Manvantaras and Indras; Sudharmā’s Liberation through Viṣṇu-Pradakṣiṇā; Supremacy of Hari-Bhakti
સનક પાપનાશક વૈષ્ણવ સ્તુતિનું વર્ણન કરે છે, જેને સાંભળવાથી અને કીર્તનથી મહાન ફળ મળે છે. પ્રાચીન સંવાદમાં ઇન્દ્ર દિવ્ય ભોગોમાં રહી બૃહસ્પતિને પૂર્વ બ્રહ્મ-કલ્પની સૃષ્ટિ તથા ઇન્દ્ર અને દેવતાઓનું સાચું સ્વરૂપ અને કર્તવ્ય પૂછે છે. બૃહસ્પતિ પોતાની જ્ઞાનમર્યાદા જણાવી ઇન્દ્રપુરીમાં બ્રહ્મલોકથી અવતરેલા સુધર્મા પાસે મોકલે છે. સુધર્માની સભામાં ઇન્દ્ર કલ્પવૃત્તાંત અને સુધર્માની શ્રેષ્ઠતાનું કારણ પૂછે છે. સુધર્મા બ્રહ્માનો દિવસ (1000 ચતુર્યುಗ) સમજાવી ચૌદ મનુ, તેમના ઇન્દ્રો અને વિવિધ દેવગણોને મન્વંતરક્રમમાં ગણાવે છે, જગત-પ્રશાસનની પુનરાવર્તિત રચના દર્શાવે છે. પછી પોતાનો પૂર્વજન્મ કહે છે—તે પાપી ગિધ હતો, વિષ્ણુ મંદિર પાસે મારાયો; એક કૂતરો તેને લઈને મંદિરની પરિક્રમા કરતો ગયો, અજાણતાં પ્રદક્ષિણા થતાં બંનેને પરમ પદ મળ્યું. અંતે ભક્તિફળ—યાંત્રિક પરિક્રમাও મહાપુણ્ય આપે; નારાયણનું સ્મરણ-પૂજન પાપ હરી જન્મમરણનો અંત લાવે અને વિષ્ણુધામ આપે; આ ઉપદેશનું શ્રવણ-પાઠ અશ્વમેધ સમ ફળદાયક છે.
Shlokas
Verse 1
सनक उवाच । अतः परं प्रवक्ष्यामि विभूतिं वैष्णवीं मुने । यां श्रृण्वतां कीर्तयतां सद्यः पापक्षयो भवेत् ॥ १ ॥
સનક બોલ્યા—હે મુને! હવે હું વૈષ્ણવી વિભૂતિનું વર્ણન કરીશ; તેને સાંભળનાર અને કીર્તન કરનારના પાપો તત્ક્ષણે નાશ પામે છે ॥ ૧ ॥
Verse 2
वैवस्वतेंऽतरे पूर्वं शक्रस्य च बृहस्पतेः । संवादः सुमहानासीत्तं वक्ष्यामि निशामय ॥ २ ॥
વૈવસ્વત મન્વંતર પહેલાં શક્ર (ઇન્દ્ર) અને બૃહસ્પતિ વચ્ચે અતિ મહાન સંવાદ થયો હતો; તે હું કહું છું—ધ્યાનથી સાંભળો ॥ ૨ ॥
Verse 3
एकदा सर्वभोगाढ्यो विबुधैः परिवारितः । अप्सरोगणसंकीर्णो बृहस्पतिमभाषत ॥ ३ ॥
એક વખત તે સર્વ ભોગોથી સમૃદ્ધ, દેવતાઓથી પરિઘેરાયેલો અને અપ્સરાઓના સમૂહથી ભરપૂર થઈ બૃહસ્પતિને સંબોધ્યો ॥ ૩ ॥
Verse 4
इन्द्र उवाच । बृहस्पते महाभाग सर्वतत्त्वार्थकोविद । अतीतब्रह्मणः कल्पे सृष्टिः कीदृग्विधा प्रभो ॥ ४ ॥
ઇન્દ્ર બોલ્યો—હે બૃહસ્પતે! મહાભાગ, સર્વ તત્ત્વાર્થના જાણકાર! હે પ્રભો, બ્રહ્માના અતીત કલ્પમાં સૃષ્ટિ કેવી હતી? ॥ ૪ ॥
Verse 5
इन्द्रस्तु कीदृशः प्रोक्तो विवुधाः कीदृशाः स्मृताः । तेषां च कीदृशं कर्म यथावद्वक्तुमर्हसि ॥ ५ ॥
કૃપા કરીને યથાક્રમે અને યથાવત્ કહો—ઇન્દ્ર કેવો કહેવાયો છે, ‘વિવુધ’ દેવગણ કેવા સ્મૃત છે, અને તેમના માટે કયા પ્રકારનાં કર્મ તથા કર્તવ્યો નિર્ધારિત છે.
