકારના છે; દરેકનું પોતાનું લક્ષણ નિર્ધારિત છે. ‘પશુ’ (અર્પણ/આહુતિ) પણ ત્રણ પ્રકારના માનવામાં આવ્યા છે, જે ‘કલસ’ નામે પ્રસિદ્ધ છે॥
Verse 17
तलपाकलसंज्ञश्च सकलश्चेति नामतः । तत्राद्यो मलसंयुक्तो मलकर्मयुतः परः ॥ १७ ॥
તેઓ નામથી ‘તલપાકલસંજ્ઞ’ અને ‘સકલ’ કહેવાય છે. તેમાં પહેલો મલ (અશુદ્ધિ) સાથે જોડાયેલો છે, જ્યારે બીજો મલ-સંબંધિત કર્મોથી યુક્ત કહેવાયો છે॥
Verse 18
मलमायाकर्मयुतस्तृतीयः परिकीर्तितः । आद्यस्तु द्विविधस्तत्र समासकलुषस्तथा ॥ १८ ॥
ત્રીજો પ્રકાર મલ, માયા અને કર્મથી યુક્ત હોવાનું કહેવામાં આવ્યું છે. પરંતુ તે ઉપદેશમાં પહેલો પણ બે પ્રકારનો—એક ‘સમાસ’ (મિશ્રિત) અને તેમ જ કલુષિત—એમ જણાવાયો છે॥
Verse 19
असमासमलश्चेति द्वितीयोऽपि पुनस्तथा । पक्वापक्वमलेनैव द्विविधः परिकीर्तितः ॥ १९ ॥
બીજો પણ ‘અસમાસ-મલ’ કહેવાય છે. તે પણ ફરી માત્ર ‘પક્વ’ અને ‘અપક્વ’ મલના ભેદથી બે પ્રકારનો કહેવાયો છે॥
Verse 20
शुद्धेऽध्वनि गतावेतौ विज्ञानप्रलयाकलौ । कलादितत्त्वनियतः सकलः पर्यटत्ययम् ॥ २० ॥
જ્યારે આ બે—વિજ્ઞાન-કલા અને પ્રલય-કલા—શુદ્ધ માર્ગમાં પ્રવેશે છે, ત્યારે કલાદિ તત્ત્વોથી નિયત આ ‘સકલ’ જીવ સંસારમાં ભટકતો રહે છે॥
Verse 21
कर्मानुगशरीरेषु तत्तद्भुवनगेषु च । पाशाः पंच तथा तत्र प्रथमौ मलकर्मजौ ॥ २१ ॥
કર્મ અનુસાર ઉત્પન્ન થયેલા શરીરોમાં તથા તે-તે લોકોમાં પાંચ ‘પાશ’ કહેવાય છે. તેમાં પ્રથમ બે મલ (અશુદ્ધિ) અને કર્મથી જન્મેલા છે.
Verse 22
मायेयश्च तिरोधानशक्तिजो बिंदुजः परः । एकोऽप्यनेकशक्तिर्दृक्क्रियाच्छादनकोमलः ॥ २२ ॥
તે માયાજન્ય છે, તિરોધાન-શક્તિમાંથી પ્રગટે છે અને બિંદુમાંથી જન્મેલો પરમ તત્ત્વ છે. એક હોવા છતાં અનેક શક્તિઓ ધરાવે છે; તે જ્ઞાનદૃષ્ટિ અને ક્રિયાને કોમળ રીતે આચ્છાદિત કરે છે.
Verse 23
तुषकंचुकवद्देहनिमित्तं चात्मनामिह । धर्माधर्मात्मकं कर्म विचित्रफलभोगदम् ॥ २३ ॥
અહીં દેહધારી આત્માઓ માટે દેહ-નિમિત્ત કર્મ ભૂસાની જેમ કંચુકરૂપ આવરણ બને છે. તે ધર્મ-અધર્મ સ્વરૂપનું છે અને વિવિધ ફળોના ભોગ આપે છે.
Verse 24
प्रवाहनित्यं तद्बीजांकुरन्यायेन संस्थितम् । इत्येतौ प्रथमौ चाथ मायेयाद्यान् श्रृणुद्विज ॥ २४ ॥
તે પ્રવાહરૂપે નિત્ય છે અને બીજ-અંકુરના ન્યાયથી સ્થિત છે. આ બે પ્રથમ છે; હવે, હે દ્વિજ, માયાજન્ય અન્ય પાશો સાંભળો.
Verse 25
सञ्चिदानंदविभवः परमात्मा सनातनः । पतिर्जयति सर्वेषामेको बीजं विभुः परम् ॥ २५ ॥
સચ્ચિદાનંદ વૈભવવાળો સનાતન પરમાત્મા જ સર્વનો એકમાત્ર પતિ, વિજયી પ્રભુ છે. તે જ એક બીજ (મૂળ કારણ) અને પરાત્પર સર્વવ્યાપી પરમ વિભુ છે.
Verse 26
मनस्यति न चोदेति निवृत्तिं च प्रयच्छति । वर्वर्ति दृक्क्रियारूपं तत्तेजः शांभवं परम् ॥ २६ ॥
આ મનમાં જ જાણે છે, પરંતુ પ્રેરણા આપતું નથી; અને બહિર્મુખ ક્રિયાથી નિવૃત્તિ આપે છે. દૃષ્ટિ અને ક્રિયા સ્વરૂપે જ સ્થિત રહે છે—એ જ પરમ શાંભવ તેજ છે.
Verse 27
शक्तो मया हरौ भुक्तो पशुगणस्य हि । तच्छक्तिमाद्यामेकांतां विद्रूपाख्यां वदंति हि ॥ २७ ॥
મને શક્તિ પ્રાપ્ત થઈ અને પ્રાણિસમૂહના હિત માટે હરિમાં નિયોજિત થયો. તે આદ્ય, એકાંત શક્તિને ‘વિદ્રૂપા’ નામે કહે છે.
Verse 28
तया चोज्जृंभितो बिंदुर्दिक्क्रियात्मा शिवाभिधः । अशेषतत्त्वजातस्य कारणं विभुरव्ययम् ॥ २८ ॥
તેણી દ્વારા બિંદુ વિસ્તર્યો—દિક્ક્રિયા-સ્વરૂપ ‘શિવ’ નામે ઓળખાયો. તે જ સર્વ તત્ત્વસમૂહનું સર્વવ્યાપી, અવિનાશી કારણ છે.
Verse 29
अस्मिन्निलीना निखिला इच्छायाः शक्तयः स्वकम् । कृत्यं कुर्वंति तेनेदं सर्वानुग्राहकं मुने ॥ २९ ॥
આમાં ઇચ્છાશક્તિઓની સર્વ શક્તિઓ લીન થઈ પોતાના-પોતાના કાર્યો કરે છે. તેથી, હે મુને, આ તત્ત્વ સર્વનો અનુગ્રાહક અને આધાર બને છે.
