गङ्गामाहात्म्य — The Greatness of the Gaṅgā

Verse 1

सनक उवाच । एवमौर्वाश्रमे ते द्वे बाहुभार्ये मुनीश्वर । चक्राते भक्तिभावेन शुश्रूषां प्रतिवासरम् 1. ॥ १ ॥

સનક બોલ્યા—હે મુનીશ્વર! આ રીતે ઔર્વના આશ્રમમાં બાહુની તે બે પત્નીઓ ભક્તિભાવથી પ્રતિદિન સેવા-શુશ્રૂષા કરતી હતી।

Verse 2

गते वर्षार्द्धके काले ज्येष्ठा राज्ञी तु या द्विज । तस्याः पापमतिर्जाता सपत्न्याः सम्पदं प्रति ॥ २ ॥

વર્ષાઋતુનો અર્ધો સમય વીતી ગયા પછી, હે દ્વિજ, જ્યેષ્ઠ રાણીએ પોતાની સપત્નીની સમૃદ્ધિ પ્રત્યે પાપબુદ્ધિ ધારણ કરી।

Verse 3

ततस्तया गरो दत्तः कनिष्ठायै तु पापया । न स्वप्रभावं चक्रे वै गरो मुनिनिषेवया ॥ ३ ॥

પછી તે પાપિણીએ કનিষ্ঠાને વિષ આપ્યું; પરંતુ મુનિની સેવા-સંગતિના પ્રભાવથી તે વિષ પોતાનો પ્રભાવ કરી શક્યું નહીં।

Verse 4

भूलेपनादिभिः सम्यग्यतः सानुदिनं मुनेः । चकार सेवां तेनासौ जीर्णपुण्येन कर्मणा ॥ ४ ॥

ભોળાપણાં વગેરે વિનયગુણોથી તે સુશિક્ષિત થયો અને રોજ મુનિની સેવા કરતો રહ્યો; પૂર્વસંચિત, જીર્ણ પુણ્યકર્મથી પ્રેરાઈ તેણે શুশ્રૂષા અર્પી।

Verse 5

ततो मासत्रयेऽतीते गरेण सहितं सुतम् । सुषाव सुशुभे काले शुश्रूषानष्टकिल्बिषा ॥ ५ ॥

પછી ત્રણ માસ વીતી ગયા પછી, શુश्रૂષાથી પાપમુક્ત થયેલી તે શુભ કાળે અપરા (પ્લેસેંટા) સહિત પુત્રને પ્રસવી।

Verse 6

अहो सत्सङ्गतिर्लोके किं पापं न विनाशयेत् । न तदातिसुखं किं वा नराणां पुण्यकर्मणाम् ॥ ६ ॥

અહો! આ લોકમાં સત્સંગ કયું પાપ ન નાશ કરે? અને મનુષ્યો માટે પુણ્યકર્મથી ઉત્પન્ન સુખથી મોટું સુખ શું હોઈ શકે?

Verse 7

ज्ञानाज्ञानकृतं पापं यच्चान्यत्कारितं परैः । तत्सर्वं नाशयत्याशु परिचर्या महात्मनाम् ॥ ७ ॥

જાણીને કે અજાણતાં કરેલું પાપ, અને બીજાઓ દ્વારા કરાવાયેલાં અન્ય દોષો પણ—મહાત્માઓની ભક્તિપૂર્વકની સેવા તે બધું જ શીઘ્ર નાશ કરે છે।

Verse 8

जडोऽपि याति पूज्यत्वं सत्सङ्गाज्जगतीतले । कलामात्रोऽपि शीतांशुः शम्भुना स्वीकृतो यथा ॥ ८ ॥

સત્સંગથી આ ધરતી પર જડબુદ્ધિ માણસ પણ પૂજ્ય બની જાય છે—જેમ એક કલામાત્ર ચંદ્રને પણ શંભુ (શિવ)એ સ્વીકાર્યો હતો।

Verse 9

सत्सङ्गतिः परामृद्धिं ददाति हि नृणां सदा । इहामुत्र च विप्रेन्द्र सन्तः पूज्यतमास्ततः ॥ ९ ॥

નિશ્ચયે સత్సંગ મનુષ્યોને સદા પરમ સમૃદ્ધિ આપે છે—આ લોકમાં પણ અને પરલોકમાં પણ. તેથી, હે વિપ્રેન્દ્ર, સંતો સર્વથી વધુ પૂજ્ય છે।

Verse 10

अहो महद्गुणान्वक्तुं कः समर्थो मुनीश्वर । गर्भं प्राप्तो गरो जीर्णो मासत्रयमहोऽदभुतम् ॥ १० ॥

અહો, હે મુનીશ્વર! આવા મહાન ગુણોનું સંપૂર્ણ વર્ણન કોણ કરી શકે? ઘોર વિષ ગર્ભમાં પ્રવેશીને ત્રણ માસ ત્યાં જ જીર્ણ થઈ ગયું—કેટલું અદ્ભુત!

Verse 11

गरेण सहितं पुत्रं दृष्ट्वा तेजोनिधिर्मुनिः । जातकर्म चकारासौ तन्नाम सगरेति च ॥ ११ ॥

ગર (વિષ) સાથેના પુત્રને જોઈ તેજોનિધિ મુનિએ જાતકર્મ કર્યું અને તેનું નામ ‘સગર’ રાખ્યું।

Verse 12

पुपोष सगरं बालं तन्माता प्रीतिपूर्वकम् । चौलोपवीतकर्माणि तथा चक्रे मुनीश्वरः ॥ १२ ॥

તેણીની માતાએ અત્યંત પ્રેમપૂર્વક બાલક સગરનું પાલન-પોષણ કર્યું; અને મુનીશ્વરે વિધિપૂર્વક તેનું ચૂડાકર્મ તથા ઉપનયન સંસ્કાર પણ કરાવ્યા.

Verse 13

शास्त्राण्यध्यापयामास राजयोग्यानि मन्त्रवित् । समर्थं सगरं दृष्ट्वा किंचिदुद्भिन्नशैशवम् ॥ १३ ॥

મંત્રવિદ એવા મુનીશ્વરે સગરને રાજકાર્યને યોગ્ય શાસ્ત્રો ભણાવ્યાં; અને તેને સમર્થ તથા બાળપણ હળવે હળવે વિકસતું જોઈ, યોગ્ય રીતે શિક્ષણ આપ્યું.

Verse 14

मन्त्रवत्सर्वशस्त्रास्त्रं दत्तवान्स मुनीश्वरः । सगरः शिक्षितस्तेन सम्यगौर्वर्षिणा मुने ॥ १४ ॥

તે મુનીશ્વરે મંત્રયુક્ત સર્વ શસ્ત્ર-અસ્ત્ર તેને અર્પણ કર્યા; હે મુને, ઔર્વ ઋષિ દ્વારા સગરનું સમ્યક્ શિક્ષણ થયું.

Verse 15

बभूव बलवान्धर्मी कृतज्ञो गुणवान्सुधीः । धर्मज्ञः सोऽपि सगरो मुनेरमिततेजसः । समित्कुशाम्बुपुष्पादि प्रत्यहं समुपानयत् ॥ १५ ॥

સગર પણ બલવાન, ધર્મનિષ્ઠ, કૃતજ્ઞ, ગુણવાન અને બુદ્ધિમાન—ધર્મજ્ઞ—બન્યો. અને અમિત તેજવાળા મુનિ માટે તે દરરોજ સમિધા, કુશ, જળ, પુષ્પ વગેરે લાવી અર્પણ કરતો.

Verse 16

स कदाचिद्गुणनिधिः प्रणिपत्य स्वमातरम् । उवाच प्राञ्जलिर्भूत्वा सगरो विनयान्वितः ॥ १६ ॥

એક વખત ગુણનિધિ સગરે પોતાની માતાને પ્રણામ કર્યો; પછી હાથ જોડીને, વિનયપૂર્વક, તેણીને કહ્યું.

