The Greatness of Viṣṇu (Viṣṇor Māhātmya)
સનક બ્રાહ્મણોને ઉપદેશ આપે છે કે હરિ-કથા, હરિ-નામ અને ભક્ત-સંગનો ઉદ્ધારક પ્રભાવ સર્વોત્તમ છે. નામ-કીર્તનમાં સ્થિર ભક્તોનું બાહ્ય આચરણ જેવું પણ હોય, તેઓ પૂજ્ય છે; ગોવિંદનું દર્શન, સ્મરણ, પૂજન, ધ્યાન અને નમસ્કાર પણ સંસારસાગર પાર કરાવે છે. પછી પ્રાચીન કથા આવે છે—ચંદ્રવંશીય રાજા જયધ્વજ રેવા/નર્મદા કાંઠે વિષ્ણુ મંદિરની સફાઈ અને દીપદાન નિયમિત કરે છે; પુરોહિત વીતિહોત્ર આ બે સાધનાઓનું વિશેષ ફળ પૂછે છે. રાજા પૂર્વજન્મની કડી કહે છે: વિદ્વાન પરંતુ પતિત બ્રાહ્મણ રૈવત નિષિદ્ધ જીવનવૃત્તિમાં પડી દુઃખદ મૃત્યુ પામે છે અને પાપી ચાંડાલ દંડકેતુ બને છે. તે રાત્રે એક સ્ત્રી સાથે ખાલી વિષ્ણુ મંદિરમાં પ્રવેશે છે; અનાયાસે મંદિર-માર્જનનો સ્પર્શ અને દીવો સ્થાપિત થવો થાય છે. શુદ્ધ ભાવ ન હોવા છતાં પાપક્ષય થાય છે; રક્ષકો તેમને મારી નાખે છે, પરંતુ વિષ્ણુદૂત તેમને વિષ્ણુલોક લઈ જાય છે, લાંબા યુગો પછી તેઓ પૃથ્વી પર સમૃદ્ધિ સાથે પાછા આવે છે. જયધ્વજ નિષ્કર્ષ આપે છે કે સંકલ્પયુક્ત ભક્તિનું ફળ અપરિમિત છે; જગન્નાથ/નારાયણ પૂજા, સત્સંગ, તુલસી-સેવા, શાલગ્રામ આરાધના અને ભક્તોનું સન્માન—જે અનેક પેઢીઓને ઉદ્ધારે—તેનું મહાત્મ્ય જણાવે છે।
Shlokas
Verse 1
सनक उवाच । भूयः शृणुष्व विप्रेन्द्र माहात्म्यं परमेष्ठिनः । सर्वपापहरं पुण्यं भुक्तिमुक्तिप्रदं नृणाम् 1. ॥ १ ॥
સનક બોલ્યા—હે વિપ્રેન્દ્ર! ફરી પરમેષ્ઠિનુ મહાત્મ્ય સાંભળ; તે પુણ્યમય, સર્વ પાપ હરનારું અને મનુષ્યોને ભુક્તિ તથા મુક્તિ આપનારું છે।
Verse 2
अहो हरिकथालोके पापघ्न पुण्यदायिनी । शृण्वतां वदतां चैव तद्भक्तानां विशेषतः ॥ २ ॥
અહો! આ લોકમાં હરિ-કથા પાપનો નાશ કરે છે અને પુણ્ય આપે છે—વિશેષ કરીને જે હરિભક્તો તેને સાંભળે અને કહે છે તેમના માટે।
Verse 3
हरिभक्तिरसास्वादमुदिता ये नरोत्तमाः । नमस्करोम्यहं तेभ्यो यत्सङ्गान्मुक्तिभाग्नरः ॥ ३ ॥
હરિભક્તિના રસનો આસ્વાદ લઈને આનંદિત થતા તે નરોત્તમોને હું નમસ્કાર કરું છું; તેમના સત્સંગથી મનુષ્ય મુક્તિનો ભાગી બને છે।
Verse 4
हरिभक्तिपरा ये तु हरिनामपरायणाः । दुर्वृत्ता वा सुवृत्ता वा तेभ्यो नित्यं नमो नमः ॥ ४ ॥
જે હરિભક્તિમાં પરાયણ અને હરિનામમાં સંપૂર્ણ આશ્રિત છે—તેમનું આચરણ દુર્વૃત્ત હોય કે સુવૃત્ત—તેમને હું નિત્ય વારંવાર નમન કરું છું।
Verse 5
संसारसागरं तर्तुं य इच्छेन्मुनिपुङ्गव । स भजेद्धरिभक्तानां भक्तान्वै पापहारिणः ॥ ५ ॥