Verse 30
चिज्जडानुग्रहार्थाय यस्य विश्वं सिसृक्षतः । आद्योन्मेषोऽस्य नादात्मा शांत्यादिभुवनात्मकः ॥ ३० ॥
ચેતન અને જડ—બન્નેના અનુગ્રહ માટે જ્યારે તે વિશ્વ સર્જવા ઇચ્છે છે, ત્યારે તેનો પ્રથમ ઉન્મેષ ‘નાદ’ સ્વરૂપ બને છે—શાંતિ વગેરે ભુવનરૂપે પ્રગટ થતો.
Verse 31
तच्छक्तितत्त्वं विप्रेंद्र प्रोक्तं सावयवं परम् । ततो ज्ञानक्रियाशक्त्योस्तथोत्कर्षापकर्षयोः ॥ ३१ ॥
હે વિપ્રેન્દ્ર! અવયવો સહિત તે પરમ શક્તિ-તત્ત્વ સમજાવાયું છે. હવે જ્ઞાનશક્તિ અને ક્રિયાશક્તિ તથા તેમના ઉત્કર્ષ-અપકર્ષ (ક્રમભેદ)નું વર્ણન થાય છે.
Verse 32
प्रसरश्चाप्यभावेन तत्त्वं चैतत्सदाशिवम् । दृक्शक्तिर्यत्र न्यग्भूता क्रियाशक्तिर्विशिष्यते ॥ ३२ ॥
પ્રસાર (બાહ્ય વિસ્તરણ) ના અભાવે આ તત્ત્વ ‘સદાશિવ’ કહેવાય છે. ત્યાં દૃક્-શક્તિ (શુદ્ધ દર્શનશક્તિ) ગૌણ બને છે અને ક્રિયા-શક્તિ વિશેષ પ્રધાન થાય છે.
Verse 33
ईश्वराख्यं तु तत्तत्त्वं प्रोक्तं सर्वार्थकर्तृकम् । यत्र क्रिया हि न्यग्भूता ज्ञानाख्योद्रेकमश्नुते ॥ ३३ ॥
એ તત્ત્વને ‘ઈશ્વર-તત્ત્વ’ કહેવામાં આવ્યું છે—જે સર્વ અર્થોનું કર્તૃત્વ કરે છે. જ્યાં ક્રિયા ગૌણ બને છે, ત્યાં જ્ઞાનનું પ્રાધાન્ય પ્રગટ થાય છે.
Verse 34
तत्तत्त्वं चैव विद्याख्यं ज्ञानरूपं प्रकाशकम् । नादो बिंदुश्च सकलः सदाख्यं तत्त्वमाश्रितौ ॥ ३४ ॥
એ જ તત્ત્વ ‘વિદ્યા’ કહેવાય છે—જ્ઞાનરૂપ પ્રકાશક, પ્રગટ કરનાર. નાદ, બિંદુ અને સકલ—આ બધાં ‘સદા’ નામના તત્ત્વમાં પ્રતિષ્ઠિત છે.
Verse 35
विद्येशाः पुनरैशं तु मंत्रा विद्याभिधं पुनः । इमानि चैव तत्त्वानि शुद्धाध्वेति प्रकीर्तितम् ॥ ३५ ॥
ફરીથી ‘વિદ્યેશ’ઓને ઈશ-ક્ષેત્રના ગણવામાં આવ્યા છે; અને મંત્રોને પણ ‘વિદ્યા’ નામે જ અભિધેય કરવામાં આવે છે. આ જ તત્ત્વો ‘શુદ્ધાધ્વા’—શુદ્ધ માર્ગ—રૂપે પ્રકીર્તિત છે.
Verse 36
साक्षान्निमित्तमीशोऽत्रेत्युपादानसबिंदुराट् । पंचानां कालराहित्याक्रमो नास्तीति निश्चितम् ॥ ३६ ॥
અહીં ભગવાન ઈશ્વર જ પ્રત્યક્ષ નિમિત્ત-કારણ છે; અને એ જ ઉપાદાન-કારણનો પણ અધિરાજ, મૂળબિંદુ છે. પાંચ તત્ત્વો કાળાતીત હોવાથી તેમામાં કોઈ ક્રમ નથી—એ નિશ્ચિત છે.
Verse 37
व्यापारवसतो ह्येषां विहिता खलु कल्पना । तत्त्वं वस्तुत एकं तु शिवाख्यं चित्रशक्तिकम् ॥ ३७ ॥
એમનો ભેદ-વર્ગીકરણ ખરેખર તેમના તેમના વ્યવહારના આધાર પર જ કલ્પિત છે; પરંતુ તત્ત્વતઃ સત્ય એક જ છે—‘શિવ’ નામે ઓળખાતું, વિવિધ શક્તિઓથી યુક્ત।
Verse 38
शक्तं यां वृत्तिभेदात्तुविहिताः खलु कल्पनाः । चिज्जडानुग्रहार्थाय कृत्वा रूपाणि वै प्रभुः ॥ ३८ ॥
વૃત્તિભેદને કારણે એ જ શક્તિ વિષે આ કલ્પનાઓ સ્થાપિત થઈ છે. પ્રભુ ચેતન અને જડ—બન્ને પર અનુગ્રહ કરવા માટે અનેક રૂપ ધારણ કરે છે.
Verse 39
अनादिमलरुद्धानां कुरुतेऽनुग्रहं चिताम् । मुक्तिं च विश्वेषां स्वव्यापारे समर्थेताम् ॥ ३९ ॥
અનાદિ મલથી અવરોધિત ચિત્તો પર તેઓ અનુગ્રહ કરે છે; અને પોતાના દિવ્ય વ્યાપારથી સર્વ જીવોને મુક્તિ આપવા સંપૂર્ણ સમર્થ છે.
Verse 40
विधत्ते जडवर्गस्य सर्वानुग्राहकः शिवः । शिवसामान्यरूपो हि मोक्षस्तु चिदनुग्रहः ॥ ४० ॥
સર્વાનુગ્રાહક શિવ જડવર્ગના સર્વ પર પણ કૃપા કરે છે. મોક્ષ સામાન્ય રીતે શિવસ્વરૂપ છે; પરંતુ વિશેષરૂપે મોક્ષ શુદ્ધ ચૈતન્યનો અનુગ્રહ છે.
Verse 41
सोऽनादित्वात्कर्मणो हि तत्तद्भोगं विना भवेत् । तेनानुग्राहकः शम्भुस्तद्भुक्त्यै प्रभुर्व्ययः ॥ ४१ ॥
કર્મ અનાદિ હોવાથી, તેના ફળનો ભોગ કર્યા વિના તે ટકી રહેત. તેથી અવિનાશી પ્રભુ શંભુ કૃપાળુ અનુગ્રાહક બની જીવને કર્મફળનો ભોગ કરાવી તેનો ક્ષય કરાવે છે.
Verse 42
कुरुते सूक्ष्मकरणभुवनोत्पत्तिमंजसा । कर्त्तोपादानकरणैर्विना कार्ये न दृश्यते ॥ ४२ ॥
આ સૂક્ષ્મ કરણો અને ભુવનોની ઉત્પત્તિને સહેલાઈથી સમજાવે છે; પરંતુ કોઈ પણ કાર્યમાં કર્તા, ઉપાદાન અને કરણ વિના તે થતું ક્યારેય દેખાતું નથી.