Verse 17

सगर उवाच । मातर्गतः पिता कुत्र किं नामा कस्य वंशजः । तत्सर्वं मे समाचक्ष्व श्रोतुं कौतूहलं मम ॥ १७ ॥

સગર બોલ્યો—મારા પિતા ક્યાં ગયા? તેમનું નામ શું છે અને તેઓ કયા વંશના છે? એ બધું મને વિસ્તારે કહો; સાંભળવાની મને ભારે ઉત્કંઠા છે.

Verse 18

पित्रा विहीना ये लोके जीवन्तोऽपि मृतोपमाः ॥ १८ ॥

આ લોકમાં જે પિતાવિહોણા છે, તેઓ જીવતા હોવા છતાં મૃત સમાન છે.

Verse 19

दरिद्रो ऽपि पिता यस्य ह्यास्ते स धनदोपमः । यस्य माता पिता नास्ति सुखं तस्य न विद्यते ॥ १९ ॥

જેનો પિતા ગરીબ હોય તોય જીવતો હોય, તે ધનવાન સમાન છે; પરંતુ જેને માતા-પિતા બંને નથી, તેને સુખ મળતું નથી.

Verse 20

धर्महीनो यथा मूर्खः परत्रेह च निन्दितः । मातापितृविहीनस्य अज्ञस्याप्यविवेकिनः । अपुत्रस्य वृथा जन्म ऋणग्रस्तस्य चैव हि ॥ २० ॥

ધર્મહીન મનુષ્ય મૂર્ખ સમાન—આ લોક અને પરલોક બન્નેમાં નિંદિત. તેમ જ માતા-પિતાવિહોણો અજ્ઞાની અને અવિવેકી પણ. પુત્રહીનનો જન્મ વ્યર્થ છે, અને ઋણથી દબાયેલાનું જીવન પણ વ્યર્થ છે.

Verse 21

चन्द्र हीना यथा रात्रिः पद्महीनं यथा सरः । पतिहीना यथा नारी पितृहीनस्तथा शिशुः ॥ २१ ॥

જેમ ચંદ્ર વિના રાત, જેમ કમળ વિના સરોવર, જેમ પતિ વિના નારી—તેમ પિતા વિના શિશુ.

Verse 22

धर्महीनो यथा जन्तुः कर्महीनो यथा गृही । पशुहीनो यथा वैश्यस्तथा पित्रा विनार्भकः ॥ २२ ॥

જેમ ધર્મવિહિન પ્રાણી નિષ્ફળ છે, જેમ કર્તવ્યવિહિન ગૃહસ્થ ખાલી છે, અને જેમ પશુવિહિન વૈશ્યની જીવિકા છીનવાય—તેમ પિતા વિના બાળક વંચિત રહે છે।

Verse 23

सत्यहीनं यथा वाक्यं साधुहीना यथा सभा । तपो यथा दयाहीनं तथा पित्रा विनार्भकः ॥ २३ ॥

જેમ સત્યવિહિન વચન નિષ્ફળ છે, જેમ સાધુજન વિહિન સભા ખાલી છે; અને જેમ દયાવિહિન તપ નિષ્પ્રભ છે—તેમ પિતા વિના બાળક વંચિત રહે છે।

Verse 24

वृक्षहीनं यथारण्यं जलहीना यथा नदी । वेगहीनो यथा वाजी तथा पित्रा विनार्भकः ॥ २४ ॥

જેમ વૃક્ષવિહિન અરણ્ય, જેમ જળવિહિન નદી, અને જેમ વેગવિહિન ઘોડો—તેમ પિતા વિના બાળક પણ એવો જ છે।

Verse 25

यथा लघुतरो लोके मातर्याच्ञापरो नरः । तथा पित्रा विहीनस्तु बहुदुःखान्वितःसुतः ॥ २५ ॥

જેમ આ લોકમાં માતાની આજ્ઞા ન માનનાર પુરુષ તુચ્છ ગણાય છે, તેમ પિતાવિહિન પુત્ર અનેક દુઃખોથી યુક્ત થાય છે।

Verse 26

इतीरितं सुतेनैषा श्रुत्वा निःश्वस्य दुःखिता । संपृष्टं तद्यथावृत्तं सर्वं तस्मै न्यवेदयत् ॥ २६ ॥

પુત્રે આમ કહ્યું તે સાંભળી તે દુઃખિત થઈ નિઃશ્વાસ ભરી; અને પૂછવામાં આવતાં જે રીતે બન્યું હતું તે બધું તેને કહી સંભળાવ્યું।

Verse 27

तच्छ्रुत्वा सगरः क्रुद्धः कोपसंरक्तलोचनः । हनिष्यामीत्यरातीन्स प्रतिज्ञामकरोत्तदा ॥ २७ ॥

એ સાંભળીને રાજા સગર ક્રોધથી ઉગ્ર બન્યા; રોષથી તેમની આંખો લાલ થઈ ગઈ. ત્યારે તેમણે દૃઢ પ્રતિજ્ઞા કરી—“હું શત્રુઓનો સંહાર કરીશ.”

Verse 28

प्रदक्षिणीकृत्य मुनिं जननीं च प्रणम्य सः । प्रस्थापितः प्रतस्थे च तेनैव मुनिना तदा ॥ २८ ॥

તેણે મુનિની પ્રદક્ષિણા કરી અને પોતાની જનની સહિત તેમને પ્રણામ કર્યા. પછી એ જ મુનિએ વિધિવત્ પ્રસ્થાપિત કરતાં તે યાત્રાએ નીકળ્યો.

Verse 29

और्वाश्रमाद्विनिष्क्रान्तः सगरः सत्यवाक् शुचिः । वसिष्ठं स्वकुलाचार्यं प्राप्तः प्रीतिसमन्वितः ॥ २९ ॥

ઔર્વના આશ્રમથી નીકળીને સત્યવચન અને શુદ્ધ એવા સગર, પ્રેમ-ભક્તિથી ભરપૂર થઈ પોતાના કુલાચાર્ય વસિષ્ઠને મળવા પહોંચ્યા.

Verse 30

प्रणम्य गुरवे तस्मै वशिष्ठाय महात्मने । सर्वं विज्ञापयामास ज्ञानदृष्ट्या विजानते ॥ ३० ॥

તે મહાત્મા ગુરુ વસિષ્ઠને પ્રણામ કરીને તેણે સર્વ વાતો સંપૂર્ણ રીતે નિવેદન કરી—જેઓ જ્ઞાનદૃષ્ટિથી બધું જાણતા હતા.

Verse 31

एन्द्रा स्त्रं वारुणं ब्राह्ममाग्नेयं सगरो नृपः । तेनैव मुनिनाऽवाप खड्गं वज्रोपमं धनुः ॥ ३१ ॥

રાજા સગરે એ જ મુનિ પાસેથી ઐન્દ્ર, વારુણ, બ્રાહ્મ અને આગ્નેય અસ્ત્રો પ્રાપ્ત કર્યા; તેમજ ખડ્ગ અને વજ્ર સમાન પ્રચંડ ધનુષ્ય પણ મેળવ્યું.

Verse 32

ततस्तेनाभ्यनुज्ञातः सगरः सौमनस्यवान् । आशीर्भिरर्चितः सद्यः प्रतस्थे प्रणिपत्य तम् ॥ ३२ ॥

તેમની અનુમતિ મેળવી આનંદિત સગરએ આશીર્વચનો વડે તેમનું પૂજન કર્યું; પ્રણામ કરીને તરત જ પ્રસ્થાન કર્યું।

Verse 33

एकेनैव तु चापेन स शूरः परिपन्थिनः । सपुत्रपौत्रान्सगणानकरोत्स्वर्गवासिनः ॥ ३३ ॥

આ શૂરવીરે માત્ર એક જ ધનુષ્યથી માર્ગલૂંટારૂઓને—પુત્ર-પૌત્રો તથા સર્વ સાથીઓসহ—સ્વર્ગવાસી કરી દીધા।

Verse 34

तच्चापमुक्तबाणाग्निसंतप्तास्तदरातयः । केचिद्विनष्टा संत्रस्तास्तथा चान्ये प्रदुद्रुवुः ॥ ३४ ॥