હે મુનિપુંગવ! જે સંસાર-સાગર તરવા ઇચ્છે, તેણે હરિભક્તોનું ભજન-સેવન કરવું જોઈએ; તે ભક્તો નિશ્ચયે પાપ હરણ કરનારા છે।
Verse 6
दृष्टः स्मृतः पूजितो वा ध्यातः प्रणमितोऽपि वा । समुद्धरति गोविन्दो दुस्तराद्भवसागरात् ॥ ६ ॥
માત્ર દર્શન, સ્મરણ, પૂજન, ધ્યાન અથવા પ્રણામ—કંઈ પણ હોય—ગોવિંદ દુસ્તર ભવ-સાગરથી ઉદ્ધાર કરી પાર ઉતારે છે।
Verse 7
स्वपन् भुञ्जन् व्रजंस्तिष्ठन्नतिष्ठंश्च वदंस्तथा । चिन्तयेद्यो हरेर्नाम तस्मै नित्यं नमो नमः ॥ ७ ॥
સુતો હોય, ખાતો હોય, ચાલતો હોય, ઊભો હોય, આરામ કરતો હોય કે બોલતો હોય—જે સદા હરિનામનું ચિંતન કરે છે, તેને હું નિત્ય વારંવાર નમસ્કાર કરું છું।
Verse 8
अहो भाग्यमहो भाग्यं विष्णुभक्तिरतात्मनाम् । येषां मुक्तिः करस्थैव योगिनामपि दुर्लभा ॥ ८ ॥
અહો, કેટલું ભાગ્ય—કેટલું મહાભાગ્ય—વિષ્ણુભક્તિમાં રમતા આત્માઓનું; જેમની મુક્તિ જાણે હાથની હથેળીમાં જ હોય, જે યોગીઓને પણ દુર્લભ છે।
Verse 9
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । वदतां शृण्वतां चैव सर्वपापप्रणाशनम् ॥ ९ ॥
અહીં પણ તેઓ આ પ્રાચીન પવિત્ર ઇતિહાસનું ઉદાહરણ આપે છે; તેને બોલનાર અને સાંભળનાર—બન્નેના—સર્વ પાપોનો નાશ થાય છે।
Verse 10
आसीत् पुरा महीपालः सोमवंशसमुद्भवः । जयध्वज इति ख्यातो नारायणपरायणः ॥ १० ॥
પ્રાચીન કાળમાં સોમવંશમાં જન્મેલો એક ભૂપાલ હતો; ‘જયધ્વજ’ નામે પ્રસિદ્ધ, અને નારાયણમાં જ પરાયણ હતો।
Verse 11
विष्णोर्देवालये नित्यं सम्मार्जनपरायणः । दीपदानरतश्चैव सर्वभूतदयापरः ॥ ११ ॥
તે નિત્ય વિષ્ણુના દેવાલયમાં સફાઈ-સેવામાં પરાયણ રહેતો, દીપદાનમાં રત રહેતો અને સર્વ ભૂતો પ્રત્યે દયામાં તત્પર રહેતો।
Verse 12
स कदाचिन्महीपालो रेवातीरे मनोरमे । विचित्रकुसुमोपेतं कृतवान्विष्णुमन्दिरम् ॥ १२ ॥
એક વખત તે મહીપાલે મનોહર રેવા-તીરે અનેક પ્રકારના પુષ્પોથી શોભિત શ્રીવિષ્ણુનું મંદિર બનાવ્યું।
Verse 13
स तत्र नृपशार्दूलः सदा सम्मार्जने रतः । दीपदानपरश्चैव विशेषेण हरिप्रियः ॥ १३ ॥
ત્યાં તે નૃપશાર્દૂલ સદા મંદિર-પરિસરની સફાઈમાં રત રહેતો, દીપદાનમાં પણ તત્પર રહેતો; અને વિશેષ કરીને હરિને પ્રિય બન્યો।
Verse 14
हरिनामपरो नित्यं हरिसंसक्तमानसः । हरिप्रणामनिरतो हरिभक्तजनप्रियः ॥ १४ ॥
તે નિત્ય હરિનામમાં પરાયણ, મનથી હરિમાં આસક્ત; હરિને પ્રણામ કરવામાં નિરત, અને હરિભક્તજનસમાજમાં પ્રિય હતો।
Verse 15
वीतिहोत्र इति ख्यातो ह्यासीत्तस्य पुरोहितः । जयध्वजस्य चरितं दृष्ट्वा विस्मयमागतः ॥ १५ ॥