Verse 43
शक्तयः करणं चात्र मायोपादानमिष्यते । नित्यैका च शिवा शक्त्या ह्यनादिनिधना सती ॥ ४३ ॥
અહીં શક્તિઓને કરણ (સાધન) તરીકે ઉપદેશવામાં આવી છે અને માયાને ઉપાદાન કારણ માનવામાં આવી છે. છતાં શિવશક્તિ એક અને નિત્ય—સાચે જ અનાદિ અને અનંત છે.
Verse 44
साधारणी नराणां वै भुवनानां च कारणम् । स्वभावान्मोहजननी स्वचिताजनकर्मभिः ॥ ४४ ॥
આ શક્તિ સર્વ મનુષ્યોમાં સમાન રીતે અને સર્વ ભુવનોમાં કારણરૂપે કાર્ય કરે છે. તે પોતાના સ્વભાવથી મોહ ઉત્પન્ન કરે છે—પોતાના ચિત્તમાંથી જન્મેલા કર્મો દ્વારા.
Verse 45
विश्वी सूक्ष्मा परा माया विकृतैः परत्तु सा । कर्माण्यावेक्ष्य विद्येशो मायां विक्षोभ्य शक्तिभिः ॥ ४५ ॥
એ પરા માયા વિશ્વવ્યાપી અને સૂક્ષ્મ છે; છતાં વિકૃતિરૂપ પ્રગટ ફેરફારોથી પરે અને ભિન્ન છે. જીવોના કર્મોને જોઈ વિદ્યેશ્વર પ્રભુ પોતાની શક્તિઓથી માયાને ક્ષોભિત કરે છે.
Verse 46
विधत्ते जीवभोगार्थं वपूंषि करणानि च । सृजत्यादो कालतत्त्वं नानाशक्तिमयी च सा ॥ ४६ ॥
જીવના ભોગ (સુખ-દુઃખ) માટે તે દેહો અને ઇન્દ્રિયો ગોઠવે છે; અને આદિમાં જ કાળતત્ત્વને સર્જે છે—તે અનેક શક્તિઓથી યુક્ત દેવી છે।
Verse 47
भावि भूतं मवञ्चेदं जगत्कलयते लयम् । सूते ह्यनंतरं माया शक्तिं नियमनात्मिकाम् ॥ ४७ ॥
આ જગત—ભવિષ્ય અને ભૂત સહિત—લય તરફ ગતિ કરે છે. ત્યાર પછી તરત જ માયા નિયમન-સ્વરૂપિણી શક્તિને પ્રગટ કરે છે।
Verse 48
सर्वं नियमयत्येषा तेनेयं नियतिः स्मृता । अनंतरं च सा माया नित्या विश्वविमोहिनी ॥ ४८ ॥
આ શક્તિ સર્વનું નિયમન કરે છે; તેથી તેને ‘નિયતિ’ તરીકે સ્મરવામાં આવે છે. અને તેના પછી માયા—નિત્યા, સમગ્ર વિશ્વને મોહિત કરનારી।
Verse 49
अनादिनिधना तत्त्वं कलाख्यं जनयत्यपि । एकतस्तु नृणां येन कलयित्वा मलं ततः ॥ ४९ ॥
અનાદિ-અનંત તત્ત્વ ‘કલા’ નામનું તત્ત્વ પણ ઉત્પન્ન કરે છે; જેના દ્વારા એક તરફ મનુષ્યોનું મલ (અશુદ્ધિ) માપીને વહેંચાય છે।
Verse 50
कर्तृशक्तिं व्यंजयति तेनेदं तु कलाभिधम् । कालेन च नियत्योपसर्गतां समुपेतया ॥ ५० ॥
આ કર્તૃત્વ-શક્તિને પ્રગટ કરે છે; તેથી તેને ‘કલા’ કહેવાય છે. અને તે કાળ સાથે, નિયતિના ઉપસર્ગ (આવરણ/અધીનતા)ને પ્રાપ્ત કરીને કાર્ય કરે છે।
Verse 51
व्यापारं विदधात्येषा भूपर्यंतं स्वकीयकम् । प्रदर्शनाथ वै पुंसो विषयाणां च सा पुनः ॥ ५१ ॥
આ શક્તિ પોતાનો સ્વકીય વ્યવહાર પૃથ્વીની સીમા સુધી વિસ્તારી ચલાવે છે; અને ફરી પુરુષને ઇન્દ્રિયવિષયો દર્શાવવા માટે પ્રવૃત્ત થાય છે।
Verse 52
प्रकाशरूपं विद्याख्यं तत्त्वं सूते कलैव हि । विद्या त्वावरणं भित्वा ज्ञानशक्तेः स्वकर्मणा ॥ ५२ ॥
પ્રકાશસ્વરૂપ ‘વિદ્યા’ નામનું તત્ત્વ જ કલાને ઉત્પન્ન કરે છે; અને એ વિદ્યા પોતાના કાર્યથી જ્ઞાનશક્તિને ઢાંકતા આવરણને ભેદી તેને પ્રગટ કરે છે।
Verse 53
विषयान्दर्शयत्येषात्मनांशाकारणं ह्यतः । करोति भोग्यं यानासौ करणेन परेण वै ॥ ५३ ॥
આ કરણ વિષયોને દર્શનીય બનાવે છે; તેથી તેને આત્માનો અંશરૂપ કારણ માનવામાં આવે છે. અને તે પરમ કરણ દ્વારા વિષયોને ભોગ્ય બનાવે છે।
Verse 54
उद्बुद्धशक्तिः पुरुषः प्रचोद्य महदादिकान् । भोग्ये भोगं च भोक्तारं तत्परं करणं तु सा ॥ ५४ ॥
પુરુષની શક્તિ જાગૃત થઈ (પ્રકૃતિને) પ્રેરિત કરે ત્યારે મહત્ વગેરે વિકારો ઉત્પન્ન થાય છે; ભોગ્ય ક્ષેત્રમાં ભોગ, ભોક્તા અને ભોગમાં તત્પર કરણો પ્રગટ થાય છે—એ કરણો જ ખરેખર તે (પ્રકૃતિ) છે।
Verse 55
भोग्येस्य भोग्यतिर्मासाञ्चिद्व्यक्तिर्भोग उच्यते । सुखादिरूपो विषयाकारा बुद्धिः समासतः ॥ ५५ ॥
ભોગ્ય વિષય પ્રત્યે ચિત્તની જે ‘ભોગ્યતિ’ રૂપે અભિવ્યક્તિ થાય છે, તેને ‘ભોગ’ કહે છે. સંક્ષેપમાં, વિષયાકાર ધારણ કરનારી બુદ્ધિ જ સુખાદિ રૂપે પ્રગટ થઈ ભોગ કહેવાય છે।
Verse 56
भोग्यं भोक्तुश्च स्वेनैव विद्याख्यं करणं तु तत् । यद्यर्कवत्प्रकाशा धीः कर्मत्वाञ्च तथापि हि ॥ ५६ ॥
ભોગ્ય પદાર્થ અને ભોક્તા—બન્ને માટે પોતાની જ ‘વિદ્યા’ એટલે બુદ્ધિ જ કરણ (સાધન) છે. ધી સૂર્યવત્ પ્રકાશમાન હોવા છતાં, ક્રિયા-રૂપે કાર્ય કરતી હોવાથી તેને કર્મ-તત્ત્વ ગણવામાં આવે છે.