તે ધનુષ્યમાંથી છૂટેલા અગ્નિસમાન બાણોથી દગ્ધ થઈ શત્રુઓ વ્યાકુળ થયા—કેટલાક નષ્ટ થયા, કેટલાક ભયભીત થયા, અને કેટલાક ચારે તરફ દોડી ગયા।

Verse 35

केचिद्विशीर्णकेशाश्च वल्मीकोपरि संस्थिताः । तृणान्यभक्षयन्केचिन्नग्नाश्च विविशुर्जलम् ॥ ३५ ॥

કેટલાકના વાળ વિખેરાઈ ગયા અને તેઓ વલ્મીક પર બેસી રહ્યા; કેટલાક ઘાસ જ ખાવા લાગ્યા; અને કેટલાક નગ્ન થઈ જળમાં પ્રવેશ્યા।

Verse 36

शकाश्च यवनाश्चैव तथा चान्ये महीभृतः । सत्वरं शरणं जग्मुर्वशिष्ठं प्राणलोलुपाः ॥ ३६ ॥

શક, યવન તથા અન્ય ભૂપતિઓ પણ પ્રાણ બચાવવાની તીવ્ર ઇચ્છાથી ઝડપથી વશિષ્ઠના શરણે ગયા।

Verse 37

जितक्षितिर्बाहुपुत्रो रिपून्गुरुसमीपगान् । चारैर्विज्ञातवान्सद्यः प्राप्तश्चाचार्यसन्निधिम् ॥ ३७ ॥

બાહુપુત્ર જીતક્ષિતિએ પોતાના ગુપ્તચરો દ્વારા ગુરુની નજીક આવેલા શત્રુઓની વાત તરત જાણી, અને ક્ષણમાં આચાર્યના સાન્નિધ્યે પહોંચી ગયો।

Verse 38

तमागतं बाहुसुतं निशम्य मुनिर्वशिष्ठः शरणागतांस्तान् । त्रातुं च शिष्याभिहितं च कर्तुं विचारयामास तदा क्षणेन ॥ ३८ ॥

બાહુપુત્રના આગમનનું સાંભળીને મુનિ વસિષ્ઠે શરણાગત થયેલાં તેમને જોઈ, તેમને બચાવવું અને શિષ્યે કહેલું કાર્ય કરવું—એ વિષે ક્ષણમાં વિચાર કર્યો।

Verse 39

चकार मुण्डाञ्शबरान्यवनांल्लम्बमूर्द्धजान् । अन्धांश्च श्मश्रुलान्सर्वान्मुण्डान्वेदबहिष्कृतान् ॥ ३९ ॥

તેમણે શબર અને યવનને મુંડિત કરીને શિખા લાંબી રાખી; અને બાકીના સૌને અંધ, દાઢીવાળા અને મુંડિત કરીને વેદથી બહિષ્કૃત કર્યા।

Verse 40

वसिष्ठमुनिना तेन हतप्रायान्निरीक्ष्य सः । प्रहसन्प्राह सगरः स्वगुरुं तपसो निधिम् ॥ ४० ॥

મુનિ વસિષ્ઠે તેમને લગભગ નષ્ટ કરેલા જોઈ રાજા સગરે હસીને, તપસ્યાના નિધિ એવા પોતાના ગુરુ વસિષ્ઠને કહ્યું।

Verse 41

सगर उवाच । भो भो गुरो दुराचारानेतान्ररक्षसि तान्वृथा । सर्वथाहं हनिष्यामि मत्पितुर्देशहारकान् ॥ ४१ ॥

સગરે કહ્યું—હે ગુરુદેવ! તમે આ દુષ્કર્મીઓને વ્યર્થ રક્ષો છો. મારા પિતાનું રાજ્ય હડપ કરનારાઓને હું કોઈ પણ રીતે નિશ્ચયે સંહાર કરીશ।

Verse 42

उपेक्षेत समर्थः सन्धर्मस्य परिपन्थिनः । स एव सर्वनाशाय हेतुभूतो न संशयः ॥ ४२ ॥

જે સમર્થ થઈને પણ સદ્ધર્મના વિરોધીઓને અવગણે છે, તે જ નિઃસંદેહ સર્વનાશનું કારણ બને છે।

Verse 43

बान्धवं प्रथमं मत्वा दुर्जनाः सकलं जगत् । त एव बलहीनाश्चेद्भजन्तेऽत्यन्तसाधुताम् ॥ ४३ ॥

દુર્જનો પહેલા પોતાના બાંધવને જ મુખ્ય માને છે અને પછી એ જ દૃષ્ટિથી આખા જગતને જુએ છે; અને એ જ લોકો બળહીન થાય ત્યારે અત્યંત સાધુતા ધારણ કરે છે।

Verse 44

अहो मायाकृतं कर्म खलाः कश्मलचेतसः । तावत्कुर्वन्ति कार्याणि यावत्स्यात्प्रबलं बलम् ॥ ४४ ॥

અહો! કલુષચિત્ત ખલોના આ માયાપ્રેરિત કર્મ છે—જ્યાં સુધી તેમનું બળ પ્રબળ રહે છે, ત્યાં સુધી તેઓ પોતાની યોજનાઓ ચલાવે છે।

Verse 45

दासभावं च शत्रूणां वारस्त्रीणां च सौहृदम् । साधुभावं च सर्पाणां श्रेयस्कामो न विश्वसेत् ॥ ४५ ॥

જે કલ્યાણ ઇચ્છે છે, તેણે શત્રુની દાસતા, વારસ્ત્રીનું સ્નેહ અને સર્પની સાધુતા—આ પર વિશ્વાસ ન કરવો।

Verse 46

प्रहासं कुर्वते नित्यं यान्दन्तान्दर्शयन्खलाः । तानेव दर्शयन्त्याशु स्वसामर्थ्यविपर्यये ॥ ४६ ॥

ખલ લોકો હંમેશાં હાસ્યમાં દાંત બતાવી ઉપહાસ કરે છે; પરંતુ તેમનું સામર્થ્ય ઉલટાય ત્યારે, એ જ દાંત તેમને તુરંત બતાવવા પડે છે।

Verse 47

पिशुना जिह्वया पूर्वं परुषं प्रवदन्ति च । अतीव करुणं वाक्यं वदन्त्येव तथाबलाः ॥ ४७ ॥

નિંદક જીભથી પહેલાં કઠોર વચન બોલનારા, પછી દુર્બળ સ્વભાવથી અતિ કરુણ લાગતાં શબ્દો પણ બોલી દે છે।

Verse 48

श्रेयस्कामो भवेद्यस्तु नीतिशास्त्रार्थकोविदः । साधुत्वं समभावं च खलानां नैव विश्वसेत् ॥ ४८ ॥

જે સાચું કલ્યાણ ઇચ્છે, તે નીતિશાસ્ત્રના અર્થમાં કુશળ હોવો જોઈએ; અને દુષ્ટ લોકો બતાવતી ‘સાધુતા’ તથા ‘સમભાવ’ પર કદી વિશ્વાસ ન કરવો।

Verse 49

दुर्जनं प्रणतिं यान्तं मित्रं कैतवशीलिनम् । दुष्टां भार्यां च विश्वस्तो मृत एव न संशयः ॥ ४९ ॥

નમ્ર થઈને આવ્યો હોય તોય દુર્જન પર, કપટ સ્વભાવના મિત્ર પર અને દુષ્ટ પત્ની પર જે વિશ્વાસ કરે—તે નિઃસંદેહ મૃત સમાન છે।

Verse 50

मा रक्ष तस्मादेतान्वै गोरूपव्याघ्रकर्मिणः । हत्वैतानखिलान् दुष्टांस्त्वत्प्रसादान्महीं भजे ॥ ५० ॥

અતએવ એમને બચાવશો નહીં—રૂપે ગાય જેવા, પણ કર્મે વાઘ જેવા છે. આ બધા દુષ્ટોને સંહાર કરો; તમારી કૃપાથી હું ધરતીનો ભોગ અને રાજ્ય કરીશ।

Verse 51

वशिष्ठस्तद्वचः श्रुत्वा सुप्रीतो मुनिसत्तमः । कराभ्यां सगरस्याङ्गं स्पृशन्निदमुवाच ह ॥ ५१ ॥

એ વચન સાંભળી મુનિશ્રેષ્ઠ વશિષ્ઠ અત્યંત પ્રસન્ન થયા. બંને હાથથી સગરના અંગને સ્પર્શ કરતાં તેમણે આ રીતે કહ્યું।

Verse 52

वसिष्ठ उवाच । साधु साधु महाभाग सत्यं वदसि सुव्रत । तथापि मद्वचः श्रुत्वा परां शान्तिं लभिष्यसि ॥ ५२ ॥

વસિષ્ઠ બોલ્યા: "ઉત્તમ, ઉત્તમ, હે મહાભાગ! હે સુવ્રત, તમે સત્ય કહો છો. તો પણ, મારા વચનો સાંભળીને તમે પરમ શાંતિ પામશો."