Verse 6
बृहस्पतिरुवाच । न ज्ञायते मया शक्र पूर्वेद्युश्चरितं विधेः । वर्तमानदिनस्यापि दुर्ज्ञेयं प्रतिभाति मे ॥ ६ ॥
બૃહસ્પતિએ કહ્યું—હે શક્ર! વિધાતા (બ્રહ્મા)એ ગઇકાલે શું કર્યું તે પણ મને જાણીતું નથી; આજના દિવસની ઘટનાઓ પણ મને દુર્જ્ઞેય જણાય છે.
Verse 7
मनवः समतीताश्च तान्वक्तुमपि न क्षमः । यो विजानाति तं तेऽद्य कथयामि निशामय ॥ ७ ॥
મનુઓ તો સમતીત થઈ ગયા; તેમને કહેવા માટે પણ હું સમર્થ નથી. જે તેમને યથાર્થ રીતે જાણે છે—આજે હું તેની વાત તને કહું છું; ધ્યાનથી સાંભળ.
Verse 8
सुधर्म इति विख्यातः कश्चिदास्ते पुरे तव । भुञ्जानो दिव्यभोगांश्च ब्रह्मलोकादिहागतः ॥ ८ ॥
તમારા નગરમાં ‘સુધર્મ’ નામે વિખ્યાત એક પુરુષ વસે છે; તે બ્રહ્મલોકમાંથી અહીં આવ્યો છે અને દિવ્ય ભોગોનો ઉપભોગ કરે છે.
Verse 9
स वा एत द्विजानाति कथयामि निशामय । एवमुक्तस्तु गुरुणा शक्रस्तेन समन्वितः ॥ ९ ॥
આ તત્ત્વ તે દ્વિજ જ જાણે છે; હું કહું છું—ધ્યાનથી સાંભળ. ગુરુએ એમ કહ્યા પછી શક્ર તેમના સાથે સંયુક્ત થઈ આગળ પ્રસ્થાન કર્યો.