Verse 57
करणांतरसापेक्षा शक्ता ग्राहयितुं च तम् । संबन्धात्कारणाद्यैस्तद्भोगौत्सुक्येन चोदनात् ॥ ५७ ॥
અન્ય સહાયક કરણોની અપેક્ષાથી તે (જ્ઞાન) શક્તિ તે વિષયને ગ્રહણ કરવા સમર્થ બને છે—સંબંધથી, કારણાદિ દ્વારા, તેમજ ભોગની ઉત્સુકતાથી ઉત્પન્ન પ્રેરણાથી.
Verse 58
तञ्चष्टाफलयोगाञ्च संसिद्धा कर्तृतास्य तु । अकर्तृत्वाभ्युपगमे भोक्तृत्वाख्या वृथास्य तु ॥ ५८ ॥
તેનું કર્તૃત્વ સ્વીકારવામાં આવે ત્યારે જ ઇષ્ટ ફળ સાથે તેનો યોગ સિદ્ધ થાય છે. પરંતુ અકર્તૃત્વ માનીએ તો તેને ‘ભોક્તા’ કહેવું વ્યર્થ બની જાય છે.
Verse 59
किं च प्रधानचरितं व्यर्थं सर्वं भवेत्ततः । कर्तृत्वरहिते पुंसि करणाद्यप्रयोजके ॥ ५९ ॥
વધુમાં, જો પુરુષ કર્તૃત્વરહિત હોય અને કરણાદિનો પ્રયોગક ન હોય, તો પ્રધાન (પ્રકૃતિ)નું સર્વ કાર્યચરિત વ્યર્થ બની જાય.
Verse 60
भोगस्यासंभवस्तस्मात्स एवात्र प्रवर्तकः । करणादिप्रयोक्तॄत्वं विद्ययैवास्य संमतम् ॥ ६० ॥
ભોગ સ્વયં સંભવતો નથી; તેથી અહીં તે જ (પુરુષ) પ્રવર્તક છે. અને ઇન્દ્રિયાદિ કરણોનો પ્રયોગકર્તા-ભાવ પણ તેના માટે માત્ર વિદ્યાથી જ માન્ય થાય છે.
Verse 61
अनंतरं कलारागं सूते भिद्यंगरूपकम् । येन भोग्याय जनिता भिद्यंगे पुरुषे पुनः ॥ ६१ ॥
ત્યારબાદ ‘કલા-રાગ’ નામની આસક્તિ ઉત્પન્ન થાય છે, જે અંગો તથા ક્રિયાઓના ભેદરૂપ સ્વરૂપને રચે છે. એના દ્વારા ભોગ્ય વિષયોના અનુભવ માટે ફરી અંગભેદયુક્ત પુરુષ ઉત્પન્ન થાય છે.
Verse 62
क्रियाप्रवृत्तिर्भवति तेनेदं रागसंज्ञिकम् । एभिस्तत्त्वैश्च भोक्तृत्वदशायां कलितो यदा ॥ ६२ ॥
જ્યારે ક્રિયાની પ્રવૃત્તિ શરૂ થાય છે, ત્યારે આ અવસ્થા ‘રાગ’ (આસક્તિ) કહેવાય છે. અને આ જ તત્ત્વો દ્વારા જ્યારે જીવ ‘ભોક્તૃત્વ’ દશામાં ઘડાય છે, ત્યારે બંધન દૃઢ બને છે.
Verse 63
नित्यस्तदायमात्मा तु लभते पुरुषाभिधाम् । कलैव प्रश्चादव्यक्तं सूते भोग्याय चास्य तु ॥ ६३ ॥
એ નિત્ય આત્મા તે અવસ્થામાં ‘પુરુષ’ નામે ઓળખાય છે. ત્યારબાદ જાણે એક કલાના દ્વારા, અવ્યક્ત તેના ભોગ માટે જગતને પ્રગટ કરે છે, જેથી તે તેના અનુભવનું વિષય બને.
Verse 64
सप्तग्रंथिविधानस्य यत्तद्गौणस्यकारणम् । गुणानामविभागोऽत्र ह्याधारे क्ष्मादिभागवत् ॥ ६४ ॥
‘સપ્ત-ગ્રંથિ’ નામની ગૌણ (દ્વિતીયક) વ્યવસ્થા કહેવામાં આવે છે તેનું કારણ આ છે—અહીં આધાર-તત્ત્વમાં ગુણોનું અલગ અલગ વિભાજન નથી; જેમ આધારભૂત સંયોજનમાં પૃથ્વી વગેરે ભાગો એકલા એકલા મળતા નથી.
Verse 65
आधारोऽपि च यस्तेषां तदव्यक्तं च गीयते । त्रय एव गुणा ह्यषामव्यक्तादेव संभवः ॥ ६५ ॥
જે તેમનો આધાર છે, તેને જ ‘અવ્યક્ત’ કહેવાય છે. નિશ્ચયે આ ત્રણેય ગુણો અવ્યક્તમાંથી જ ઉત્પન્ન થાય છે.
Verse 66
सत्त्वं रजस्तमःप्रख्या व्यापारनियमात्मिका । गुणतो धीश्च विषयाध्यवसायस्वरूपिणी ॥ ६६ ॥
ધી (બુદ્ધિ) સત્ત્વ, રજસ્ અને તમસ્—એમ ત્રિવિધ કહેવાય છે. તે અંતરમાં વ્યવહાર અને નિયમનું સંચાલન કરે છે, અને ગુણભેદ પ્રમાણે વિષયોમાં નિશ્ચયરૂપ બને છે.
Verse 67
गुणतस्त्रिविधा सापि प्रोक्ता कर्मानुसारतः । महत्तत्तवादहंकारो जातः संरंभवृत्तिमान् ॥ ६७ ॥
તે પ્રકૃતિ પણ ગુણભેદે ત્રિવિધ કહેવાય છે અને કર્માનુસાર પ્રવર્તે છે. મહત્તત્ત્વમાંથી ‘અહંકાર’ જન્મે છે, જે આત્મપ્રતિષ્ઠાના ઉદ્યમવૃત્તિવાળો છે.
Verse 68
संभोदादस्य विषयः प्राप्नोति व्यवहार्यताम् । सत्त्वा द्विगुणभेदेन स पुनस्त्रिविधो भवेत् ॥ ६८ ॥
સંબોધ (જ્ઞાન) દ્વારા તેનો વિષય વ્યવહારયોગ્ય બને છે. અને એ જ ‘સત્ત્વ’ જ્યારે દ્વિવિધ ભેદથી વિભાજિત થાય છે, ત્યારે ફરી ત્રિવિધ બને છે.
Verse 69
तैजसो राजसश्चैव तामसश्चेति नामतः । तत्र तैजसतो ज्ञानेंद्रियाणि मनसा सह ॥ ६९ ॥
નામથી તે તૈજસ, રાજસ અને તામસ કહેવાય છે. તેમાં તૈજસમાંથી મન સાથે જ્ઞાનઇન્દ્રિયો ઉત્પન્ન થાય છે.