Verse 53

मयैते निहताः पूर्वं त्वत्प्रतिज्ञाविरोधिनः । हतानां हनने कीर्तिः का समुत्पद्यते वद ॥ ५३ ॥

તમારી પ્રતિજ્ઞાના વિરોધી આ લોકોને મેં પહેલાં જ હણી નાખ્યા છે. જેઓ હણાયેલા જ છે, તેમને હણવાથી કઈ કીર્તિ મળે? કહો.

Verse 54

भूमीश जन्तवः सर्वे कर्मपाशेन यन्त्रिताः । तथापि पापैर्निहताः किमर्थं हंसि तान्पुनः ॥ ५४ ॥

હે પૃથ્વીપતિ! સર્વ જીવો કર્મપાશથી બંધાયેલા છે. તો પણ, પાપો દ્વારા હણાયેલા તેમને તમે ફરી શા માટે હણો છો?

Verse 55

देहस्तु पापजनितः पूर्वमेवैनसा हतः । आत्मा ह्यभेद्यः पूर्णत्वाच्छास्त्राणामेष निश्चयः ॥ ५५ ॥

દેહ તો પાપથી જન્મેલો છે અને પાપથી જ પહેલાં હણાયેલો છે. પરંતુ આત્મા અભેદ્ય છે કારણ કે તે પૂર્ણ છે, એવો શાસ્ત્રોનો નિશ્ચય છે.

Verse 56

स्वकर्मफलभोगानां हेतुमात्रा हि जन्तवः । कर्माणि दैवमूलानि दैवाधीनमिदं जगत् ॥ ५६ ॥

જીવો પોતાના કર્મોના ફળ ભોગવવા માટે માત્ર નિમિત્ત છે. કર્મો દૈવ (પ્રારબ્ધ) પર આધારિત છે અને આ જગત દૈવને આધીન છે.

Verse 57

यस्माद् दैवं हि साधुनां रक्षिता दुष्टशिक्षिता । ततो नरैरस्वतन्त्रैः किं कार्यं साध्यते वद ॥ ५७ ॥

જ્યારે દૈવ જ સજ્જનોનું રક્ષણ કરે છે અને દુષ્ટોને દંડ આપી શિસ્તમાં લાવે છે, ત્યારે સાચે સ્વતંત્ર ન હોય એવા મનુષ્યો દ્વારા કયું કાર્ય સિદ્ધ થશે? કહો.

Verse 58

शरीरं पापसंभूतं पापेनैव प्रवर्तते । पापमूलमिदं ज्ञात्वा कथं हन्तुं समुद्यतः ॥ ५८ ॥

આ શરીર પાપમાંથી ઉત્પન્ન થયું છે અને પાપથી જ પ્રવર્તે છે. આ પાપમૂલ છે એમ જાણી કોઈ (બીજાને) મારવા માટે કેવી રીતે ઉદ્યત થાય?

Verse 59

आत्मा शुद्धोऽपि देहस्थो देहीति प्रोच्यते बुधैः । तस्मादिदं वपुर्भूप पापमूलं न संशयः ॥ ५९ ॥

આત્મા શુદ્ધ હોવા છતાં દેહમાં વસે ત્યારે જ્ઞાનીજન તેને ‘દેહી’ કહે છે. તેથી, હે રાજન, આ દેહ જ પાપનું મૂળ છે—એમાં શંકા નથી.

Verse 60

पापमूलवपुर्हन्तुः का कीर्तिस्तव बाहुज । भविष्यतीति निश्चित्य नैतान्हिंसीस्ततः सुत ॥ ६० ॥

હે બાહુબલવાન! પાપમૂલ સ્વભાવ ધરાવતાં જીવોને મારનાર તરીકે તારી કેવી કીર્તિ થશે? આ નિશ્ચય જાણી, પુત્ર, તેથી તેમને કદી હિંસા ન કર.

Verse 61

इति श्रुत्वा गुरोर्वाक्यं विरराम स कोपतः । स्पृशन्करेण सगरं नन्दनं मुनयस्तदा ॥ ६१ ॥

ગુરુના વચન સાંભળીને તે ક્રોધથી વિરત થયો. ત્યારબાદ મુનિઓએ પોતાના હાથથી નંદનનો ઘડો (સગર) સ્પર્શ કર્યો.

Verse 62

अथाथर्वनिधिस्तस्य सगरस्य महात्मनः । राज्याभिषेकं कृतवान्मुनिभिः सह सुव्रतैः ॥ ६२ ॥

ત્યારબાદ મહાત્મા સગરનો રાજ્યાભિષેક અથર્વનિધિએ ઉત્તમ વ્રતધારી મુનિઓ સાથે વિધિપૂર્વક કર્યો।

Verse 63

भार्याद्वयं च तस्यासीत्केशिनी सुमतिस्तथा । काश्यपस्य विदर्भस्य तनये मुनिसत्तम ॥ ६३ ॥

હે મુનિશ્રેષ્ઠ, તે રાજાની બે પત્નીઓ હતી—કેશિની અને સુમતિ; તેઓ વિદર્ભના કાશ્યપની પુત્રીઓ હતી।

Verse 64

राज्ये प्रतिष्ठिते दृष्ट्वा मुनिरौर्वस्तपोनिधिः । वनादागत्य राजानं संभाष्य स्वाश्रमं ययौ ॥ ६४ ॥

રાજ્ય દૃઢપણે સ્થિર થયું તે જોઈ તપોનિધિ ઔર્વ મુનિ વનમાંથી આવી રાજાને મળીને વાત કરી અને પછી પોતાના આશ્રમમાં પરત ગયા।

Verse 65

कदाचित्तस्य भूपस्य भार्याभ्यां प्रार्थितो मुनिः । वरं ददावपत्यार्थमौर्वो भार्गवमन्त्रवित् ॥ ६५ ॥

એક વખત તે રાજાની બંને રાણીઓની પ્રાર્થનાથી, ભાર్గવ મંત્રોના જાણકાર ઔર્વ મુનિએ સંતાનપ્રાપ્તિ માટે વરદાન આપ્યું।

Verse 66

क्षणं ध्यानस्थितो भूत्वा त्रिकालज्ञो मुनीश्वरः । केशिनीं सुमतिं चैव इदमाह प्रहर्षयन् ॥ ६६ ॥

ત્રિકાલજ્ઞ મુનીશ્વર ક્ષણમાત્ર ધ્યાનસ્થ રહી, કેશિની અને સુમતিকে હર્ષિત કરતાં આ વચન બોલ્યા।

Verse 67

और्व उवाच । एका वंशधरं चैकमन्या षडयुतानि च । अपत्यार्थं महाभागे वृणुतां च यथेप्सितम् ॥ ६७ ॥

ઔર્વે કહ્યું—હે મહાભાગે! એક ગાય તને વંશધર એક પુત્ર આપશે, અને બીજી છ હજાર પુત્રો આપશે. સંતાનાર્થે જેમ તને ઇચ્છા હોય તેમ પસંદ કર.

Verse 68

अथ श्रुत्वा वचस्तस्य मुनेरौर्वस्य नारद । केशिन्येकं सुतं वव्रे वंशसन्तानकारणम् ॥ ६८ ॥

હે નારદ! ઔર્વ મુનિના વચન સાંભળી કેશિનીએ વંશ-સંતતિ ચાલુ રહે તે માટે એક જ પુત્રની પ્રાર્થના કરી.