Verse 10
देवतागणसंकीर्णः सुधर्मनिलयं ययौ ॥ १० ॥
દેવગણોથી પરિઘેરાયેલો તે સુધર્મા નામના દિવ્ય સભામંડપ-નિવાસ તરફ ગયો।
Verse 11
समागतं देवपतिं बृहस्पतिसमन्वितम् । दृष्ट्वा यथार्हं देवर्षे पूजयामास सादरम् ॥ ११ ॥
બૃહસ્પતિ સહિત દેવપતિને આવેલો જોઈ દેવર્ષિએ યથાર્થ રીતે સન્માનપૂર્વક પૂજા કરી।
Verse 12
सुधर्मेणार्चितः शंक्रो दृष्ट्वा तच्छ्रियमुत्तमाम् । मनसा विस्मयाविष्टः प्रोवाच विनयान्वितः ॥ १२ ॥
સુધર્મા દ્વારા અર્ચિત શંકર તે ઉત્તમ શોભા જોઈ મનમાં આશ્ચર્યથી ભરાઈ વિનયપૂર્વક બોલ્યા।
Verse 13
इंद्र उवाच । अतीतब्रह्मकल्पस्य वृत्तांतं वेत्सि चेद्बुध । तदाख्याहि समायात एतत्प्रष्टुं सयाजकः ॥ १३ ॥
ઇન્દ્ર બોલ્યા—હે બુધ, જો તું ભૂતપૂર્વ બ્રહ્મકલ્પનો વર્તાંત જાણતો હોય તો કહેજે; હું યાજકો સહિત આ પૂછવા આવ્યો છું।
Verse 14
गतनिद्रांश्च देवांश्च येन जानासि सुव्रत । तद्वदस्वाधिकः कस्मादस्मद्भ्योऽपि दिवि स्थितः ॥ १४ ॥
હે સુવ્રત, જે સત્યથી તું નિદ્રાથી જાગેલા દેવોને જાણે છે તે અમને કહેજે; અને સ્વર્ગમાં સ્થિત, અમાથી પણ અધિક તે શ્રેષ્ઠ કોણ છે તે સમજાવ।
Verse 15
तेजसायशसा कीर्त्या ज्ञानेन च परंतप । दानेन वा तपोभिर्वा कथमेतादृशः प्रभो ॥ १५ ॥
હે પરંતપ પ્રભુ! તેજ, યશ, કીર્તિ, જ્ઞાન, દાન કે તપ—કયા ઉપાયથી કોઈ આપ જેવા બને છે?
Verse 16
इत्युक्तो देवराजेन सुधर्मा प्रहसंस्तदा । प्रोवाच विनयाविष्टः पूर्ववृत्तं यथाविधि ॥ १६ ॥
દેવરાજે એમ કહ્યે ત્યારે સુધર્મા હસ્યો અને વિનયથી ભરાઈ પૂર્વવૃત્તને યથાવિધી કહી સંભળાવ્યું.
Verse 17
सुधर्म उवाच । चतुर्युगसहस्त्राणि ब्रह्मणो दिनमुच्यते । एकस्मिन् दिवसे शक्र मनवश्च चतुर्दश ॥ १७ ॥
સુધર્માએ કહ્યું—ચતુર્યુગોના હજાર ચક્ર બ્રહ્માનો એક દિવસ કહેવાય છે. હે શક્ર! એક દિવસે ચૌદ મનુ હોય છે.
Verse 18
इंद्राश्चतुर्दश प्रोक्ता देवाश्च विविधाः पृथक् । इंद्राणां चैव सर्वेषां मन्वादीनां च वासव ॥ १८ ॥
ચૌદ ઇન્દ્રો કહ્યા છે અને દેવતાઓ પણ અનેક પ્રકારના, અલગ અલગ છે. અને તે બધા ઇન્દ્રો તથા મનુઆદિનો (અધિપતિ) વાસવ છે.
Verse 19
तुल्यता तेजसा लक्ष्म्या प्रभावेण बलेन च । तेषां नामानि वक्ष्यामि श्रृणुष्व सुसमाहितः ॥ १९ ॥
તેજ, લક્ષ્મી, પ્રભાવ અને બળમાં તેઓ સમાન છે. હવે હું તેમના નામ કહું છું; તું મન એકાગ્ર કરીને સાંભળ.