તેનો પુરોહિત ‘વીતિહોત્ર’ નામે પ્રસિદ્ધ હતો; જયધ્વજના ચરિત્રને જોઈ તે આશ્ચર્યમાં પડી ગયો।
Verse 16
कदाचिदुपविष्टं तं राजानं विष्णुतत्परम् । अपृच्छद्वीतिहोत्रस्तु वेदवेदाङ्गपारगः ॥ १६ ॥
એક વખત વિષ્ણુપરાયણ તે રાજા બેઠો હતો; ત્યારે વેદ અને વેદાંગોમાં પારંગત વીતિહોત્રે તેને પ્રશ્ન કર્યો।
Verse 17
वीतिहोत्र उवाच । राजन्परमधर्मज्ञ हरिभक्तिपरायण । विष्णुभक्तिमतां पुंसां श्रेष्ठोऽसि भरतर्षभ ॥ १७ ॥
વીતિહોત્ર બોલ્યા—હે રાજન, પરમ ધર્મજ્ઞ, હરિભક્તિમાં સંપૂર્ણ પરાયણ! હે ભરતશ્રેષ્ઠ, વિષ્ણુભક્ત પુરુષોમાં તમે જ શ્રેષ્ઠ છો।
Verse 18
सम्मार्जनपरो नित्यं दीपदानरतस्तथा । तन्मे वद महाभाग किं त्वया विदितं फलम् ॥ १८ ॥
તમે નિત્ય પવિત્ર સ્થાનનું સમ્માર્જન કરો છો અને દીપદાનમાં પણ રત છો. હે મહાભાગ, મને કહો—આનું ફળ તમે શું જાણ્યું છે?
Verse 19
संपादनेन वर्त्तीनां तैल संपादनेन च । संयुक्तोऽसि सदा भद्र यद्विष्णोर्गृहमार्जने ॥ १९ ॥
હે ભદ્ર, તમે સદા વાટીઓ તૈયાર કરવું, તેલ મેળવવું અને ભગવાન વિષ્ણુના ગૃહ (મંદિર)નું માર্জન કરવું—આમાં જોડાયેલા છો।
Verse 20
कर्माण्यन्यानि सन्त्येव विष्णोः प्रीतिकराणि च । तथापि किं महाभाग एतयोः सततोद्यतः ॥ २० ॥
વિષ્ણુને પ્રસન્ન કરનારાં અન્ય કર્મો પણ છે. છતાં હે મહાભાગ, તમે આ બેમાં જ સતત કેમ ઉદ્યત રહો છો?
Verse 21
सर्वात्मना महापुण्यं नरेश विदितं च यत् । तद् ब्रूहि मे गुह्यतमं प्रीतिर्मयि तवास्ति चेत् ॥ २१ ॥
હે નરેશ, તમે સર્વાત્મનાથી જે મહાપુણ્યકારી સત્ય જાણ્યું છે, જો મારી પ્રત્યે પ્રીતિ હોય તો તે પરમ ગુહ્ય વાત મને કહો।
Verse 22
पुरोधसैवमुक्तस्तु प्रहसन्स जयध्वजः । विनयावनतो भूत्वा प्रोवाचेदं कृताञ्जलि ॥ २२ ॥
પુરોહિતે એમ કહ્યે ત્યારે જયધ્વજ હસ્યા; પછી વિનયથી નમ્ર બની, કરજોડીને ભક્તિપૂર્વક આ વચન બોલ્યા।
Verse 23
जयध्वज उवाच । शृणुष्व विप्रशार्दूल मयैवाचरितं पुरा । जातिस्मरत्वाज्जानामि श्रोतॄणां विस्मयप्रदम् ॥ २३ ॥
જયધ્વજ બોલ્યા— હે વિપ્રશાર્દૂલ! સાંભળો, મેં પૂર્વકાળે જે આચરણ કર્યું હતું. જાતિસ્મરણથી તે મને જાણીતું છે; તે શ્રોતાઓને આશ્ચર્યમાં મૂકશે।
Verse 24
आसीत्पुरा कृतयुगे ब्रह्मन्स्वारोचिषेऽन्तरे । रैवतो नाम विप्रेन्द्रो वेदवेदाङ्गपारगः ॥ २४ ॥
હે બ્રાહ્મણ! પ્રાચીન કાળમાં— કૃતયુગમાં, સ્વારોચિષ મન્વંતરમાં— રૈવત નામે એક શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ હતો, જે વેદ અને વેદાંગોમાં પારંગત હતો।
Verse 25
अयाज्ययाजकश्चैव सदैव ग्रामयाजकः । पिशुनो निष्ठुरश्चैव ह्यपण्यानां च विक्रयी ॥ २५ ॥