Verse 69

तथा षष्टिसहस्राणि सुमत्या ह्यभवन्सुताः । नाम्नासमंजाः केशिन्यास्तनयो मुनिसत्तम ॥ ६९ ॥

એ જ રીતે સુમતિથી સાઠ હજાર પુત્રો જન્મ્યા. અને હે મુનિશ્રેષ્ઠ! કેશિનીના પુત્રનું નામ ‘સમંજ’ હતું.

Verse 70

असमंजास्तु कर्माणि चकारोन्मत्तचेष्टितः । तं दृष्ट्वा सागराः सर्वे ह्यासन्दुर्वृत्तचेतसः ॥ ७० ॥

પરંતુ અસમાંજ ઉન્મત્તની જેમ વર્તીને નિંદનીય કર્મો કરવા લાગ્યો. તેને જોઈ સાગરના બધા પુત્રોના મન પણ દુર્વૃત્તિ તરફ વળ્યા.

Verse 71

तद्बालभावं संदुष्टं ज्ञात्वा बाहुसुतो नृपः । चिन्तयामास विधिवत्पुत्रकर्म विगर्हितम् ॥ ७१ ॥

બાળકનો સ્વભાવ બગડી ગયો છે એમ જાણી, બાહુનો પુત્ર રાજા વિધિપૂર્વક પુત્ર વિષે શું કરવું—ભલે તે નિંદનીય વિષય હોય—તે અંગે વિચારવા લાગ્યો.

Verse 72

अहो कष्टतरा लोके दुर्जनानां हि संगतिः । कारुकैस्ताड्यते वह्निरयः संयोगमात्रतः ॥ ७२ ॥

અહો, આ લોકમાં દુર્જનોની સંગતિ અતિ કષ્ટદાયક છે; લોહાના સંયોગમાત્રથી કારખાનેદારો અગ્નિને પણ પીટે છે.

Verse 73

अंशुमान्नाम तनयो बभूव ह्यसमंजसः । शास्त्रज्ञो गुणवान्धर्मी पितामहहिते रतः ॥ ७३ ॥

અસમંજસનો પુત્ર અંશુમાન નામે થયો; તે શાસ્ત્રજ્ઞ, ગુણવાન, ધર્મનિષ્ઠ અને પિતામહના હિતમાં રત હતો.

Verse 74

दुर्वृत्ताः सागराः सर्वे लोकोपद्र वकारिणः । अनुष्ठानवतां नित्यमन्तराया भवन्ति ते ॥ ७४ ॥

બધા સાગરો દુર્વૃત્ત અને લોકને ઉપદ્રવ કરનાર છે; અનુષ્ઠાનવંતો માટે તેઓ સદા અંતરાય બને છે.

Verse 75

हुतानि यानि यज्ञेषु हवींषि विधिवद् द्विजैः । बुभुजे तानि सर्वाणि निराकृत्य दिवौकसः ॥ ७५ ॥

યજ્ઞોમાં દ્વિજોએ વિધિપૂર્વક અર્પિત કરેલા હવિઓને, સ્વર્ગવાસી દેવોને બાજુએ ઠેલી, તેણે બધાં જ ભક્ષણ કર્યા।

Verse 76

स्वर्गादाहृत्य सततं रम्भाद्या देवयोषितः । भजन्ति सागरास्ता वै कचग्रहबलात्कृताः ॥ ७६ ॥

સ્વર્ગમાંથી સતત ઉતારી લાવવામાં આવેલી રંભા વગેરે દેવયોષિતોને, કચગ્રહના બળથી વશ કરેલી, સાગરો ખરેખર સંગમાં રાખે છે.

Verse 77

पारिजातादिवृक्षाणां पुष्पाण्याहृत्य ते खलाः । भूषयन्ति स्वदेहानि मद्यपानपरायणाः ॥ ७७ ॥

પારિજાત વગેરે કલ્પવૃક્ષોના પુષ્પો તોડી, મદ્યપાનમાં આસક્ત તે દુષ્ટો માત્ર પોતાના દેહને જ શોભાવે છે।

Verse 78

साधुवृत्तीः समाजह्रुः सदाचाराननाशयन् । मित्रैश्च योद्धुमारब्धा बलिनोऽत्यन्तपापिनः ॥ ७८ ॥

અત્યંત પાપી અને બળવાન એવા તેઓ સજ્જનોની જીવિકા છીનવી લેતા, સદાચારનો નાશ કરતા અને મિત્રોની સાથે યુદ્ધ શરૂ કરતા।

Verse 79

एतद् दृष्ट्वातितुःखार्ता देवा इन्द्र पुरोगमाः । विचारं परमं चक्रुरेतेषां नाशहेतवे ॥ ७९ ॥

આ જોઈને ઇન્દ્રને અગ્રે રાખી દેવગણ અત્યંત શોકગ્રસ્ત થયા અને તેમના વિનાશના ઉપાય માટે પરમ વિચાર કર્યો।

Verse 80

निश्चित्य विबुधाः सर्वे पातालान्तरगोचरम् । कपिलं देवदेवेशं ययुः प्रच्छन्नरूपिणः ॥ ८० ॥

દેવદેવેશ કપિલ પાતાળના આંતરિક પ્રદેશોમાં વિહરે છે એમ નક્કી કરીને, બધા દેવો ગુપ્ત રૂપ ધારણ કરી તેમના પાસે ગયા।

Verse 81

ध्यायन्तमात्मनात्मानं परानन्दैकविग्रहम् । प्रणम्य दण्डवद् भूमौ तुष्टुवुस्त्रिदशास्ततः ॥ ८१ ॥

પોતાના આત્માથી પોતાના આત્માનું ધ્યાન કરતા, પરમાનંદમય એકમાત્ર વિગ્રહરૂપ તેમને જોઈ, ત્રિદશોએ ભૂમિ પર દંડવત્ પ્રણામ કરી સ્તુતિ શરૂ કરી।

Verse 82

देवा ऊचुः । नमस्ते योगिने तुभ्यं सांख्ययोगरताय च । नररूपप्रतिच्छन्नजिष्णवे विष्णवे नमः ॥ ८२ ॥

દેવોએ કહ્યું—હે પરમ યોગી, તમને નમસ્કાર; સાંખ્ય અને યોગમાં રત રહેનાર તમને નમસ્કાર. નરરૂપે આવૃત સદા-વિજયી વિષ્ણુને નમસ્કાર.

Verse 83

नमः परेशभक्ताय लोकानुग्रहहेतवे । संसारारण्यदावाग्ने धर्मपालनसेतवे ॥ ८३ ॥

પરમેશ્વરના ભક્તને નમસ્કાર, જે લોકહિત માટે પ્રવૃત્ત છે; જે સંસાર-અરણ્યના દાવાનલ સમાન છે અને ધર્મપાલનનો સેતુ છે.

Verse 84

महते वीतरागाय तुभ्यं भूयो नमो नमः । सागरैः पीडितानस्मांस्त्रायस्व शरणागतान् ॥ ८४ ॥

હે મહાન, વીતરાગ! તમને ફરી ફરી નમસ્કાર. અમે સાગરો દ્વારા પીડિત શરણાગત છીએ; અમારું રક્ષણ કરી ઉદ્ધાર કરો.

Verse 85

कपिल उवाच । ये तु नाशमिहेच्छंतिं यशोबलधनायुषाम् । त एव लोकान्बाधन्ते नात्राश्चर्यं सुरोत्तमाः ॥ ८५ ॥

કપિલે કહ્યું—જે આ લોકમાં યશ, બળ, ધન અને આયુષ્યનો નાશ ઇચ્છે છે, તે જ લોકો જગતને પીડાવે છે; તેમાં આશ્ચર્ય નથી, હે દેવશ્રેષ્ઠો.

Verse 86

यस्तु बाधितुमिच्छेत जनान्निरपराधिनः । तं विद्यात्सर्वलोकेषु पापभोगरतं सुराः ॥ ८६ ॥

પરંતુ જે નિર્દોષ લોકોને પીડાવા ઇચ્છે છે, હે દેવો, તેને સર્વ લોકોમાં પાપભોગમાં રત જાણો.