Verse 20
स्वायंभुवो मनुः पूर्वं ततः स्वारोचिषस्तथा । उत्तमस्तामसश्चैव रैवतश्चाक्षुषस्तथा ॥ २० ॥
પ્રથમ સ્વાયંભુવ મનુ; ત્યાર પછી સ્વારોચિષ મનુ. ત્યારબાદ ઉત્તમ અને તામસ, તેમજ રૈવત અને ચાક્ષુષ મનુ થયા॥૨૦॥
Verse 21
वैवस्वतो मनुश्चैव सूर्यसावर्णिरष्टमः । नवमो दक्षसावर्णिः सर्वदेवहिते रतः ॥ २१ ॥
વૈવસ્વત મનુ જ વર્તમાન યુગના મનુ છે. આઠમા સૂર્યસાવર્ણિ અને નવમા દક્ષસાવર્ણિ—જે સર્વ દેવોના હિતમાં રત છે॥૨૧॥
Verse 22
दशमो ब्रह्मसावर्णिर्द्धर्मसावर्णिकस्ततः । ततस्तु रुद्रसावर्णी रोचमानस्ततः स्मृतः ॥ २२ ॥
દસમો બ્રહ્મસાવર્ણિ; ત્યાર પછી ધર્મસાવર્ણિક. ત્યારબાદ રુદ્રસાવર્ણિ, અને પછી રોચમાન મનુ સ્મરાય છે॥૨૨॥
Verse 23
भौत्यश्चतुर्दशः प्रोक्त एते हि मनवः स्मृताः । देवानिंद्रांश्च वक्ष्यामि श्रृणुष्व विबुधर्षभ ॥ २३ ॥
ભૌત્યને ચૌદમો મનુ કહેવાયો છે; એ જ મનુઓ તરીકે સ્મરાય છે. હવે હું દેવો અને ઇન્દ્રોનું પણ વર્ણન કરીશ—હે વિબુધશ્રેષ્ઠ, સાંભળો॥૨૩॥
Verse 24
यामा इति समाख्याता देवाः स्वायंभुवेंऽतरे । शचीपतिः समाख्यातस्तेषामिंद्रो महापतिः ॥ २४ ॥
સ્વાયંભુવ મન્વંતરમાં દેવો ‘યામ’ નામે ઓળખાતા. શચીપતિ તેમના ઇન્દ્ર, મહાન અધિપતિ તરીકે પ્રસિદ્ધ હતા॥૨૪॥
Verse 25
पारावताश्च तुषिता देवाः स्वारोचिषेंऽतरे । विपश्चिन्नाम देवेन्द्रं सर्वसंपत्समन्वितः ॥ २५ ॥
સ્વારોચિષ મન્વંતરમાં પારાવત અને તુષિત નામના દેવગણ હતા; સર્વ સમૃદ્ધિથી યુક્ત દેવೇಂದ್ರનું નામ વિપશ્ચિત હતું.
Verse 26
सुधामानस्तथा सत्याः शिवाश्चाय प्रर्तदनाः । तेषामिंद्रः सुशांतिश्च तृतीये परिकीर्तितः ॥ २६ ॥
તેમજ સુધામાન, સત્ય, શિવ અને પ્રર્તદન નામના ગણો છે; તેમામાં તૃતીય માટે દેવೇಂದ್ರ ‘સુશાંતિ’ તરીકે કીર્તિત છે.
Verse 27
सुताः पाराहराश्चैव सुत्याश्चासुधियस्तथा । तेषामिंद्रः शिवः प्रोक्तः शक्रस्तामसकेंऽतरे । विभानामा देवपतिः पञ्चमः परिकीर्तितः ॥ २७ ॥
સુત, પારાહર, સુત્ય અને અસુધિય—તેમામાં ઇન્દ્ર ‘શિવ’ કહેવાયો છે; અને તામસ મન્વંતરના અંતરમાં તે જ ‘શક્ર’ કહેવાય છે. ‘વિભા’ નામનો દેવપતિ પાંચમો પરિકીર્તિત છે.
Verse 28
अमिताभादयो देवाः षष्ठेऽपि च तथा श्रृणु । आर्याद्या विबुधाः प्रोक्तास्तेषामिंद्रो मनोजवः ॥ २८ ॥
છઠ્ઠા (ગણ) વિષે પણ સાંભળો—અમિતાભ વગેરે દેવો ત્યાં છે. આર્ય વગેરે વિબુધો કહેવાયા છે; તેમામાં ઇન્દ્ર ‘મનોજવ’ છે.
Verse 29
आदित्यवसुरुद्राद्या देवा वैवस्वतंऽतरे । इन्द्रः पुरंदरः प्रोक्तः सर्वकामसमन्वितः ॥ २९ ॥
વૈવસ્વત મન્વંતરમાં આદિત્ય, વસુ, રુદ્ર વગેરે દેવો કહેવાયા છે; અને ઇન્દ્ર ‘પુરંદર’ તરીકે પ્રોક્ત છે, સર્વ કામનાઓની સિદ્ધિથી યુક્ત.