Verse 70
प्रकाशान्व यतस्तस्माद्वोधकानि भवन्ति हि । राजसाञ्च क्रियाहेतोस्तथा कर्मेंद्रियाणि तु ॥ ७० ॥
પ્રકાશનો અંશ હોવાથી તે જ્ઞાનના સાધન બને છે. અને રજોગુણ ક્રિયાનું કારણ હોવાથી, તેમાંથી કર્મઇન્દ્રિયો ઉત્પન્ન થાય છે.
Verse 71
तामसाञ्चैव जायन्ते तन्मात्रा भूतयोनयः । इच्छारूपं च संकल्पव्यापारं तत्र वै मनः ॥ ७१ ॥
તામસ ભાવમાંથી જ તન્માત્રાઓ અને ભૂતયોનિઓ ઉત્પન્ન થાય છે. તે પ્રક્રિયામાં મન ઇચ્છારૂપ બની સંકલ્પના વ્યાપારમાં પ્રવર્તે છે.
Verse 72
द्विधाधिकारि तञ्चित्तं भोक्तृभोगोपपादकम् । बहिः करणभावेन स्वोचितेन यतः सदा ॥ ७२ ॥
તે ચિત્ત દ્વિવિધ અધિકારવાળું છે—ભોક્તા અને ભોગ્ય બંનેને સ્થાપે છે. કારણ કે તે સદા પોતાના યોગ્ય બાહ્ય-કરણભાવથી કાર્ય કરે છે.
Verse 73
इंद्रियाणां च सामर्थ्यं संकल्पेनात्मवृत्तिना । करोत्यंतःस्थितं भूयस्ततोऽन्तः करणं मनः ॥ ७३ ॥
સંકલ્પ અને પોતાની આંતરિક વૃત્તિથી મન ઇન્દ્રિયોની સામર્થ્યને પોતાના અંદર વધુ સંકુલિત અને પ્રબળ કરે છે; તેથી મનને અંતઃકરણ કહે છે.
Verse 74
मनोऽहंकारबुद्ध्याख्यमस्त्यन्तः कारणं त्रिधा । इच्छासंरंभबोधाख्या वृत्तयः क्रमतोऽस्य तु ॥ ७४ ॥
અંતઃકરણ ત્રિવિધ છે—મન, અહંકાર અને બુદ્ધિ. તેની વૃત્તિઓ ક્રમે ઇચ્છા, સંરંભ (ઉદ્યમ) અને બોધ કહેવાય છે.
Verse 75
ज्ञानेंद्रियाणि श्रोत्रं त्वक् चक्षुर्जिह्वा च नासिका । ग्राह्याश्च विषया ह्येषां ज्ञेयाः शब्दादयो मुने ॥ ७५ ॥
જ્ઞાનઇન્દ્રિયો—કાન, ત્વચા, આંખ, જીભ અને નાક. હે મુને, એમના ગ્રાહ્ય વિષયો શબ્દ આદિ તરીકે જાણવાના છે.
Verse 76
शब्दस्पर्शरूपरसगन्धाः शब्दादयो मताः । वाक्पाणिपादपायूपस्थास्तु कर्मेंद्रियाण्यपि ॥ ७६ ॥
શબ્દ, સ્પર્શ, રૂપ, રસ અને ગંધ—આ શબ્દાદિ પાંચ વિષયો માનવામાં આવ્યા છે. તેમજ વાણી, હાથ, પગ, પાયુ અને ઉપસ્થ—આ પણ કર્મેન્દ્રિયો છે.
Verse 77
वचनादानगमनोत्सर्गानंदेषु कर्मसु । करणानि च सिद्धिना न कृतिः करणैर्विना ॥ ७७ ॥
વચન, દાન, ગમન, ઉત્સર્ગ (છોડવું) અને આનંદ વગેરે કર્મોમાં સિદ્ધિ યોગ્ય કરણોથી જ થાય છે; કરણ વિના કોઈ કૃત્ય શક્ય નથી.
Verse 78
दशधा करणैश्चेष्टां कार्यमाविश्य कार्यते । चेष्टंते कार्यमालंब्य विभुत्वात्करणानि तु ॥ ७८ ॥
દશવિધ કરણો કાર્યમાં પ્રવેશ કરે ત્યારે ક્રિયા સિદ્ધ થાય છે. કાર્યને આધાર બનાવી કરણો પ્રવર્તે છે, કારણ કે તે સર્વત્ર કાર્યક્ષમ છે.
Verse 79
तन्मात्राणि तु खवायुस्तेजोऽम्भः क्ष्मेति पञ्च वै । तेभ्यो भूतान्येकगुणान्याख्यातानि भवंति हि ॥ ७९ ॥
તન્માત્રા પાંચ જ છે—આકાશ, વાયુ, તેજ, જળ અને પૃથ્વી. એમાંથી સ્થૂલ ભૂતો ઉત્પન્ન થાય છે, અને દરેકને પોતાનો વિશેષ ગુણ કહેવાયો છે.
Verse 80
इति पञ्चसु शब्दोऽयं स्पर्शो भूतचतुष्टये । रूपं त्रिषु रसश्चैव द्वयोर्गंधः क्षितौ तथा ॥ ८० ॥
આ રીતે પાંચેય ભૂતોમાં શબ્દ છે; ચાર ભૂતોમાં સ્પર્શ; ત્રણમાં રૂપ; બેમાં રસ; અને ગંધ માત્ર પૃથ્વીમાં જ છે.