Verse 87

कर्मणा मनसा वाचा यस्त्वन्यान्बाधते सदा । तं हन्ति दैवमेवाशु नात्र कार्या विचारणा ॥ ८७ ॥

જે કર્મ, મન અને વાણીથી સદા અન્યને પીડાવે છે, તેને દૈવ જ તત્કાળ દંડ આપે છે; અહીં વધુ વિચાર જરૂરી નથી।

Verse 88

अल्पैरहोभिरेवैते नाशमेष्यन्ति सागराः । इत्युक्ते मुनिना तेन कपिलेन महात्मना । प्रणम्य तं यथान्यायं गता नाकं दिवौकसः ॥ ८८ ॥

મહાત્મા મુનિ કપિલે કહ્યું—“થોડા જ દિવસોમાં આ સાગરો નાશ પામશે.” એમ સાંભળી દેવગણોએ યથાવિધી પ્રણામ કરી સ્વર્ગે પ્રસ્થાન કર્યું।

Verse 89

अत्रान्तरे तु सगरो वसिष्ठाद्यैर्महर्षिभिः । आरेभे हयमेधाख्यं यज्ञं कर्त्तुमनुत्तमम् ॥ ८९ ॥

આ વચ્ચે રાજા સગરે વશિષ્ઠ આદિ મહર્ષિઓ સાથે મળીને ‘અશ્વમેધ’ નામનો અનુત્તમ યજ્ઞ આરંભ્યો।

Verse 90

तद्यज्ञे योजितं सप्तिमपहृत्य सुरेश्वरः । पाताले स्थापयामास कपिलो यत्र तिष्ठति ॥ ९० ॥

તે યજ્ઞ માટે નિયુક્ત અશ્વને અપહરી દેવેશ્વર ઇન્દ્રએ તેને પાતાળમાં, જ્યાં કપિલ મુનિ નિવાસ કરે છે, ત્યાં સ્થાપ્યો।

Verse 91

गूढविग्रहशक्रेण हृतमश्वं तु सागराः । अन्वेष्टुं बभ्रमुर्लोकान् भूरादींश्च सुविस्मिताः ॥ ९१ ॥

ગૂઢ રૂપ ધારણ કરેલા શક્ર ઇન્દ્રએ અશ્વ હરી લીધું ત્યારે સગરના પુત્રો અત્યંત આશ્ચર્યચકિત થઈ ભૂલોક વગેરે લોકોમાં તેને શોધવા ભટક્યા।

Verse 92

अदृष्टसप्तयस्ते च पातालं गन्तुमुद्यताः । चख्नुर्महीतलं सर्वमेकैको योजनं पृथक् ॥ ९२ ॥

દૃષ્ટિથી અદૃશ્ય થયેલા તે સાતેય પાતાળ જવા ઉદ્યત થયા. દરેકે અલગ અલગ એક એક યોજન જેટલું સમગ્ર ભૂતલ ખોદી નાંખ્યું॥

Verse 93

मृत्तिकां खनितां ते चोदधितीरे समाकिरन् । तद्द्वारेण गताः सर्वे पातालं सगरात्मजाः ॥ ९३ ॥

તેઓએ ખોદેલી માટી સમુદ્રકાંઠે ઢગલા કરી નાખી. અને એ જ દ્વારથી સગરના સર્વ પુત્રો પાતાળમાં પ્રવેશ્યા॥

Verse 94

विचिन्वन्ति हयं तत्र मदोन्मत्ता विचेतसः ॥ ९४ ॥

ત્યાં તેઓ ઘોડાને શોધે છે; પરંતુ ગર્વના મદમાં ઉન્મત્ત થઈ તેમની બુદ્ધિ ભ્રમિત થઈ, વિવેક લોપ પામ્યો છે॥

Verse 95

तत्रापश्यन्महात्मानं कोटिसूर्यसमप्रभम् । कपिलं ध्याननिरतं वाजिनं च तदन्तिके ॥ ९५ ॥

ત્યાં તેણે મહાત્મા કપિલને જોયા—કરોડ સૂર્ય સમાન તેજસ્વી, ધ્યાનમાં લીન; અને તેમના નજીક જ ઘોડો પણ દેખાયો॥

Verse 96

ततः सर्वे तु संरब्धा मुनिं दृष्ट्वाऽतिवेगतः । हन्तुमुद्युक्तमनसो विद्र वन्तः समासदन् ॥ ९६ ॥

પછી તેઓ બધા ક્રોધિત થઈ મુનિને જોઈને અતિ વેગે દોડી આવ્યા. તેને મારવા ઉદ્યત મનથી દોડતાં દોડતાં નજીક આવી ઘેરી વળ્યા॥

Verse 97

हन्यतां हन्यतामेष वध्यतां वध्यतामयम् । गृह्यतां गृह्यतामाशु इत्यूचुस्ते परस्परम् ॥ ९७ ॥

“મારો, મારો એને; એને વધ કરો, એને દંડથી સંહાર કરો; પકડો—ઝડપથી પકડો!”—એમ તેઓ પરસ્પર ચીસો પાડી બોલ્યા।

Verse 98

हृताश्वं साधुभावेन बकवद्ध्य्नातत्परम् । सन्ति चाहो खला लोके कुर्वन्त्याडम्बरं महत् ॥ ९८ ॥

સાધુભાવનું આવરણ ધારણ કરીને તેણે હૃતાશ્વને છેતર્યો; બગલા જેવી રીતે માત્ર બહારથી ધ્યાનપરાયણ દેખાતો હતો. અહો, જગતમાં દુષ્ટો ભક્તિનું મોટું આડંબર કરે છે।

Verse 99

इत्युच्चरन्तो जहसुः कपिलं ते मुनीश्वरम् । समस्तेन्द्रि यसन्दोहं नियम्यात्मानमात्मनि ॥ ९९ ॥

એમ ઉચ્ચારી તેઓ મુનિશ્રેષ્ઠ કપિલ પર હસ્યા. ત્યારે તેમણે સર્વ ઇન્દ્રિયસમૂહને સંયમમાં રાખી, પોતાના ચિત્તને આત્મામાં સ્થિર કર્યું।

Verse 100

आस्थितः कपिलस्तेषां तत्कर्म ज्ञातवान्नहि ॥ १०० ॥

કપિલ તેમની વચ્ચે હાજર હોવા છતાં, તે કૃત્ય વિશે તેમણે જાણ્યું નહીં (અને તેમાં જોડાયા પણ નહીં)।

Verse 101

आसन्नमृत्यवस्ते तु विनष्टमतयो मुनिम् । पद्भिः संताडयामासुर्बाहूं च जगृहुः परे ॥ १०१ ॥

પરંતુ જેમની બુદ્ધિ ભ્રષ્ટ થઈ ગઈ હતી, તેઓ મૃત્યુની નજીક આવેલા તે મુનિને જોઈ પગથી લાતો મારવા લાગ્યા; અને કેટલાકે તેની બાહો પકડી લીધી।

Verse 102

ततस्त्यक्तसमाधिस्तु स मुनिर्विस्मितस्तदा । उवाच भावगम्भीरं लोकोपद्र वकारिणः ॥ १०२ ॥

પછી સમાધિ ત્યજી તે મુનિ તે ક્ષણે વિસ્મિત થયો અને લોકના દુઃખ-ઉપદ્રવો દૂર કરવા ભાવગંભીર વચન બોલ્યો।

Verse 103

एश्वर्यमदमत्तानां क्षुधितानां च कामिनाम् । अहंकारविमूढानां विवेको नैव जायते ॥ १०३ ॥

ઐશ્વર્યના મદમાં મત્ત, ભૂખથી વ્યાકુળ અને કામાસક્ત—અહંકારથી મોહિત લોકોમાં સાચો વિવેક જન્મતો નથી।

Verse 104

निधेराधारमात्रेण मही ज्वलति सर्वदा । तदेव मानवा भुक्त्वा ज्वलन्तीति किमद्भुतम् ॥ १०४ ॥

અગ્નિમય ગુપ્ત નિધિના આધારમાત્રથી પૃથ્વી સદા તપે છે; એ જ વસ્તુ માનવો ભોગવીને બળે તો તેમાં આશ્ચર્ય શું?