Verse 30
अप्रमेयाश्च विबुधाः सुतपाद्याः प्रकीर्तिताः । विष्णुपूजाप्रभावेण तेषामिंद्रो बलिः स्मृतः ॥ ३० ॥
સુતપા આદિ તે વિબુધો ‘અપ્રમેય’ તરીકે પ્રકીર્તિત છે. વિષ્ણુપૂજાના પ્રભાવથી તેમનો ઇન્દ્ર (અધિપતિ) બલિ સ્મૃત છે॥
Verse 31
पाराद्या नवमे देवा इन्द्रश्चाद्भुत उच्यते । सुवासनाद्या विबुधा दशमे परिकीर्तिताः ॥ ३१ ॥
નવમા ગણમાં પારા આદિ દેવો છે અને તેમનો ઇન્દ્ર ‘અદ્ભુત’ કહેવાય છે. દશમા ગણમાં સુવાસના આદિ વિબુધો પરિકીર્તિત છે॥
Verse 32
शांतिर्नाम च तत्रेंद्रः सर्वभोगसमन्वितः । विहंगॄमाद्या देवाश्च तेषामिंद्रो वृषः स्मृतः ॥ ३२ ॥
ત્યાં ઇન્દ્રનું નામ ‘શાંતિ’ છે, જે સર્વ ભોગોથી સમન્વિત છે. વિહંગ આદિ દેવો તેના અધિન છે; અને તેમનો ઇન્દ્ર ‘વૃષ’ તરીકે સ્મૃત છે॥
Verse 33
एकादशे द्वादशे तु निबोधकथायामि ते । ऋभुनामा च देवेंद्रो हरिनाभास्तथा सुराः ॥ ३३ ॥
હવે અગિયારમા અને બારમા વિષય વિષે સાંભળ; હું તને કહું છું. ત્યાં દેવೇಂದ್ರનું નામ ‘ઋભુ’ છે અને ‘હરિનાભ’ નામના સુરગણ પણ છે॥
Verse 34
सुत्रामाद्यास्तथा देवास्त्रयोदशतमेऽन्तरे । दिवस्पतिर्महावीर्यस्तेषामिंद्रः प्रकीर्तितः ॥ ३४ ॥
તેરમા મન્વંતરમાં સુત્રામન આદિ દેવો પ્રકીર્તિત છે. તેમનો ઇન્દ્ર તરીકે મહાવીર્ય ‘દિવસ્પતિ’ પ્રસિદ્ધ છે॥
Verse 35
चतुर्दशे चाक्षुपाद्या देवा इन्द्रः शुचिः स्मृतः । एवं ते मनवः प्रोक्ता इंद्रा देवाश्च तत्त्वतः ॥ ३५ ॥
ચૌદમા મન્વંતરમાં દેવગણ ‘ચાક્ષુપ’ તરીકે પ્રસિદ્ધ છે અને ‘શુચિ’ ઇન્દ્ર તરીકે સ્મરાય છે. આ રીતે મનુઓ, ઇન્દ્રો અને દેવસમૂહ તત્ત્વતઃ તને કહ્યા છે.
Verse 36
एकस्मिन्ब्रह्यदिवसे स्वाधिकारं प्रभुंजते ॥ ३६ ॥
એક જ બ્રહ્મદિવસમાં તેઓ પોતપોતાનો નિર્ધારિત અધિકાર અને પદક્ષેત્ર ભોગવે (નિર્વહે) છે.
Verse 37
लेकेषु सर्वसर्गेषु सृष्टिरेकविधा स्मृता । कर्त्तारो बहवः संति तत्संख्यां वेत्ति कोविदः ॥ ३७ ॥
બધા લોકોમાં અને સર્વ સર્ગોમાં સૃષ્ટિ એક જ સ્વરૂપની સ્મરાય છે; પરંતુ કર્તા અનેક છે—તેમની સંખ્યા કોણ વિદ્વાન જાણે?
Verse 38
मयि स्थिते ब्रह्मलोके ब्रह्माणां बहवो गताः । तेषां संख्या न संख्यातु शक्तोऽस्म्यद्य द्विजोत्तम ॥ ३८ ॥
હું બ્રહ્મલોકમાં સ્થિત હોવા છતાં અનેક બ્રહ્માઓ વિતી ગયા. હે દ્વિજોત્તમ, આજેય તેમની સંખ્યા ગણવામાં હું સમર્થ નથી.
Verse 39
स्वर्गलोकमपि प्राप्य यावत्कालं श्रृणुष्व मे । चत्वारो मनवोऽतीता मम श्रीश्चातिविस्तरा ॥ ३९ ॥
સ્વર્ગલોક પ્રાપ્ત થયો હોય તોય, સમય જેટલો હોય તેટલો મારી વાત સાંભળ. ચાર મનુ વીતી ગયા છે અને મારી શ્રી-સમૃદ્ધિ પણ અતિ વિશાળ રહી છે.
Verse 40
स्थातव्यं च मयात्रैव युगकोटिशतं प्रभो । ततः परं गमिष्यामि कर्मभूमिं श्रृणुष्व मे ॥ ४० ॥
હે પ્રભુ! મને અહીં જ સો કરોડ યુગો સુધી રહેવું છે. ત્યાર પછી હું કર્મભૂમિ (માનવલોક) તરફ જઈશ; મારી વાત સાંભળો.
Verse 41
मया कृतं पुरा कर्म वक्ष्यामि तव सुव्रत । वदतां श्रृण्वतां चैव सर्वपापप्रणाशनम् ॥ ४१ ॥
હે સુવ્રત! હું તને પૂર્વે મેં કરેલું એક કર્મ કહું છું; તેને કહેનાર અને સાંભળનાર—બન્નેના સર્વ પાપોનો નાશ કરે છે.
Verse 42
अहमांस पुरा शक्र गृध्रः पापो विशेषतः । स्थितश्च भूमिभागे वै अमेध्यामिषभोजनः ॥ ४२ ॥
હે શક્ર! પૂર્વે હું ગિધ હતો—વિશેષ પાપી—ભૂમિ પર રહી અશુદ્ધ માંસ જ ભક્ષણ કરતો હતો.
Verse 43
एकदाहं विष्णुगृहे प्राकारे संस्थितः प्रभो । पतितो व्याधशस्त्रेण सायं विष्णोर्गृहांगणे ॥ ४३ ॥
હે પ્રભુ! એક વાર હું વિષ્ણુગૃહના પ્રાકાર પર ઊભો હતો; સાંજ સમયે શિકારીના શસ્ત્રથી ઘાયલ થઈ વિષ્ણુના મંદિરના આંગણે પડી ગયો.
Verse 44
मयि कंठगतप्राणे भषणो मांसलोलुपः । जग्राह मां स्ववक्रेण श्वभिरन्यैश्चरन्द्रुतः ॥ ४४ ॥
જ્યારે પ્રાણ કંઠ સુધી આવી ગયા, ત્યારે માંસલોભી ભષણે મને પોતાના જડબામાં પકડી લીધો; અને બીજા કૂતરાઓ પણ મને ફાડી રહ્યા હતા.
Verse 45
वहन्मां स्वमुखेनैव भीतोऽन्यैर्भषणैस्तथा । गतः प्रदक्षिणा कारं विष्णोस्तन्मंदिरं प्रभो ॥ ४५ ॥
પોતાના જ મોઢામાં મને લઈને, અન્યની ધમકીઓ અને ઠઠ્ઠાથી ભયભીત થઈ, હે પ્રભુ, તે ભગવાન વિષ્ણુના તે મંદિરની પ્રદક્ષિણા કરવા લાગ્યો।
Verse 46
तेनैव तुष्टिमापन्नो ह्यंतरात्मा जगन्मयः । मम चापि शुनश्चापि दत्तावन्परमं पदम् ॥ ४६ ॥
એ જ કર્મથી જગતવ્યાપી અંતર્યામી પરમાત્મા પ્રસન્ન થયા અને મને તથા તે કૂતરાને પણ પરમ પદ આપ્યું।
Verse 47
प्रदक्षिणा कारतया गतस्यापीदृशं फलम् । संप्राप्तं विबुधश्रेष्ट किं पुनः सम्यगर्चनात् ॥ ४७ ॥
હે દેવશ્રેષ્ઠ! માત્ર ઔપચારિક રીતે પ્રદક્ષિણા કરનારને પણ આવું ફળ મળે છે; તો પછી વિધિપૂર્વક સમ્યક અર્ચનથી કેટલું મહાન ફળ મળશે!
Verse 48
इत्युक्तो देवराजस्तु सुधर्मेण महात्मना । मनसा प्रीतिमापन्नो हरिपूजा रतोऽभवत् ॥ ४८ ॥
મહાત્મા સુધર્મે એમ કહ્યે પછી દેવરાજ ઇન્દ્ર મનથી પ્રસન્ન થયો અને હરિપૂજામાં લીન થયો।
Verse 49
तथापि निर्जराः सर्वे भारते जन्मलिप्सवः । समर्चयंति देवेशं नारायणमनामयम् । तानर्चयन्ति सततं ब्रह्माद्या देवतागणाः ॥ ४९ ॥
તથાપિ, ભારતમાં જન્મ લેવા ઇચ્છતા સર્વ અમર દેવો દેવેશ નિરામય નારાયણનું સમ્યક અર્ચન કરે છે; અને એ જ દેવોને બ્રહ્મા આદિ દેવસમૂહો સતત પૂજે છે।
Verse 50
नारायणानुस्मरणोद्यतानां महात्मनां त्यक्तपरिग्रहणाम् । कथं भवत्युग्रभवस्य बंधस्तत्सङ्गलुब्धा यदि मुक्तिभाजः ॥ ५० ॥
જે મહાત્માઓ સદા નારાયણસ્મરણમાં તત્પર છે અને પરિગ્રહભાવ ત્યજી ચૂક્યા છે, તેમને ઉગ્ર સંસારભવનું બંધન કેમ થાય? તે સંગમાં લોભાય તોય તેઓ મુક્તિના ભાગી જ રહે છે.
Verse 51
ये मानवाः प्रतिदिनं परिमुक्तसङ्गा नारायणं गरुडवाहनमर्चयंति । ते सर्वपापनिकरैः परितो विमुक्ता विष्णोः पदं शुभतरं प्रतियांति हृष्टाः ॥ ५१ ॥
જે લોકો દરરોજ આસક્તિથી મુક્ત રહી ગરુડવાહન નારાયણનું અર્ચન કરે છે, તેઓ સર્વ પાપસમૂહોથી સંપૂર્ણ મુક્ત થાય છે અને હર્ષપૂર્વક વિષ્ણુનું પરમ શુભ પદ પામે છે.
Verse 52
ये मानवा विगतरागपरावरज्ञा नारायणं सुरगुरुं सततं स्मरंति । ध्यानेन तेन हतकिल्बिषचेतनास्ते मातुः पयोधररसं न पुनः पिबंति ॥ ५२ ॥
જે માનવો રાગરહિત છે, પરા-અપર તત્ત્વને જાણે છે અને દેવગુરુ નારાયણનું સતત સ્મરણ કરે છે—તે ધ્યાનથી તેમની ચેતના પાપરહિત બને છે; તેઓ ફરી માતાના સ્તનદૂધનો રસ પીતા નથી (અર્થાત્ પુનર્જન્મ નથી).
Verse 53
ये मानवा हरिकथाश्रवणास्तदोषाः कृष्णांघ्रपद्मभजने रतचेतनास्च । ते वै पुंनति च जगंति शरीरसंगात् संभाषणादपि ततो हरिरेव पूज्यः ॥ ५३ ॥
હરિકથા શ્રવણથી જેમના દોષ ધોવાઈ ગયા છે અને શ્રીકૃષ્ણના ચરણકમળના ભજનમાં જેમનું ચિત્ત રત છે, તેઓ ખરેખર જગતને પવિત્ર કરે છે. તેમની સંગત અને સંભાષણ માત્રથી પણ પાવનતા થાય છે; તેથી હરિ જ પૂજ્ય છે.
Verse 54
हरिपूजापरा यत्र महांतः शुद्धबुद्धयः । तत्रैव सकलं भद्रं यथा निम्ने जलं द्विज ॥ ५४ ॥
હે દ્વિજ! જ્યાં શુદ્ધબુદ્ધિ મહાત્માઓ હરિપૂજામાં પરાયણ રહે છે, ત્યાં જ સર્વ મંગળ એકત્ર થાય છે—જેમ નીચાણમાં પાણી સ્વયં ભેગું થાય છે.
Verse 55
हरिरेव परो बन्धुर्हरिरेव परा गतिः । हरिरेव ततः पूज्यो यतश्चेतन्यकारणम् ॥ ५५ ॥
હરિ જ પરમ બંધુ છે, હરિ જ પરમ ગતિ અને શરણ છે. તેથી હરિ જ પૂજ્ય છે, કારણ કે તે ચૈતન્યનું કારણ છે.
Verse 56
स्वर्गापवर्गफलदं सदानंदं निरामयम् । पृज्यस्य मुनिश्रेष्ठ परं श्रेयो भविष्यति ॥ ५६ ॥
હે મુનિશ્રેષ્ઠ! જે પૂજ્ય છે તેના માટે આ ઉપદેશ/સાધના પરમ શ્રેયરૂપ થશે—સ્વર્ગ અને અપવર્ગ (મોક્ષ)નું ફળ આપનાર, સદા આનંદમય અને નિરામય।
Verse 57
पूजयंति हरिं ये तु निष्कामाः शुद्धमानसाः । तेषां विष्णुः प्रसन्नात्मा सर्वान्कामान् प्रयच्छति ॥ ५७ ॥
જે નિષ્કામ અને શુદ્ધ મનથી હરિની પૂજા કરે છે, તેમના પર પ્રસન્નાત્મા વિષ્ણુ સર્વ (યોગ્ય) કામનાઓ અર્પે છે.
Verse 58
यस्त्वेतच्छृणुयाद्वापि पठेद्वा सुसमाहितः । स प्राप्नोत्यश्वमेधस्य फलं मुनिवरोत्तम ॥ ५८ ॥
જે કોઈ સાવ એકાગ્ર થઈ આને સાંભળે અથવા પાઠ/જપ કરે, હે મુનિવરોત્તમ, તે અશ્વમેધ યજ્ઞનું ફળ પ્રાપ્ત કરે છે.
Verse 59
इत्येतत्ते समाख्यातं हरिपूजाफलं द्विज । संकोचविस्तराभ्यां तु किमन्यत्कथयामि ते ॥ ५९ ॥
હે દ્વિજ! આ રીતે મેં તને હરિપૂજાનું ફળ સમજાવ્યું. સંક્ષેપે કે વિસ્તારે, હવે તને વધુ શું કહું?
Frequently Asked Questions
It situates dharma and divine governance within cyclic cosmic time (manvantara-dharma), showing that offices like Manu and Indra are recurring roles within Brahmā’s day; this frames devotion and ritual merit as operating within a vast, ordered cosmology.
It teaches that contact with Viṣṇu’s temple and acts like pradakṣiṇā carry intrinsic devotional potency; even unintended performance can yield purification and uplift when oriented around Hari, while intentional worship is said to grant even greater fruit.
It repeatedly elevates Hari-bhakti—hearing Hari’s narratives, worship at Kṛṣṇa’s feet, desireless remembrance of Nārāyaṇa—as the direct cleanser of sin and the cause of freedom from rebirth, culminating in attainment of Viṣṇu’s abode.