Verse 81
कार्याण्येषां क्रमेणैवावकाशो व्यूहकल्पनम् । पाकश्च संग्रहश्चैव धारणं चेति कथ्यते ॥ ८१ ॥
એનાં કાર્યો ક્રમે એમ કહેવાય છે—અવકાશ આપવું, વ્યૂહકલ્પના (સુવ્યવસ્થિત ગોઠવણી), પાક (પરિષ્કાર), સંગ્રહ (સંકલન) અને ધારણ (સંરક્ષણ) ।
Verse 82
आशीतोष्णौ महा वाद्यौ शीतोष्णौ वारितेजसोः । भास्वदग्नौ जले शुक्लं क्षितौ शुक्लाद्यनेकधा ॥ ८२ ॥
મહાવાયુ શીત-ઉષ્ણ લક્ષણોથી ઓળખાય છે; જળ અને તેજ (અગ્નિ) પણ શીત-ઉષ્ણ દ્વારા જાણી શકાય છે. અગ્નિ તેજસ્વી છે; જળમાં શ્વેતતા છે; અને પૃથ્વીમાં શ્વેત આદિ અનેક ગુણો અનેક રીતે પ્રગટ થાય છે।
Verse 83
रूपं त्रिषु रसोंऽभः सु मधुरः षड्विधः क्षितौ । गन्धः क्षितावसुरभिः सुरभिश्च प्रकीर्तितः ॥ ८३ ॥
રૂપ ત્રણ ભૂતોમાં છે; રસ જળમાં મધુર કહેવાયો છે, અને પૃથ્વીમાં તે ષડ્વિધ છે. ગંધ પૃથ્વીમાં દ્વિવિધ કહેવાયો છે—અસુરભિ (દુર્ગંધ) અને સુરભિ (સુગંધ)।
Verse 84
तन्मात्रं तद्भूतगुणं करणं पोषणं तथा । भूतस्य तु विशेषोऽयं विशेषरहितं तु तत् ॥ ८४ ॥
તન્માત્રા, તે ભૂતનો ગુણ, કરણ (ઇન્દ્રિય) અને પોષણ—આ ભૂતનું વિશેષ લક્ષણ છે; પરંતુ તન્માત્રા પોતે આવા વિશેષ ભેદથી રહિત છે।
Verse 85
इमानि पञ्चभूतानि संनिविष्टानि सर्वतः । पञ्चभूतात्मकं सर्वं जगत्स्थावरजङ्गमम् ॥ ८५ ॥
આ પાંચ મહાભૂત સર્વત્ર સ્થિત છે. સ્થાવર અને જંગમ સહિત સમગ્ર જગત પંચભૂતાત્મક છે।
Verse 86
शरीरसंनिविष्टत्वमेषां तावन्निरूप्यते । देहेऽस्थिमांसकेशत्वङ्नखदन्ताश्च पार्थिवाः ॥ ८६ ॥
હવે એમનું શરીરમાં નિવાસરૂપ વર્ણવાય છે—દેહમાં અસ્થિ, માંસ, કેશ તેમજ નખ અને દાંત પૃથ્વી-તત્ત્વના છે।
Verse 87
मूत्ररक्तकफस्वेदशुक्रादिषु जलस्थितिः । हृदि पंक्तौ दृशोः पित्ते तेजस्तद्धर्मदर्शनात् ॥ ८७ ॥
મૂત્ર, રક્ત, કફ, સ્વેદ, શુક્ર વગેરેમાં જળની સ્થિતિ છે; અને હૃદય, પાચનમાર્ગ, નેત્ર તથા પિત્તમાં તેજ (અગ્નિ) છે—કારણ કે ત્યાં તેના ધર્મો દેખાય છે।
Verse 88
प्राणादिवृत्तिभेदेन वायुश्चैवात्र संस्थितः । वियत्सर्वासु नाडीषु गर्भवृत्यनुषंगतः ॥ ८८ ॥
અહીં પ્રાણ વગેરે વૃત્તિભેદથી વાયુ સ્થિત છે; અને વિયત્ (આકાશ) ગર્ભવૃત્તિ સાથે સંલગ્ન રહી સર્વ નાડીઓમાં વ્યાપ્ત છે।
Verse 89
प्रयोक्त्यादिमहीप्रांतमेतदंडार्थसाधनम् । प्रत्यात्मनियतं भोगभेदतो व्यवसीयते ॥ ८९ ॥
સ્રષ્ટાથી લઈને પૃથ્વીના અંતિમ સીમા સુધી આ સમગ્ર બ્રહ્માંડ-અંડ પોતાના પ્રયોજનસિદ્ધિનું સાધન છે; અને પ્રત્યેક આત્મા માટે ભોગભેદ અનુસાર તે નિશ્ચિત થાય છે।
Verse 90
तत्त्वान्येवं कलाद्यानि प्रतिपुंनियतानि हि । देहेषु कर्मवशतः सर्वेषु विचरंति हि ॥ ९० ॥
આ રીતે કલાઓ વગેરે તત્ત્વો પ્રત્યેક જીવ માટે નિયત છે; અને કર્મના વશથી તે સર્વ દેહોમાં વિચરે છે।
Verse 91
मायेयश्चैव पाशोऽयं येनावृतमिदं जगत् । अशुद्धाध्वामतो ह्येष धरण्यादिकलावधिः ॥ ९१ ॥
આ માયાજન્ય પાશ જ છે, જેના વડે આ સમગ્ર જગત ઢંકાયેલું છે. તેથી તેને ‘અશુદ્ધ અધ્વા’ કહે છે; તે પૃથ્વી-તત્ત્વથી લઈને ઊર્ધ્વ કલાઓ સુધી વિસ્તરે છે।
Verse 92
तत्र भूमण्डलस्थोऽसौ स्थावरो जङ्गमात्मकः । स्थावरा गिरिवृक्षाद्या जङ्गमस्त्रिविधः पुनः ॥ ९२ ॥
ત્યાં ભૂમંડળ પર આવેલી સૃષ્ટિ બે પ્રકારની છે—સ્થાવર અને જંગમ. સ્થાવર એટલે પર્વત, વૃક્ષ વગેરે; અને જંગમ ફરી ત્રણ પ્રકારના કહેવાયા છે।
Verse 93
स्वेदजाश्चांडजाश्चैव तथैव च जरायुजाः । चराचरेषु लक्षाणां चतुराशीतियोनयः ॥ ९३ ॥
ચર-અચર સર્વ જીવોમાં ચોર્યાસી લાખ યોનિઓ કહેવાય છે—સ્વેદજ, અંડજ તથા એ જ રીતે જરાયુજ।
Verse 94
भ्रममाणस्तेषु जीवः कदाचिन्मानुषं वपुः । प्राप्नोति कर्मवशतः परं सर्वार्थसाधकम् ॥ ९४ ॥
તે યોનિઓમાં ભ્રમણ કરતો જીવ ક્યારેક પોતાના કર્મવશ માનવ દેહ પામે છે—જે પરમ છે અને જીવનના સર્વ સત્ય હેતુઓ સિદ્ધ કરનાર છે।
Verse 95
तत्रापि भारते खण्डे ब्राह्मणादिकुलेषु च । महापुण्यवशेनैव जनिर्भवति दुर्लभा ॥ ९५ ॥
તેમાં પણ ભારતખંડમાં—અને બ્રાહ્મણ આદિ કુળોમાં—જન્મ મહાપુણ્યના બળથી જ મળે છે; તે અતિ દુર્લભ છે।
Verse 96
जनिश्च पुंस्त्रियोर्योगः शुक्रशोणितयोगतः । बिंदुरेकः प्रविशति यदा गर्भे द्वयात्मकः ॥ ९६ ॥
પુરુષ અને સ્ત્રીના સંયોગથી, શુક્ર અને રજ (ઋતુરક્ત)ના મિલન દ્વારા ગર્ભોત્પત્તિ થાય છે. જ્યારે એક જ બિંદુ દ્વયાત્મક તત્ત્વરૂપે ગર્ભમાં પ્રવેશે છે, ત્યારે ગર્ભધારણ થાય છે.
Verse 97
तदा रजोऽधिके नारी भवेद्रेतोऽधिके पुमान् । मलकर्मादिपाशेन कश्चिदात्मा नियंत्रितः ॥ ९७ ॥
ત્યારે રજ વધુ હોય તો કન્યા જન્મે છે અને રેતઃ (શુક્ર) વધુ હોય તો પુત્ર જન્મે છે. છતાં કોઈ જીવાત્મા મલ, કર્મ વગેરેના પાશથી નિયંત્રિત રહે છે.
Verse 98
जीवभावं तदा तस्मिन्सकलः प्रतिपद्यते । अथ तत्राहृतैर्मात्रा पानान्नाद्यैश्च पोषितः ॥ ९८ ॥
ત્યારે તે દેહમાં તે સંપૂર્ણ રીતે જીવભાવને પ્રાપ્ત કરે છે. ત્યારબાદ માતા લાવી આપતા પેય, અન્ન વગેરે દ્વારા પોષાઈને તે ટકી રહે છે.
Verse 99
पक्षमासादिकालेन वर्धते वपुरत्र हि । दुःखाद्यः पीडितश्चैवाच्छन्नदेहो जरायुणा ॥ ९९ ॥
અહીં પખવાડિયા, મહિના વગેરે સમય પસાર થવાથી શરીર વધે છે. અને તે દેહી દુઃખ વગેરે દ્વારા પીડિત રહે છે; તેનું શરીર જરાયુ (ગર્ભાવરણ)થી ઢંકાયેલું રહે છે.
Verse 100
एवं तत्र स्थितो गर्भे प्राग्जन्मोत्थं शुभाशुभम् । स्मरंस्तिष्टति दुःखात्मापीड्यमानो मुहुर्मुहुः ॥ १०० ॥
આ રીતે ગર્ભમાં સ્થિત તે દુઃખી આત્મા, પૂર્વજન્મથી ઉત્પન્ન શુભ-અશુભને સ્મરીને, વારંવાર પીડિત થઈને રહે છે.
Verse 101
कालक्रमेण बालोऽसौ मातरं पीडयन्नपि । संपीडितो निःसरति योनियंत्रादवाङ्मुखः ॥ १०१ ॥
કાળક્રમથી તે બાળક, માતાને પીડા આપતો હોવા છતાં, દબાઈ-પીસાઈ ગર્ભયંત્રમાંથી અધોમુખે બહાર નીકળે છે।
Verse 102
क्षणं तिष्ठति निश्चेष्टस्ततो रोदितुमिच्छति । ततः क्रमेण स शिशुर्वर्धमानो दिनेदिने ॥ १०२ ॥
ક્ષણમાત્ર તે નિષ્ક્રિય રહે છે, પછી રડવા ઇચ્છે છે; ત્યારબાદ તે શિશુ ક્રમે કરીને દિવસેદિવસ વધે છે।
Verse 103
बालपौगंडभेदेन युवत्वं प्रतिपद्यते । एवं क्रमेण लोकेऽस्मिन्देहिनां देहसंभवः ॥ १०३ ॥
બાળ્ય અને પૌગંડના ક્રમિક ભેદથી યુવાનાવસ્થા પ્રાપ્ત થાય છે; એ જ રીતે આ લોકમાં દેહધારીઓનું દેહ-સંભવ ક્રમે થાય છે।
Verse 104
मानुषं दुर्लभं प्राप्य सर्वलोकोपकारकम् । यस्तारयति नात्मानं तस्मात्पापतरोऽत्र कः ॥ १०४ ॥
સર્વ લોકને ઉપકારક એવો દુર્લભ માનવજન્મ મેળવીને પણ જે પોતાને (સંસારસાગરથી) પાર ઉતારતો નથી, તેના કરતાં અહીં વધુ પાપી કોણ?
Verse 105
आहारश्चैव निद्रा च भयं मैथुनमेव च । पश्वादीनां च सर्वेषां च सर्वेषां साधारणमितीरितम् ॥ १०५ ॥
આહાર, નિદ્રા, ભય અને મૈથુન—આ બધું પશુ વગેરે સહિત સર્વ પ્રાણીઓમાં સામાન્ય કહેવાયું છે।
Verse 106
चतुर्ष्वेवानुरक्तो यः स मूर्खो ह्यात्मधातकः । मनुष्याणामयं धर्मः रवबंधच्छेदनात्मकः ॥ १०६ ॥
જે માત્ર ચાર સીમિત વિષયો/લક્ષ્યોમાં આસક્ત રહે છે, તે નિશ્ચયે મૂર્ખ અને પોતાના આત્માનો ઘાતક છે. મનુષ્યોનો આ ‘ધર્મ’—ખાલી કકળાટથી બનેલા બંધનોને કાપવાનો—એવો છે.
Verse 107
पाशबंधनविच्छेदो दीक्षयैव प्रजायते । अतो बंधनविच्छित्त्यै मंत्रदीक्षां समाचरेत् ॥ १०७ ॥
પાશસમાન બંધનનો વિચ્છેદ માત્ર દીક્ષા દ્વારા જ થાય છે. તેથી બંધન તોડવા માટે વિધિપૂર્વક મંત્ર-દીક્ષા ગ્રહણ કરવી જોઈએ.
Verse 108
दीक्षाज्ञानाख्यया शक्त्या ह्यपध्वंसितबन्धनः । शुद्धात्मतत्त्वनामासौ निर्वाणपदमश्नुते ॥ १०८ ॥
દીક્ષા-જ્ઞાન નામની શક્તિથી તેના બંધનો સંપૂર્ણ નાશ પામે છે; શુદ્ધ આત્મ-તત્ત્વમાં સ્થિર થઈ તે નિર્વાણ-પદને પામે છે.
Verse 109
स्वशक्त्यात्मिकया दृष्ट्या शिवं ध्यायति पश्यति । यजते शिवमंत्रैश्च स्वपरेषां हिताय सः ॥ १०९ ॥
પોતાની અંતઃશક્તિસ્વરૂપ દૃષ્ટિથી તે શિવનું ધ્યાન કરે છે અને સాక్షાત્ દર્શન કરે છે; તેમજ શિવમંત્રોથી પોતાનું અને પરનું હિત સાધવા પૂજન કરે છે.
Verse 110
शिवार्कशक्तिदीधित्या समर्थीकृतचिद्दृशा । शिवशक्त्यादिभिः सार्द्धं पश्यत्यात्मगतावृतिः ॥ ११० ॥
શિવ—સૂર્યસમાન શક્તિની દીપ્તિથી ચૈતન્ય-દૃષ્ટિ સમર્થ બની, તે શિવ-શક્તિ આદિ સાથે આત્મામાં પ્રવેશી તેને ઢાંકતા આવરણોને જુએ છે.
Verse 111
अंतःकरणवृत्तिर्या बोधाख्या सा महेश्वरम् । न प्रकाशयितुं शक्ता पाशत्वान्निगडादिवत् ॥ १११ ॥
અંતઃકરણની જે ‘બોધ’ નામની વૃત્તિ છે, તે પાશબંધનના કારણે બેડી જેવી બની મહેશ્વરને પ્રકાશિત કરવા સમર્થ નથી।
Verse 112
दीक्षैव परमो हेतुः पाशविच्छेदने पुनः । अतः शास्त्रोक्तविधिना मन्त्रदीक्षां समाचरेत् ॥ ११२ ॥
પાશવિચ્છેદ માટે દીક્ષા જ પરમ કારણ છે; તેથી શાસ્ત્રોક્ત વિધિ પ્રમાણે મંત્રદીક્ષા અવશ્ય કરવી જોઈએ।
Verse 113
दीक्षितस्तंत्रविधिना स्ववर्णाचारतत्परः । अनुष्ठानं प्रकुर्वीत नित्यनैमित्तिकात्मकम् ॥ ११३ ॥
જે તંત્રવિધિથી દીક્ષિત હોય અને પોતાના વર્ણાચાર પ્રત્યે નિષ્ઠાવાન હોય, તેણે નિત્ય તથા નૈમિત્તિક—બન્ને પ્રકારના અનુષ્ઠાન કરવા જોઈએ।
Verse 114
निजवर्णाश्रमाचारान्मनसापि न लंघयेत् । यो यस्मिन्नाश्रमे तिष्ठन्दीक्षां प्राप्नोति मानवः ॥ ११४ ॥
પોતાના વર્ણ-આશ્રમના આચારોને મનથી પણ લંઘન ન કરવું; કારણ કે મનુષ્ય જે આશ્રમમાં સ્થિત હોય, તે જ આશ્રમમાં રહીને દીક્ષા પ્રાપ્ત કરે છે।
Verse 115
स तस्मिन्नाश्रमे तिष्ठेत्तद्धर्माननुपालयेत् । कृतान्यपि न कर्माणि बंधनाय भवंति हि ॥ ११५ ॥
તે એ જ આશ્રમમાં સ્થિર રહી તેના ધર્મોનું પાલન કરે; કારણ કે તે ધર્માનુસાર કરેલા કર્મો પણ બંધનનું કારણ બનતા નથી।
Verse 116
एकं तु फलदं कर्म मंत्रानुष्ठानसंभवम् । दीक्षितोऽभिलषेद्भोगान्यद्यल्लोकगतानसौ ॥ ११६ ॥
મંત્રાનુષ્ઠાનના યોગ્ય આચરણથી ઉત્પન્ન થતું કર્મ જ ખરેખર ફળદાયક છે. દીક્ષિત સાધક જે-જે લોકસંબંધિત ભોગ ઇચ્છે, તે પ્રાપ્ત કરી શકે છે.
Verse 117
मंत्राराधनसामर्थ्यात्तद्भुक्त्वा मोक्षमश्नुते । नित्यं नैमित्तिकं दीक्षां प्राप्य यो नाचरेन्नरः ॥ ११७ ॥
મંત્રારાધનના સામર્થ્યથી મનુષ્ય તેનું ફળ ભોગવી અંતે મોક્ષ પામે છે. પરંતુ નિત્ય અને નૈમિત્તિક કર્મોની દીક્ષા મેળવીને પણ જે તેનો આચરણ ન કરે, તે કર્તવ્યચ્યૂત થાય છે.
Verse 118
कंचित्कालं पिशाचत्वं प्राप्यांते मोक्षमश्नुते । तस्मात्तु दीक्षितः कुर्य्यान्नित्यनैमित्तिकादिकम् ॥ ११८ ॥
થોડો સમય પિશાચત્વ પ્રાપ્ત કર્યા પછી પણ અંતે તે મોક્ષ પામે છે. તેથી દીક્ષિતે નિત્ય-નૈમિત્તિક આદિ કર્મો અવશ્ય કરવા જોઈએ.
Verse 119
अनुष्ठानं च तेनास्य दीक्षां प्राप्याऽनुमीयते । नित्यनैमित्तिकाचार पालकस्य नरस्य तु ॥ ११९ ॥
એ જ નિત્ય-નૈમિત્તિક આચારના અનુષ્ઠાનથી એ અનુમાન થાય છે કે તેણે દીક્ષા પ્રાપ્ત કરી છે; કારણ કે જે મનુષ્ય નિત્ય અને નૈમિત્તિક આચાર પાળે છે, તેમાં દીક્ષા હાજર છે એમ સમજાય છે.
Verse 120
दीक्षावैकल्यविरहात्सद्यो मुक्तिस्तु जायते । तत्रापि गुरुभक्तस्य गतिर्भवति नान्यथा ॥ १२० ॥
દીક્ષામાં કોઈ ખામી ન હોય તો તત્કાળ મુક્તિ થાય છે. છતાં ત્યાં પણ સાચી ગતિ માત્ર ગુરુભક્તની જ થાય છે; અન્યથા નહીં.
Verse 121
दीक्षया गुरुमूर्तिस्थः सर्वानुग्राहकः शिवः । दृष्टाद्यर्थतया यस्य गुरुभक्तिस्तु कृत्रिमा ॥ १२१ ॥
દીક્ષાથી સર્વને અનુગ્રહ આપનાર શિવ ગુરુના સ્વરૂપમાં જ સ્થિત થાય છે. પરંતુ જેની ગુરુભક્તિ માત્ર દૃશ્ય અને લૌકિક લાભ માટે હોય, તે કૃત્રિમ છે.
Verse 122
कृतेऽपि विफलं तस्य प्रायश्चित्तं पदे पदे । कायेन मनसा वाचा गुरुभक्तिपरस्य च ॥ १२२ ॥
તે કેટલુંય કરે તોય તેના કર્મો નિષ્ફળ થાય છે. અને જે ગુરુભક્તિમાં પરાયણ છે, તેને કાયાથી, મનથી અને વાણીથી પગલે પગલે પ્રાયશ્ચિત્ત રાખવું જોઈએ.
Verse 123
प्रायश्चित्तं भवेन्नैव सिद्धिस्तस्य पदे पदे । गुरुभक्तियुते शिष्ये सर्वस्वविनिवेदके ॥ १२३ ॥
એવા શિષ્યને પ્રાયશ્ચિત્તની જરૂર નથી; તેને પગલે પગલે સિદ્ધિ મળે છે—જે ગુરુભક્તિથી યુક્ત છે અને સર્વસ્વ અર્પણ કરેલું છે.
Verse 124
मिथ्याप्रयुक्तमन्त्रस्तु प्रायश्चित्ती भवेद्गुरुः ॥ १२४ ॥
પરંતુ મંત્રનો ખોટો પ્રયોગ થાય તો ગુરુને પ્રાયશ્ચિત્ત કરવું પડે છે.
Frequently Asked Questions
The chapter frames bondage as pāśa—beginningless limitations rooted in mala/karma/māyā that bind the antaḥkaraṇa and prevent direct realization. Dīkṣā is described as pāśa-chedana (bond-cutting) through initiatory knowledge (dīkṣā-jñāna), enabling stable establishment in the Self and making mantra-worship effective for both bhoga and mokṣa.
Nārada’s questions begin with Viṣṇu’s worship and the Bhāgavata Tantra, but Sanatkumāra’s exposition uses Śaiva-tantric categories (paśupati/paśu/pāśa; Śiva–Śakti; Śuddhādhvā). The chapter’s operative point is not sectarian rivalry but a tantra-style soteriology: the Supreme is approached through mantra, guru-mediated initiation, and purity of devotion, with Śiva-language used to articulate grace and liberation.
The initiated practitioner is instructed to maintain varṇa–āśrama duties and perform nitya (daily) and naimittika (occasional) rites without transgression. When aligned with one’s dharma and mantra-discipline, actions are said not to rebind; neglect of the prescribed regimen is censured, and correct mantra-use is emphasized, including expiation rules in cases of misuse.