Verse 105

किमत्र चित्रं सुजनं बाधन्ते यदि दुर्जनाः । महीरुहांश्चानुतटे पातयन्ति नदीरयाः ॥ १०५ ॥

દુર્જન જો સુજનને પીડાવે તો તેમાં આશ્ચર્ય શું? નદીનો પ્રવાહ કાંઠે ઊભેલા મહાવૃક્ષોને પણ પાડી દે છે।

Verse 106

यत्र श्रीर्यौवनं वापि शारदा वापि तिष्ठति । तत्राश्रीर्वृद्धता नित्यं मूर्खत्वं चापि जायते ॥ १०६ ॥

જ્યાં શ્રી, યૌવન અને શારદા-વિદ્યા વસે છે, ત્યાં તેમના અભાવે દરિદ્રતા, નિત્ય વૃદ્ધતા અને મૂર્ખતા પણ જન્મે છે।

Verse 107

अहो कनकमाहात्म्यमाख्यातुं केन शक्यते । नामसाम्यदहो चित्रं धत्तूरोऽपि मदप्रदः ॥ १०७ ॥

અહો! કનકનું માહાત્મ્ય સંપૂર્ણ રીતે કોણ કહી શકે? નામની સમાનતા કેટલી અદ્ભુત—ધત્તૂર પણ મદ આપનાર છે.

Verse 108

भवेद्यदि खलस्य श्रीः सैव लोकविनाशिनी । यथा सखाग्नेः पवनः पन्नगस्य यथा विषम् ॥ १०८ ॥

જો દુષ્ટને શ્રી-સમૃદ્ધિ મળે, તો એ જ સમૃદ્ધિ લોકવિનાશિની બને—જેમ પવન અગ્નિનો સખા છે, અને જેમ વિષ સર્પનું છે.

Verse 109

अहो धनमदान्धस्तु पश्यन्नपि न पश्यति । यदि पश्यत्यात्महितं स पश्यति न संशयः ॥ १०९ ॥

અહો! ધનના મદથી અંધ થયેલો માણસ જોઈને પણ નથી જોતો. જે આત્મહિતને જુએ છે, એ જ સાચે જુએ છે—શંકા નથી.

Verse 110

इत्युक्त्वा कपिलः क्रुद्धो नेत्राभ्यां ससृजेऽनलम् । स वह्निः सागरान्सर्वान्भस्मसादकरोत्क्षणात् ॥ ११० ॥

આવું કહી ક્રોધિત કપિલે પોતાના બંને નેત્રોમાંથી અગ્નિ પ્રગટ કર્યો; અને તે અગ્નિએ ક્ષણમાં સગરના સર્વ પુત્રોને ભસ્મ કરી નાખ્યા.

Verse 111

यन्नेत्रजानलं दृष्ट्वा पातालतलवासिनः । अकालप्रलयं मत्वा च्रुकुशुः शोकलालसाः ॥ १११ ॥

નેત્રોમાંથી જન્મેલી તે અગ્નિને જોઈ પાતાળવાસીઓએ અકાળ પ્રલય આવ્યો એમ માની શોક અને ભયથી વ્યાકુળ થઈ ચીસો પાડી.

Verse 112

तदग्नितापिताः सर्वे दन्दशूकाश्च राक्षसाः । सागरं विविशुः शीघ्रं सतां कोपो हि दुःसहः ॥ ११२ ॥

તે અગ્નિથી દગ્ધ થઈ બધા દંશધારી સર્પો અને રાક્ષસો તુરંત સાગરમાં પ્રવેશી ગયા; કારણ કે સજ્જનોનો કોપ ખરેખર દુઃસહ છે.

Verse 113

अथ तस्य महीपस्य समागम्याध्वरं तदा । देवदूत उवाचेदं सर्वं वृत्तं हि यक्षते ॥ ११३ ॥

ત્યારે તે સમયે દેવદૂત રાજાના યજ્ઞમાં આવીને બોલ્યો—“જે કંઈ બન્યું છે તેનું સંપૂર્ણ વર્ણન હું તમને કહું છું.”

Verse 114

एतत्समाकर्ण्य वचः सगरःसर्ववित्प्रभुः । दैवेन शिक्षिता दुष्टा इत्युवाचातिहर्षितः ॥ ११४ ॥

આ વચન સાંભળી સર્વજ્ઞ, પરાક્રમી પ્રભુ રાજા સગર અત્યંત હર્ષિત થઈ બોલ્યા—“આ દુષ્ટને તો દૈવે જ શાસ્તિ આપી છે.”

Verse 115

माता वा जनको वापि भ्राता वा तनयोऽपि वा । अधर्मं कुरुते यस्तु स एव रिपुरिष्यते ॥ ११५ ॥

માતા હોય કે પિતા, ભાઈ હોય કે પુત્ર—જે અધર્મ કરે, તે જ શત્રુ ગણવો યોગ્ય છે.

Verse 116

यस्त्वधर्मेषु निरतः सर्वलोकविरोधकृत् । तं रिपुं परमं विद्याच्छास्त्राणामेष निर्णयः ॥ ११६ ॥

જે અધર્મમાં રત રહી સર્વ લોકોના વિરોધમાં વર્તે, તેને પરમ શત્રુ જાણવો—શાસ્ત્રોનો આ જ નિર્ણય છે.

Verse 117

सगरः पुत्रनाशेऽपि न शुशोच मुनीश्वरः । दुर्वृत्तनिधनं यस्मात्सतामुत्साहकारणम् ॥ ११७ ॥

પુત્રનાશ છતાં મુનિસમાન રાજા સગર શોકિત ન થયો; કારણ કે દુર્વૃત્તોનો વિનાશ સજ્જનોના ઉત્સાહને વધારનાર કારણ બને છે.

Verse 118

यज्ञेष्वनधिकारत्वादपुत्राणामिति स्मृतेः । पौत्रं तमंशुमन्तं हि पुत्रत्वे कृतवान्प्रभुः ॥ ११८ ॥

સ્મૃતિ કહે છે કે અપુત્રોને યજ્ઞોમાં અધિકાર નથી; તેથી પ્રભુએ પૌત્ર અંશુમંતને પુત્રરૂપે સ્વીકાર્યો.

Verse 119

असमञ्जस्सुतं तं तु सुधियं वाग्विदां वरम् । युयोज सारविद् भूयो ह्यश्वानयनकर्मणि ॥ ११९ ॥

અસમંજસનો તે પુત્ર—સુધી અને વાણીવિદોમાં શ્રેષ્ઠ—ને રથવિદ્યામાં નિપુણે ફરી અશ્વ-આનયનના કાર્યમાં નિયુક્ત કર્યો.

Verse 120

स गतस्तद्बिलद्वारे दृष्ट्वा तं मुनिपुङ्गवम् । कपिलं तेजसां राशिं साष्टाङ्गं प्रणनाम ह ॥ १२० ॥

તે તે ગુફાના દ્વારે ગયો; તેજના ઢગલા સમા મુનિશ્રેષ્ઠ કપિલને જોઈ તેણે અષ્ટાંગ પ્રણામ કર્યો.

Verse 121

कृताञ्जलिपुटो भूत्वा विनयेनाग्रतः स्थितः । उवाच शान्तमनसं देवदेवं सनातनम् ॥ १२१ ॥

અંજલિ બાંધી વિનયપૂર્વક સામે ઊભો રહી, તેણે શાંતચિત્ત સનાતન દેવદેવને વિનંતી કરી.

Verse 122

अंशुमानुवाच । दौःशील्यं यत्कृतं ब्रह्मन्मत्पितृव्यैः क्षमस्व तत् । परोपकारनिरताः क्षमासारा हि साधवः ॥ १२२ ॥

અંશુમાન બોલ્યો— હે બ્રાહ્મણ! મારા પિતૃવ્યોએ કરેલું દુર્વર્તન ક્ષમા કરો. સાધુજન પરોપકારમાં રત રહે છે; ક્ષમા જ તેમનો સાર છે.