જે અયાજ્ય માટે યજ્ઞ કરાવે, જે સદા ગ્રામયાજક બની દક્ષિણાના લોભે કર્મ કરે, જે ચુગલખોર અને કઠોર છે, તથા જે વેચવા અયોગ્ય વસ્તુઓ વેચે— એવો નિંદનીય છે।
Verse 26
निषिद्धकर्माचरणात्परित्यक्तः स बन्धुभिः । दरिद्रो दुःखितश्चैव शीर्णाङ्गो व्याधितोऽभवत् ॥ २६ ॥
નિષિદ્ધ કર્મો કરવાને કારણે તેના બંધુઓએ તેને ત્યજી દીધો. તે દરિદ્ર અને દુઃખી થયો; તેનું શરીર ક્ષીણ થઈ રોગગ્રસ્ત બન્યું।
Verse 27
स कदाचिद्धनार्थं तु पृथिव्यां पर्यटन् द्विजः । ममार नर्मदातीरे श्वासकासप्रपीडितः ॥ २७ ॥
એ દ્વિજ એક વખત ધન માટે પૃથ્વી પર ફરતો ફરતો નર્મદા તટે શ્વાસકષ્ટ અને ખાંસીથી પીડિત થઈ મૃત્યુ પામ્યો।
Verse 28
तस्मिन्मृते तस्य भार्या नाम्ना बन्धुमती मुने । कामचारपरा सा तु परित्यक्ता च बन्धुभिः ॥ २८ ॥
હે મુને, તે મરી ગયા પછી તેની પત્ની બન્ધુમતી સ્વેચ્છાચાર પરાયણ બની અને પોતાના જ સગાંઓએ તેને ત્યજી દીધી।
Verse 29
तस्यां जातोऽस्मि चण्डालो दण्डकेतुरिति श्रुतः । महापापरतो नित्यं ब्रह्मद्वेषपरायणः ॥ २९ ॥
એ જ વંશમાં/ગર્ભમાં હું ચાંડાલ તરીકે જન્મ્યો, દંડકેતુ નામે પ્રસિદ્ધ; સદા મહાપાપમાં રત અને બ્રાહ્મણધર્મ પ્રત્યે દ્વેષપરાયણ।
Verse 30
परदारपरद्र व्यलोलुपो जन्तुहिंसकः । गावश्च विप्रा बहवो निहता मृगपक्षिणः ॥ ३० ॥
પરસ્ત્રી અને પરધન પ્રત્યે લોભી બની તે જીવહિંસક થયો; ઘણી ગાયો, ઘણા વિપ્રો તથા અસંખ્ય હરણો અને પક્ષીઓ મારાયા।
Verse 31
मेरुतुल्यसुवर्णानि बहून्यपहृतानि च । मद्यपानरतो नित्यं बहुशो मार्गरोधकृत् ॥ ३१ ॥
તેણે મેરુ સમાન અઢળક સોનું પણ ચોરી લીધું; સદા મદ્યપાનમાં આસક્ત રહી વારંવાર માર્ગ અવરોધ કરતો।
Verse 32
पशुपक्षिमृगादीनां जन्तूनामन्तकोपमः । कदाचित्कामसन्तप्तो गन्तुकामो रतिं स्त्रियः ॥ ३२ ॥
તે પશુ, પક્ષી, મૃગ વગેરે જીવો માટે જાણે યમ સમાન હતો. પરંતુ એક વખત કામતાપથી દગ્ધ થઈ, સ્ત્રીઓ સાથે રતિસુખ મેળવવાની ઇચ્છાથી નીકળી પડ્યો.
Verse 33
शून्यं विष्णुगृहं दृष्ट्वा प्रविष्टश्च स्त्रिया सह । निशि रामोपभोगार्थं शयितं तत्र कामिना ॥ ३३ ॥
વિષ્ણુનું મંદિર ખાલી જોઈ, તે કામી પુરુષ એક સ્ત્રી સાથે અંદર પ્રવેશ્યો. રાત્રે ભોગ માટે ત્યાં જ સૂઈ રહ્યો.
Verse 34
ब्रह्मन्स्ववस्त्रप्रान्तेन कियद्देशः प्रमार्जितः । यावन्त्यः पांशुकणिकास्तत्र सम्मार्जिता द्विज ॥ ३४ ॥
હે બ્રાહ્મણ! પોતાના વસ્ત્રના છેડાથી તું કેટલો ભાગ સાફ કર્યો? અને ત્યાં કેટલાં સૂક્ષ્મ ધૂળકણો ઝાડીને એકઠાં કર્યા, હે દ્વિજ!
Verse 35
तावज्जन्मकृतं पापं तदैव क्षयमागतम् । प्रदीपः स्थापितस्तत्र सुरतार्थं द्विजोत्तम ॥ ३५ ॥
હે દ્વિજોત્તમ! જન્મથી સંચિત જેટલું પાપ હતું તે તે જ ક્ષણે નાશ પામ્યું—જ્યારે ત્યાં (દેવપૂજાર્થે) દીવો સ્થાપિત થયો.
Verse 36
तेनापि मम दुष्कर्म निःशेषं क्षयमागतम् । एवं स्थिते विष्णुगृहे ह्यागताः पुरपालकाः ॥ ३६ ॥
એ જ કર્મથી મારાં દુષ્કર્મ પણ સંપૂર્ણપણે નાશ પામ્યાં. આમ સ્થિતિમાં વિષ્ણુગૃહે નગરના રક્ષકો આવી પહોંચ્યા.
Verse 37
जारोऽयमिति मां तां च हतवन्तः प्रसह्य वै । आवां निहत्य ते सर्वे निवृत्ताः पुररक्षकाः ॥ ३७ ॥
“આ જાર છે!” એમ ચીસો પાડી નગરરક્ષકોએ બળપૂર્વક મને અને તેણીને મારી નાખ્યા. અમને મારીને તે બધા નગરપાલકો પાછા ફર્યા.
Verse 38
यदा तदैव सम्प्राप्ता विष्णुदूताश्चतुर्भुजाः । किरीटकुण्डलधरा वनमालाविभूषिताः ॥ ३८ ॥
એ જ ક્ષણે ચતુર્ભુજ વિષ્ણુદૂતોએ આગમન કર્યું—મુકુટ અને કુંડળ ધારણ કરેલા, તથા વનમાળાથી શોભિત।
Verse 39
तैस्तु स्रंपेरितावावां विष्णुदूतैरकल्मषैः । दिव्यं विमानमारुह्य सर्वभोगसमन्वितम् ॥ ३९ ॥
નિષ્કલંક વિષ્ણુદૂતોએ પ્રેરણા આપતાં અમે બંને સર્વ દિવ્ય ભોગોથી યુક્ત એવા દિવ્ય વિમાનમાં આરોહણ કર્યું.
Verse 40
दिव्यदेहधरौ भूत्वा विष्णुलोकमुपागतौ । तत्र स्थित्वा ब्रह्मकल्पशतं साग्रं द्विजोत्तम ॥ ४० ॥
દિવ્ય દેહ ધારણ કરીને અમે બંને વિષ્ણુલોકને પ્રાપ્ત થયા. હે દ્વિજોત્તમ, ત્યાં રહીને સો બ્રહ્મકલ્પથી થોડો વધુ સમય સુધી સ્થિત રહ્યા.
Verse 41
दिव्यभोगसमायुक्तौ तावत्कालं दिवि स्थितौ । ततश्च भूभिभागेषु देवयोगेषु वै क्रमात् ॥ ४१ ॥
દિવ્ય ભોગોથી સમાયુક્ત થઈ અમે એટલો સમય સ્વર્ગમાં રહ્યા. ત્યારબાદ ક્રમશઃ દેવયોગ અનુસાર પૃથ્વીના વિભાગોમાં પ્રવેશ કર્યો.
Verse 42
तेन पुण्यप्रभावेण यदूनां वंशसंभवः । तेनैव मेऽच्युता संपत्तथा राज्यमकण्टकम् ॥ ४२ ॥
તે પુણ્યપ્રભાવથી યદુવંશનો ઉદ્ભવ થયો; અને એ જ પુણ્યથી, હે અચ્યુત, મને અક્ષય સમૃદ્ધિ તથા કંટકરહિત (વિઘ્ન-શત્રુ રહિત) રાજ્ય પ્રાપ્ત થયું।
Verse 43
ब्रह्मन्कृत्वोपभोगार्थमेवं श्रेयो ह्यवाप्तवान् । भक्त्या कुर्वन्ति ये सन्तस्तेषां पुण्यं न वेद्म्यहम् ॥ ४३ ॥
હે બ્રાહ્મણ, ભોગ માટે આ રીતે કર્મ કરવાથી પણ માણસને થોડું કલ્યાણ તો મળે જ; પરંતુ જે સજ્જનો ભક્તિથી કરે છે—તેમના પુણ્યની સીમા હું જાણતો નથી।
Verse 44
तस्मात्संमार्जने नित्यं दीपदाने च सत्तम । यतिष्ये परया भक्त्या ह्यहं जातिस्मरो यतः ॥ ४४ ॥
અતએવ, હે સત્તમ, હું નિત્ય પવિત્રસ્થાનનું સંમાર્જન અને દીપદાન પરમ ભક્તિથી કરવાનું પ્રયત્ન કરીશ; કારણ કે એ સાધનાથી જ મને પૂર્વજન્મસ્મૃતિ પ્રાપ્ત થઈ છે।
Verse 45
यः पूजयेज्जगन्नाथमेकाकी विगतस्पृहः । सर्वपापविनिर्मुक्तः प्रयाति परमं पदम् ॥ ४५ ॥
જે એકાંતમાં, સ્પૃહારહિત થઈ, જગન્નાથની પૂજા કરે છે, તે સર્વ પાપોથી મુક્ત થઈ પરમ પદને પામે છે।
Verse 46
अवशेनापि यत्कर्म कृत्वेमां श्रियमागतः । भक्तिमद्भिः प्रशान्तैश्च किं पुनः सम्यगर्चनात् ॥ ४६ ॥
જો અજાણતાં પણ કોઈ કર્મ કરીને આ સમૃદ્ધિ મળે, તો ભક્તિથી ભરપૂર અને પ્રશાંત ભક્તો દ્વારા વિધિપૂર્વક સમ્યક્ અર્ચન કરવાથી ફળ કેટલું મહાન થશે—એ તો શું કહેવું!
Verse 47
इति भूपवचः श्रुत्वा वीतिहोत्रो द्विजोत्तमः । अनन्ततुष्टिमापन्नो हरिपूजापरोऽभवत् ॥ ४७ ॥
રાજાના આ વચનો સાંભળી દ્વિજોમાં શ્રેષ્ઠ વીતિહોત્ર અનંત સંતોષથી પરિપૂર્ણ થયો અને શ્રીહરિપૂજામાં પરાયણ બન્યો।
Verse 48
तस्माच्छृणुष्व विप्रेन्द्र देवो नारायणोऽव्ययः । ज्ञानतोऽज्ञानतो वापि पूजकानां विमुक्तिदः ॥ ४८ ॥
અતએવ, હે વિપ્રેન્દ્ર, સાંભળો—અવ્યય દેવ નારાયણ જ્ઞાનથી કે અજ્ઞાનથી પણ પૂજા કરનાર પૂજકોને મુક્તિ આપે છે।
Verse 49
अनित्या बान्धवाः सर्वे विभवो नैव शाश्वतः । नित्यं सन्निहितो मृत्युः कर्तव्यो धर्मसङ्ग्रहः ॥ ४९ ॥
બધા સગાંસંબંધીઓ અનિત્ય છે અને વૈભવ પણ શાશ્વત નથી. મૃત્યુ સદા નજીક છે; તેથી ધર્મનો સંગ્રહ અને આચરણ કરવું જોઈએ।
Verse 50
अज्ञो लोको वृथा गर्वं करिष्यति महोद्धतः । कायः सन्निहितापायो धनादीनां किमुच्यते ॥ ५० ॥
અજ્ઞ લોક અહંકારથી ઉન્મત્ત થઈ વ્યર્થ ગર્વ કરે છે. જ્યારે દેહ જ નાશની નજીક છે, ત્યારે ધનાદિની શું વાત કરવી?
Verse 51
जन्मकोटिसहस्रेषु पुण्यं यैः समुपार्जितम् । तेषां भक्तिर्भवेच्छुद्धा देवदेवे जनार्दने ॥ ५१ ॥
જેઓએ કરોડો-હજારો જન્મોમાં પુણ્ય સંચિત કર્યું છે, તેમના હૃદયમાં દેવદેવ જનાર્દન પ્રત્યે શુદ્ધ ભક્તિ પ્રગટે છે।
Verse 52
सुलभं जाह्नवीस्नानं तथैवातिथिपूजनम् । सुलभाः सर्वयज्ञाश्च विष्णुभक्तिः सुदुर्लभा ॥ ५२ ॥
જાહ્નવી (ગંગા)માં સ્નાન સહેલું છે અને અતિથિ-પૂજન પણ; સર્વ યજ્ઞોનું અનુષ્ઠાન પણ શક્ય છે, પરંતુ શ્રીવિષ્ણુભક્તિ અતિ દુર્લભ છે.
Verse 53
दुर्लभा तुलसीसेवा दुर्लभः सङ्गमः सताम् । सर्वभूतदया वापि सुलभा यस्य कस्यचित् ॥ ५३ ॥
તુલસી-સેવા દુર્લભ છે, સજ્જનોનો સંગ પણ દુર્લભ; પરંતુ સર્વભૂત પ્રત્યે દયા તો કોઈનેક માટે તુલનાત્મક રીતે સહેલી બને છે.
Verse 54
सत्सङ्गस्तुलसीसेवा हरिभक्तिश्च दुर्लभा ॥ ५४ ॥
સત્સંગ, તુલસી-સેવા અને શ્રીહરિ-ભક્તિ—આ ત્રણેય દુર્લભ છે.
Verse 55
दुर्लभं प्राप्य मानुष्यं न तथा गमयेद् बुधः । अर्चयेद्धि जगन्नाथं सारमेतद् द्विजोत्तम ॥ ५५ ॥
દુર્લભ માનવજન્મ પ્રાપ્ત કરીને બુદ્ધિમાન તેને વ્યર્થ ન વેડફે; તે જગન્નાથનું અર્ચન કરે—હે દ્વિજોત્તમ, આ જ સાર છે.
Verse 56
तर्त्तुं यदीच्छति जनो दुस्तरं भवसागरम् । हरिभक्तिपरो भूयादेतदेव रसायनम् ॥ ५६ ॥
જો કોઈ દુસ્તર ભવસાગર પાર કરવા ઇચ્છે, તો તે શ્રીહરિ-ભક્તિમાં પરાયણ બને; આ જ સાચું રસાયન છે.
Verse 57
भ्रातराश्रय गोविन्दं मा विलम्बं कुरु प्रिय । आसन्नमेव नगरं कृतान्तस्य हि दृश्यते ॥ ५७ ॥
ભાઈ, ગોવિંદનું શરણ ગ્રહણ કર; પ્રિય, વિલંબ ન કર. કૃતાંત (મૃત્યુ)નું નગર ખરેખર બહુ નજીક દેખાય છે.
Verse 58
नारायणं जगद्योनिं सर्वकारणकारणम् । समर्चयस्व विप्रेन्द्र यदि मुक्तिमभीप्ससि ॥ ५८ ॥
હે વિપ્રેન્દ્ર, જો તું મુક્તિ ઇચ્છે તો જગદ્યોનિ અને સર્વકારણકારણ એવા નારાયણનું સમ્યક્ સમર્ચન કર.
Verse 59
सर्वाधारं सर्वयोनिं सर्वान्तर्यामिणं विभुम् । ये प्रपन्ना महात्मानस्ते कृतार्था न संशयः ॥ ५९ ॥
સર્વાધાર, સર્વયોનિ, સર્વાંતર્યામી, સર્વવ્યાપી વિભુના શરણે ગયેલા મહાત્માઓ નિઃસંદેહ કૃતાર્થ છે.
Verse 60
ते वन्द्यास्ते प्रपूज्याश्च नमस्कार्या विशेषतः । येऽचयन्ति महाविष्णुं प्रणतार्तिप्रणाशनम् ॥ ६० ॥
તેઓ વંદનીય છે, તેઓ પ્રપૂજ્ય છે અને વિશેષ કરીને નમસ્કારયોગ્ય છે—જે પ્રણતજનની આર્તિ નાશ કરનાર મહાવિષ્ણુનું અર્ચન કરે છે.
Verse 61
ये विष्णुभक्ता निष्कामा यजन्ति परमेश्वरम् । त्रिःसप्तकुलसंयुक्तास्ते यान्ति हरिमन्दिरम् ॥ ६१ ॥
જે વિષ્ણુભક્તો નિષ્કામ બની પરમેશ્વરની ઉપાસના કરે છે, તેઓ એકવીસ કુળો સહિત હરિમંદિર (હરિધામ)ને પામે છે.
Verse 62
विष्णुभक्ताय यो दद्यान्निष्कामाय महात्मने । पानीयं वा फलं वापि स एव भगवत्प्रियः ॥ ६२ ॥
જે નિષ્કામ મહાત્મા વિષ્ણુભક્તને પાણી કે ફળ પણ અર્પે છે, તે જ ખરેખર ભગવાનનો પ્રિય છે.
Verse 63
विष्णुभक्तिपराणां तु शुश्रूषां कुर्वते तु ये । ते यान्ति विष्णुभुवनं यावदाभूतसंप्लवम् ॥ ६३ ॥
વિષ્ણુભક્તિમાં સંપૂર્ણ પરાયણ ભક્તોની શૂશ્રૂષા-સેવા કરનારાઓ વિષ્ણુલોકને પામે છે અને ભૂત-સંપ્લવ (પ્રલય) સુધી ત્યાં રહે છે.
Verse 64
ये यजन्ति स्पृहाशून्या हरिभक्तान् हरिं तथा । त एव भुवनं सर्वं पुनन्ति स्वाङिघ्रपांशुना ॥ ६४ ॥
સ્પૃહા વિનાના જે હરીભક્તો તથા સ્વયં હરીની પૂજા કરે છે, તેઓ જ પોતાના ચરણ-રજથી સમગ્ર જગતને પવિત્ર કરે છે.
Verse 65
देवपूजापरो यस्य गृहे वसति सर्वदा । तत्रैव सर्वदेवाश्च तिष्ठन्ति श्रीहरिस्तथा ॥ ६५ ॥
જેના ઘરમાં દેવપૂજામાં તત્પર વ્યક્તિ સદા વસે છે, ત્યાં જ સર્વ દેવતાઓ અને શ્રીહરી પણ નિવાસ કરે છે.
Verse 66
पूज्यमाना च तुलसी यस्य तिष्ठति वेश्मनि । तत्र सर्वाणि श्रेयांसि वर्द्धन्त्यहरहर्द्विज ॥ ६६ ॥
હે દ્વિજ! જેના ઘરમાં પૂજિત તુલસી સ્થિત છે, ત્યાં સર્વ શ્રેય અને મંગળ દિનપ્રતિદિન વધે છે.
Verse 67
शालग्रामशिलारूपी यत्र तिष्ठति केशवः । न बाधन्ते ग्रहास्तत्र भूतवेतालकादयः ॥ ६७ ॥
જ્યાં શાલગ્રામ-શિલારૂપે કેશવ નિવાસ કરે છે, ત્યાં ગ્રહદોષો પીડા આપતા નથી; ભૂત-વેતાળ આદિ પણ ઉપદ્રવ કરતા નથી।
Verse 68
शालग्रामशिला यत्र तत्तीर्थं तत्तपोवनम् । यतः सन्निहितस्तत्र भगवान्मधुसूदनः ॥ ६८ ॥
જ્યાં શાલગ્રામ-શિલા હોય, તે સ્થાન જ તીર્થ છે, તે જ તપોવન છે; કારણ કે ત્યાં ભગવાન મધુસૂદન સન્નિહિત રહે છે।
Verse 69
यद् गृहे नास्ति देवर्षे शालग्रामशिलार्चनम् । श्मशानसदृशं विद्यात्तद् गृहं शुभवर्जितम् ॥ ६९ ॥
હે દેવર્ષિ! જે ઘરમાં શાલગ્રામ-શિલાનું અર્ચન નથી, તે ઘર શ્મશાન સમાન જાણવું; તે મંગલથી વંચિત છે।
Verse 70
पुराणन्यायमीमांसाधर्मशास्राणि च द्विज । साङ्गा वेदास्तथा सर्वे विष्णो रूपं प्रकीर्तितम् ॥ ७० ॥
હે દ્વિજ! પુરાણ, ન્યાય, મીમાંસા અને ધર્મશાસ્ત્રો, તેમજ અંગો સહિત સર્વ વેદ—આ બધાંને વિષ્ણુના રૂપ તરીકે પ્રકીર્તિત કરવામાં આવ્યા છે।
Verse 71
भक्त्या कुर्वन्ति ये विष्णोः प्रदक्षिणचतुष्टयम् । तेऽपि यान्ति परं स्थानं सर्वकर्मनिबर्हणम् ॥ ७१ ॥
જે ભક્તિપૂર્વક ભગવાન વિષ્ણુની ચાર પ્રદક્ષિણા કરે છે, તેઓ પણ પરમ સ્થાનને પામે છે; તે સ્થાન સર્વ કર્મબંધનો નાશ કરનાર છે।
Verse 72
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे प्रथमपादे विष्णुमाहात्म्यंनामैकोनचत्वारिंशोऽध्यायः ॥ ३९ ॥
આ રીતે શ્રીબૃહન્નારદીયપુરાણના પૂર્વભાગના પ્રથમ પાદમાં ‘વિષ્ણુમાહાત્મ્ય’ નામનો ઓગણચાલીસમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો ॥ ૩૯ ॥
Frequently Asked Questions
They are presented as highly accessible, repeatable acts of Viṣṇu-sevā (vrata-kalpa in miniature) that generate powerful merit even when performed with imperfect understanding. The Jayadhvaja/Daṇḍaketu narrative illustrates ajñāta-sukṛti: incidental participation in mandira-mārjana and establishing a lamp for worship burns accumulated pāpa and becomes the karmic cause for ascent to Viṣṇuloka and later prosperity—thereby validating these practices as direct instruments of mokṣa-dharma.
It explicitly states that the imperishable Nārāyaṇa grants liberation to worshippers whether they worship with understanding or without understanding, emphasizing the Lord’s grace and the intrinsic potency of devotion-oriented acts (nāma, pūjā, service to devotees).
They are affirmed as ‘forms of Viṣṇu,’ a theological move that subsumes technical disciplines under bhakti: learning and hermeneutics are not rejected but reinterpreted as participating in the divine body of knowledge, consistent with the Purāṇa’s encyclopedic self-presentation.