Verse 123

दुर्जनेष्वपि सत्वेषु दयां कुर्वन्ति साधवः । नहि संहरते ज्योत्स्नां चन्द्र श्चाण्डालवेश्मनः ॥ १२३ ॥

દુર્જન પ્રાણીઓ પર પણ સાધુજન દયા કરે છે; જેમ ચંદ્ર ચાંડાળના ઘરમાંથી પણ પોતાની ચાંદની પાછી ખેંચતો નથી.

Verse 124

बाध्यमानोऽपि सुजनः सर्वेषां सुखकृद् भवेत् । ददाति परमां तुष्टिं भक्ष्यमाणोऽमरैः शशी ॥ १२४ ॥

દબાવવામાં આવ્યો હોવા છતાં સુજન સૌના સુખનો કર્તા બને; જેમ ગ્રહણમાં અમરો દ્વારા ‘ભક્ષિત’ થતો ચંદ્ર પણ પરમ તૃપ્તિ આપે છે.

Verse 125

दारितश्छिन्न एवापि ह्यामोदेनैव चन्दनः । सौरभं कुरुते सर्वं तथैव सुजनो जनः ॥ १२५ ॥

ચંદન ફાડ્યું-કાપ્યું હોવા છતાં પોતાના સ્વાભાવિક સુગંધથી સર્વત્ર સુવાસ ફેલાવે છે; તેમ જ સુજન કષ્ટમાં પણ સૌનું કલ્યાણ કરે છે.

Verse 126

क्षान्त्या च तपसाचारैस्तद्गुणज्ञा मुनीश्वराः । सञ्जातं शासितुं लोकांस्त्वां विदुः पुरुषोत्तम ॥ १२६ ॥

તમારી ક્ષમા, તપ અને સદાચારના અનુશાસનથી, તમારા ગુણોને જાણનારા મુનિશ્રેષ્ઠો તમને—હે પુરુષોત્તમ—લોકોના પાલન અને શાસન માટે પ્રાદુર્ભૂત થયેલા તરીકે જાણે છે.

Verse 127

नमो ब्रह्मन्मुने तुभ्यं नमस्ते ब्रह्ममूर्त्तये । नमो ब्रह्मण्यशीलाय ब्रह्मध्यानपराय च ॥ १२७ ॥

હે બ્રહ્મનિષ્ઠ મુનિ! તમને નમસ્કાર; હે બ્રહ્મસ્વરૂપ! તમને પ્રણામ. બ્રહ્મપરાયણ શીલવાળા અને બ્રહ્મધ્યાનમાં તત્પર એવા તમને વારંવાર વંદન.

Verse 128

इति स्तुतो मुनिस्तेन प्रसन्नवदनस्तदा । वरं वरय चेत्याह प्रसन्नोऽस्मि तवानघ ॥ १२८ ॥

આ રીતે સ્તુતિ પામીને મુનિનું મુખ પ્રસન્ન થયું. ત્યારે તેમણે કહ્યું—“હે નિષ્પાપ! વર માગ; હું તારા પર પ્રસન્ન છું.”

Verse 129

एवमुक्ते तु मुनिना ह्यंशुमान्प्रणिपत्य तम् । प्रापयास्मत्पितॄन्ब्राह्मं लोकमित्यभ्यभाषत ॥ १२९ ॥

મુનિએ આમ કહ્યે ત્યારે અંશુમાનએ તેમને દંડવત્ પ્રણામ કરીને કહ્યું—“કૃપા કરીને અમારા પિતૃઓને બ્રહ્મલોકમાં પહોંચાડો.”

Verse 130

ततस्तस्यातिसंतुष्टो मुनिः प्रोवाच सादरम् । गङ्गामानीय पौत्रस्ते नयिष्यति पितॄन्दिवम् ॥ १३० ॥

પછી મુનિ તેના પર અત્યંત સંતોષ પામી આદરપૂર્વક બોલ્યા—“ગંગાને લાવી તારો પૌત્ર જ પિતૃઓને સ્વર્ગે પહોંચાડશે.”

Verse 131

त्वत्पौत्रेण समानीता गङ्गा पुण्यजला नदी । कृत्वैतान्धूतपापान्वै नयिष्यति परं पदम् ॥ १३१ ॥

તારા પૌત્ર દ્વારા લાવવામાં આવેલી ગંગા—પુણ્યજળની આ નદી—એમના પાપ ધોઈને નિશ્ચયે તેમને પરમ પદે લઈ જશે.

Verse 132

प्रापयैनं हयं वत्स यतः स्यात्पूर्णमध्वरम् । पितामहान्तिकं प्राप्य साश्वं वृत्तं न्यवेदयत् ॥ १३२ ॥

વત્સ, આ યજ્ઞાશ્વને આગળ મોકલ, જેથી અધ્વર (યજ્ઞ) પૂર્ણ થાય. પિતામહ બ્રહ્માના સાન્નિધ્યે પહોંચી, અશ્વসহ સર્વ વૃત્તાંત નિવેદિત કર્યો॥

Verse 133

सगरस्तेन पशुना तं यज्ञं ब्राह्मणैः सह । विधाय तपसा विष्णुमाराध्याप पदं हरेः ॥ १३३ ॥

સગરે એ જ યજ્ઞપશુથી બ્રાહ્મણો સાથે યજ્ઞ પૂર્ણ કર્યો. પછી તપસ્યા દ્વારા વિષ્ણુની આરાધના કરી હરિના પરમ પદને પ્રાપ્ત કર્યો॥

Verse 134

जज्ञे ह्यंशुमतः पुत्रो दिलीप इति विश्रुतः । तस्माद्भगीरथो जातो यो गङ्गामानयद्दिवः ॥ १३४ ॥

અંશુમતનો પુત્ર ‘દિલીપ’ નામે પ્રસિદ્ધ થયો. તેના પરથી ભગીરથ જન્મ્યો, જેણે સ્વર્ગમાંથી ગંગાને ધરતી પર લાવી॥

Verse 135

भगीरथस्य तपसा तुष्टो ब्रह्मा ददौ मुने । गङ्गां भगीरथायाथ चिन्तयामास धारणे ॥ १३५ ॥

હે મુને, ભગીરથની તપસ્યાથી પ્રસન્ન થઈ બ્રહ્માએ તેને ગંગા અર્પી. ત્યારબાદ ભગીરથે વિચાર્યું કે ધરતી તેને કેવી રીતે ધારણ કરશે॥

Verse 136

ततश्च शिवमाराध्य तद्द्वारा स्वर्णदीं भुवम् । आनीय तज्जलैः स्पृष्ट्वा पूतान्निन्ये दिवं पितॄन् ॥ १३६ ॥

પછી શિવની આરાધના કરીને, તેમની કૃપાથી સ્વર્ણદી નામની પવિત્ર ભૂમિને અહીં લાવ્યો. તેના જળથી પિતૃઓને સ્પર્શ કરાવી તેમને શુદ્ધ કરીને સ્વર્ગે પહોંચાડ્યા॥

Verse 137

भगीरथान्वये जातः सुदासो नाम भूपतिः । तस्य पुत्रो मित्रसहः सर्वलोकेषु विश्रुतः ॥ १३७ ॥

ભગીરથના વંશમાં સુદાસ નામે એક રાજા જન્મ્યો. તેનો પુત્ર મિત્રસહ સર્વ લોકોમાં વિખ્યાત હતો.

Verse 138

वसिष्ठशापात्प्राप्तः स सौदासौ राक्षसीं तनुम् । गङ्गाबिन्दुनिषेकेण पुनर्मुक्तो नृपोऽभवत् ॥ १३८ ॥

વસિષ્ઠના શાપથી તે સૌદાસ રાજાએ રાક્ષસી દેહ ધારણ કર્યો; પરંતુ ગંગાજળના એક બિંદુના છંટકાવથી તે ફરી મુક્ત થઈ રાજા બન્યો.

Verse 139

इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे प्रथमपादे गङ्गामाहात्म्यं नाम अष्टमोऽध्यायः ॥ ८ ॥

આ રીતે શ્રી બૃહન્નારદીય પુરાણના પૂર્વભાગના પ્રથમ પાદમાં ‘ગંગામાહાત્મ્ય’ નામનો આઠમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો.