The Greatness of Viṣṇu (Uttaṅka’s Hymn, Hari’s Manifestation, and the Boon of Bhakti)
નારદ સનકને પૂછે છે—કયા સ્તોત્રથી જનાર્દન પ્રસન્ન થયા અને ઉત્તંકને કયો વર મળ્યો. સનક કહે છે કે હરિભક્ત ઉત્તંક ભગવાનના પાદોદકની પવિત્રતાથી પ્રેરાઈ વિસ્તૃત સ્તોત્ર ગાય છે; તેમાં વિષ્ણુને આદિકારણ, અંતરાત્મા, માયા-ગુણાતીત પરમ તત્ત્વ અને જગતના આધારરૂપ સર્વવ્યાપી તરીકે વર્ણવે છે. તેની શરણાગતિથી લક્ષ્મીપતિ સాక్షાત પ્રગટ થાય છે; ઉત્તંક સાષ્ટાંગ પ્રણામ કરીને રડે છે અને પ્રભુના ચરણ ધોઈ સ્નાન કરાવે છે. વિષ્ણુ વર આપે ત્યારે ઉત્તંક સર્વ જન્મોમાં અડગ ભક્તિ જ માગે છે. પ્રભુ તે વર આપે છે, શંખસ્પર્શથી દુર્લભ દિવ્ય જ્ઞાન આપે છે અને ક્રિયા-યોગથી ઉપાસના કરીને નર-નારાયણના ધામમાં જઈ મોક્ષ મેળવવાનો ઉપદેશ કરે છે. અંતે ફલશ્રુતિ—પાઠ-શ્રવણથી પાપક્ષય, અભિષ્ટસિદ્ધિ અને અંતે મોક્ષ।
Shlokas
Verse 1
नारद उवाच । किं तत्स्तोत्रं महाभाग कथं तुष्टो जनार्दनः । उत्तङ्कः पुण्यपुरुषः कीदृशं लब्धवान्वरम् 1. ॥ १ ॥
નારદ બોલ્યા—હે મહાભાગ! તે સ્તોત્ર શું હતું? જનાર્દન કેવી રીતે પ્રસન્ન થયા? અને પુણ્યપુરુષ ઉત્તંકે કેવો વર મેળવ્યો?
Verse 2
सनक उवाच । उत्तङ्कस्तु तदा विप्रो हरिध्यानपरायणः । पादोदकस्य माहात्म्यं दृष्ट्वा तुष्टाव भक्तितः ॥ २ ॥
સનક બોલ્યા—તે સમયે હરિધ્યાનપરાયણ બ્રાહ્મણ ઉત્તંકે પ્રભુના પાદપ્રક્ષાલન-તીર્થનું માહાત્મ્ય જોઈ ભક્તિપૂર્વક સ્તુતિ કરી।
Verse 3
उत्तङ्क उवाच । नतोऽस्मि नारायणमादिदेवं जगन्निवासं जगदेकबन्धुम् । चक्राब्जशार्ङ्गासिधरं महान्तं स्मृतार्तिनिघ्नं शरणं प्रपद्ये ॥ ३ ॥
ઉત્તંક બોલ્યો—હું આદિદેવ નારાયણને નમસ્કાર કરું છું; તેઓ જગતના નિવાસ અને સર્વ લોકના એકમાત્ર બંધુ છે; ચક્ર, કમળ, શારઙ્ગ ધનુષ્ય અને ખડ્ગ ધારણ કરનાર મહાન છે. સ્મરણ કરનારની આર્તિ હરણ કરનાર એવા તેમના શરણે હું જાઉં છું।
Verse 4
यन्नाभिजाब्जप्रभवो विधाता सृजत्यमुं लोकसमुच्चयं च । यत्क्रोधतो हन्ति जगच्च रुद्र स्तमादिदेवं प्रणतोऽस्मि विष्णुम् ॥ ४ ॥
હું તે આદિદેવ વિષ્ણુને પ્રણામ કરું છું—જેનાં નાભિમાંથી ઉદ્ભવેલા કમળમાંથી જન્મેલા વિધાતા બ્રહ્મા આ લોકસમુચ્ચયની સૃષ્ટિ કરે છે; અને જેમનાં ક્રોધથી રુદ્ર સમગ્ર જગતનો સંહાર કરે છે।
Verse 5
पद्मापतिं पद्मदलायताक्षं विचित्रवीर्यं निखिलैकहेतुम् । वेदान्तवेद्यं पुरुषं पुराणं तेजोनिधिं विष्णुमहं प्रपन्नः ॥ ५ ॥
હું વિષ્ણુના શરણે છું—તેઓ પદ્મા (લક્ષ્મી)ના પતિ, કમળદળ સમાન વિશાળ નેત્રવાળા; અદભુત પરાક્રમી, સર્વનો એકમાત્ર હેતુ; વેદાંતથી જ્ઞેય પુરાતન પુરુષ, દિવ્ય તેજનો નિધિ।
Verse 6
आत्माक्षरः सर्वगतोऽच्युताख्यो ज्ञानात्मको ज्ञानविदां शरण्यः । ज्ञानैकवेद्यो भगवाननादिः प्रसीदतां व्यष्टिसमष्टिरूपः ॥ ६ ॥
અચ્યુત નામે તે ભગવાન—અક્ષર આત્મા, સર્વવ્યાપી, જ્ઞાનસ્વરૂપ, બ્રહ્મજ્ઞાનીજનનો આશ્રય; માત્ર શુદ્ધ જ્ઞાનથી જ જ્ઞેય, અનાદિ, અને વ્યષ્ટિ-સમષ્ટિ રૂપે પ્રગટ—અમારા પર પ્રસન્ન થાઓ।
Verse 7
अनन्तवीर्यो गुणजातिहीनो गुणात्मको ज्ञानविदां वरिष्ठः । नित्यः प्रपन्नार्तिहरः परात्मा दयाम्बुधिर्मे वरदस्तु भूयात् ॥ ७ ॥
અનંત પરાક્રમવાળા, ગુણ‑જાતિના બંધનોથી પરે, છતાં સર્વ સદ્ગુણોના સાર; તત્ત્વજ્ઞાનીઓમાં શ્રેષ્ઠ; નિત્ય; શરણાગતના દુઃખ હરણાર પરમાત્મા—કરુણાસાગર—સદા મારા વરદાતા થાઓ.
Verse 8
यः स्थूलसूक्ष्मादिविशेषभेदैर्जगद्यथावत्स्वकृतं प्रविष्टः । त्वमेव तत्सर्वमनन्तसारं त्वत्तः परं नास्ति यतः परात्मन् ॥ ८ ॥
સ્થૂલ‑સૂક્ષ્મ વગેરે વિશેષ ભેદો સાથે આ જગત રચીને, જેમ છે તેમ તેમાં પ્રવેશ કરનાર—તમે જ છો. આ સર્વ અનંત‑સાર તમે જ; તમાથી પરે કશું નથી, હે પરમાત્મન।
Verse 9
अगोचरं यत्तव शुद्धरूपं मायाविहीनं गुणजातिहीनम् । निरञ्जनं निर्मलमप्रमेयं पश्यन्ति सन्तः परमार्थसंज्ञम् ॥ ९ ॥
ઇન્દ્રિયોને અગોચર એવું તમારું શુદ્ધ સ્વરૂપ—માયાવિહિન, ગુણ‑જાતિભેદથી રહિત, નિરંજન, નિર્મળ અને અપ્રમેય—તેને જ સંતો ‘પરમાર્થ’ નામે દર્શે છે।
Verse 10
एकेन हेम्नैव विभूषणानि यातानि भेदत्वमुपाधिभेदात् । तथैव सर्वेश्वर एक एव प्रदृश्यते भिन्न इवाखिलात्मा ॥ १० ॥
જેમ એક જ સોનાથી બનેલા આભૂષણો ઉપાધિ‑ભેદથી જુદા જુદા દેખાય છે, તેમ સર્વેશ્વર ખરેખર એક જ છે; છતાં અખિલાત્મા જાણે ભિન્ન ભિન્ન રૂપે દેખાય છે।
Verse 11
यन्मायया मोहितचेतसस्तं पश्यन्ति नात्मानमपि प्रसिद्धम् । त एव मायारहितास्तदेव पश्यन्ति सर्वात्मकमात्मरूपम् ॥ ११ ॥
માયાથી મોહિત ચિત્તવાળા લોકો તે તત્ત્વને તો જુએ છે, પરંતુ પ્રસિદ્ધ આત્માને પણ નથી જુતા. એ જ લોકો જ્યારે માયારહિત થાય છે, ત્યારે એ જ સત્યને સર્વાત્મક આત્મસ્વરૂપ રૂપે દર્શે છે।
Verse 12
विभुं ज्योतिरनौपम्यं विष्णुसंज्ञं नमाम्यहम् । समस्तमेतदुद्भूतं यतो यत्र प्रतिष्ठितम् ॥ १२ ॥
હું તે સર્વવ્યાપી, અદ્વિતીય જ્યોતિ—વિષ્ણુ નામે પ્રસિદ્ધ—ને નમસ્કાર કરું છું; જેના પરથી આ સમગ્ર જગત ઉત્પન્ન થયું અને જેમાં તે સ્થાપિત છે.
Verse 13
यतश्चैतन्यमायातं यद्रू पं तस्य वै नमः । अप्रमेयमनाधारमाधाराधेयरूपकम् ॥ १३ ॥
જેનાથી ચૈતન્ય પ્રગટ્યું અને જેનું જ સ્વરૂપ તે છે—તે અપ્રમેય, નિરાધાર, તથા આધાર અને આધેય બંને રૂપે પ્રગટ થનારને મારા નમસ્કાર.
Verse 14
परमानन्दचिन्मात्रं वासुदेवं नतोऽस्म्यहम् । हृद्गुहानिलयं देवं योगिभिः परिसेवितम् ॥ १४ ॥
પરમાનંદરૂપ શુદ્ધ ચૈતન્યમાત્ર એવા વાસુદેવને હું નમન કરું છું; હૃદય-ગુહામાં નિવાસ કરનાર દેવ, યોગીઓ દ્વારા સતત પરિસેવિત.
Verse 15
योगानामादिभूतं तं नमामि प्रणवस्थितम् । नादात्मकं नादबीजं प्रणवात्मकमव्ययम् ॥ १५ ॥
હું તેને નમસ્કાર કરું છું, જે સર્વ યોગોનો આદિભૂત છે અને પ્રણવ (ૐ) માં સ્થિત છે—નાદસ્વરૂપ, નાદબીજ, અને અવ્યય પ્રણવાત્મા.
Verse 16
सद्भावं सच्चिदानन्दं तं वन्दे तिग्मचक्रिणम् । अजरं साक्षिणं त्वस्य ह्यवाङ्मनसगोचरम् ॥ १६ ॥
હું તે તીક્ષ્ણ ચક્રધારી પ્રભુને વંદન કરું છું—જેનુ સ્વરૂપ સત્-ચિત્-આનંદ છે; જે અજ, અજર, સર્વનો સાક્ષી, અને વાણી તથા મનની પહોંચથી પરે છે.
Verse 17
निरञ्जनमनन्ताख्यं विष्णुरूपं नतोऽस्म्यहम् । इन्द्रि याणि मनो बुद्धिः सत्त्वं तेजो बलं धृतिः ॥ १७ ॥
હું નિર્મળ, ‘અનંત’ નામે પ્રસિદ્ધ, વિષ્ણુરૂપ પ્રભુને નમસ્કાર કરું છું. ઇન્દ્રિયો, મન, બુદ્ધિ, સત્ત્વ, તેજ, બળ અને ધૃતિ—આ બધું જ તેમનાથી છે અને તેમનામાં જ સ્થિત છે.
Verse 18
वासुदेवात्मकान्याहुः क्षेत्रं क्षेत्रज्ञमेव च । विद्याविद्यात्मकं प्राहुः परात्परतरं तथा ॥ १८ ॥
તેઓ કહે છે કે ‘ક્ષેત્ર’ અને ‘ક્ષેત્રજ્ઞ’ બંને વાસુદેવ-સ્વરૂપ છે. વિદ્યા અને અવિદ્યા પણ તેમનાં જ સ્વરૂપ છે; અને તેઓ પરમથી પણ પર પરમ છે.
Verse 19
अनादिनिधनं शान्तं सर्वधातारमच्युतम् । ये प्रपन्ना महात्मानस्तेषां मक्तिर्हि शाश्वती ॥ १९ ॥
જે મહાત્માઓ અનાદિ-અનંત, શાંત, સર્વધારક, અચ્યુત પ્રભુની શરણ લે છે—તેમની મુક્તિ નિશ્ચયે શાશ્વત છે.
Verse 20
वरं वरेण्यं वरदं पुराणं । सनातनं सर्वगतं समस्तम् । नतोऽस्मि भूयोऽपि नतोऽस्मि भूयो । नतोऽस्मि भूयोऽपि नतोऽस्मि भूयः ॥ २० ॥
તે પરમ ઉત્તમ, વરેનીય, વરદ, પુરાણ, સનાતન, સર્વવ્યાપી અને સર્વસમ્પૂર્ણને હું વારંવાર નમસ્કાર કરું છું. ફરી નમસ્કાર, ફરી નમસ્કાર—પુનઃપુનઃ નમસ્કાર.
Verse 21
यत्पादतोयं भवरोगवैद्यो । यत्पादपांसुर्विमलत्वसिद्ध्यै । यन्नाम दुष्कर्मनिवारणाय । तमप्रमेयं पुरुषं भजामि ॥ २१ ॥
હું તે અપ્રમેય પુરુષોત્તમનું ભજન કરું છું—જેનાં પાદતીર્થથી ભવ-રોગનો ઉપચાર થાય છે, જેમની પાદરજથી નિર્મળતા સિદ્ધ થાય છે, અને જેમનું નામ દુષ્કર્મોને દૂર કરે છે.
Verse 22
सद्रू पं तमसद्रू पं सदसद्रू पमव्ययम् । तत्तद्विलक्षणं श्रेष्ठं श्रेष्ठाच्छ्रेष्ठतरं भजे ॥ २२ ॥
હું તે અવ્યય પરમ તત્ત્વનું ભજન કરું છું—જે સત્-રૂપ પણ છે અને અસત્-થી પર પણ; સત્-અસત્ ઉભયરૂપ છતાં સર્વ વર્ણનોથી વિલક્ષણ; શ્રેષ્ઠ, અને શ્રેષ્ઠથી પણ શ્રેષ્ઠતર।
Verse 23
निरञ्जनं निराकारं पूर्णमाकाशमध्यगम् । परं च विद्याविद्याभ्यां हृदम्बुजनिवासिनम् ॥ २३ ॥
તે નિરંજન, નિરાકાર, પૂર્ણ છે—ચૈતન્ય-આકાશના મધ્યમાં વ્યાપક; વિદ્યા-અવિદ્યા બન્ને થી પર એવો પરમ, હૃદય-કમળમાં નિવાસી।
Verse 24
स्वप्रकाशमनिर्देश्यं महतां च महत्तरम् । अणोरणीयांसमजं सर्वोपाधिविवर्जितम् ॥ २४ ॥
તે સ્વપ્રકાશ, અનિર્દેશ્ય છે; મહાનો કરતાં પણ મહત્તર; અણુ કરતાં પણ અણીયાન, અજ, અને સર્વ ઉપાધિઓથી વિવર્જિત।
Verse 25
यन्नित्यं परमानन्दं परं ब्रह्म सनातनम् । विष्णुसंज्ञं जगद्धाम तमस्मि शरणं गतः ॥ २५ ॥
જે નિત્ય, પરમાનંદ, પરમ અને સનાતન બ્રહ્મ છે—‘વિષ્ણુ’ નામે પ્રસિદ્ધ, જગતનું ધામ અને આધાર—તેની જ શરણમાં હું ગયો છું।
Verse 26
यं भजन्ति क्रियानिष्ठा यं पश्यन्ति च योगिनः । पूज्यात्पूज्यतरं शान्तं गतोऽस्मि शरणं प्रभुम् ॥ २६ ॥
જે પ્રભુનું ક્રિયાનિષ્ઠો ભજન કરે છે અને જેને યોગીઓ દર્શે છે—જે પૂજ્યોથી પણ વધુ પૂજ્ય અને શાંત છે—તે પ્રભુની શરણમાં હું ગયો છું।
Verse 27
यं न पश्यन्ति विद्वांसो य एतद्व्याप्य तिष्ठति । सर्वस्मादधिकं नित्यं नतोऽस्मि विभुमव्ययम् ॥ २७ ॥
જેનને વિદ્વાનો પણ જોઈ શકતા નથી, છતાં જે આ સમગ્ર જગતમાં વ્યાપીને સ્થિત છે, જે સર્વથી નિત્ય ઊંચા છે—તે સર્વવ્યાપી અવ્યય વિભુને હું નમસ્કાર કરું છું।
Verse 28
अन्तःकरणसंयोगाज्जीव इत्युच्यते च यः । अविद्याकार्यरहितः परमात्मेति गीयते ॥ २८ ॥
અંતઃકરણના સંયોગથી જેને ‘જીવ’ કહેવામાં આવે છે, એ જ તત્ત્વ અવಿದ್ಯાના કાર્યો રહિત હોય ત્યારે ‘પરમાત્મા’ તરીકે ગવાય છે।
Verse 29
सर्वात्मकं सर्वहेतुं सर्वकर्मफलप्रदम् । वरं वरेण्यमजनं प्रणतोऽस्मि परात्परम् ॥ २९ ॥
જે સર્વનો આત્મા, સર્વનો કારણ અને સર્વ કર્મોના ફળ આપનાર છે; જે શ્રેષ્ઠ, સર્વથી વંદનીય અને અજન્મા છે—તે પરાત્પર પરમને હું પ્રણામ કરું છું।
Verse 30
सर्वज्ञं सर्वगं शान्तं सर्वान्तर्यामिणं हरिम् । ज्ञानात्मकं ज्ञाननिधिं ज्ञानसंस्थं विभुं भजे ॥ ३० ॥
હું હરિનું ભજન કરું છું—જે સર્વજ્ઞ, સર્વવ્યાપી, શાંત, સર્વના અંતરમાં અંતર્યામી છે; જે જ્ઞાનસ્વરૂપ, જ્ઞાનનો નિધિ, જ્ઞાનમાં સ્થિત અને સર્વશક્તિમાન વિભુ છે।
Verse 31
नमाम्यहं वेदनिधिं मुरारिं । वेदान्तविज्ञानसुनिश्चितार्थम् । सूर्येन्दुवत् प्रोज्ज्वलनेत्रमिन्द्रं । खगस्वरूपं वपतिस्वरूपम् ॥ ३१ ॥
હું મુરારીને નમસ્કાર કરું છું—જે વેદનો નિધિ છે, જેમનો અર્થ વેદાંત-વિજ્ઞાનથી સુનિશ્ચિત છે; જેમની આંખો સૂર્ય અને ચંદ્ર સમાન પ્રજ્વલિત છે; જે ખગસ્વરૂપ ધારણ કરે છે અને જે સ્વયં ભૂતોના સ્વામી છે।
Verse 32
सर्वेश्वरं सर्वगतं महान्तं वेदात्मकं । वेदविदां वरिष्ठम् । तं वाङ्मनोऽचिन्त्यमनन्तशक्तिं । ज्ञानैकवेद्यं पुरुषं भजामि ॥ ३२ ॥
હું તે પરમ પુરુષનું ભજન કરું છું—જે સર્વેશ્વર, સર્વવ્યાપી અને મહાન છે; જેના સ્વરૂપે જ વેદ છે, જે વેદવિદોમાં શ્રેષ્ઠ છે; જે વાણી અને મનથી અચિંત્ય, અનંત શક્તિવાળો અને માત્ર શુદ્ધ જ્ઞાનથી જ જાણવાપાત્ર છે।
Verse 33
इन्द्रा ग्निकालासुरपाशिवायुसोमेशमार्त्तण्डपुरन्दराद्यैः । यः पाति लोकान् परिपूर्णभावस्तमप्रमेयं शरणं प्रपद्ये ॥ ३३ ॥
હું તે અપ્રમેય પરમ સત્તાની શરણું લઉં છું—જેનુ સ્વભાવ પરિપૂર્ણતા છે—જે ઇન્દ્ર, અગ્નિ, કાળ, અસુર, પાશી (વરুণ), વાયુ, સોમ, ઈશ, માર્તંડ (સૂર્ય), પુરંદર વગેરે દ્વારા લોકોની રક્ષા કરે છે।
Verse 34
सहस्रशीर्षं च सहस्रपादं सहस्राबाहुं च सहस्रनेत्रम् । समस्तयज्ञैः परिजुष्टमाद्यं नतोस्मि तुष्टिप्रदमुग्रवीर्यम् ॥ ३४ ॥
હું તે આદ્ય પુરુષને નમસ્કાર કરું છું—જેના સહસ્ર શિર, સહસ્ર પાદ, સહસ્ર બાહુ અને સહસ્ર નેત્ર છે; જે સર્વ યજ્ઞોથી સંપૂર્ણ પ્રસન્ન થાય છે; જે તૃપ્તિ આપે છે અને જેના પરાક્રમમાં ઉગ્ર શક્તિ છે।
Verse 35
कालात्मकं कालविभागहेतुं गुणत्रयातीतमहं गुणज्ञम् । गुणप्रियं कामदमस्तसङ्गमतीन्द्रि यं विश्वभुजं वितृष्णम् ॥ ३५ ॥
હું તે પ્રભુનું ધ્યાન કરું છું—જે કાળસ્વરૂપ છે અને કાળના વિભાગોનું કારણ છે; જે ત્રિગુણાતીત હોવા છતાં ગુણોને સંપૂર્ણ જાણે છે; જે સદ્ગુણપ્રિય, ધર્મસંગત ઇચ્છાઓ આપનાર; સર્વસંગરહિત, ઇન્દ્રિયાતીત; વિશ્વને ધારણ-ભોગ કરનાર અને સર્વથા તૃષ્ણારહિત છે।
Verse 36
निरीहमग्र्यं मनसाप्यगम्यं मनोमयं चान्नमयं निरूढम् । विज्ञानभेदप्रतिपन्नकल्पं न वाङ्मयं प्राणमयं भजामि ॥ ३६ ॥
હું તે પરમ, નિષ્ક્રિય તત્ત્વનું ભજન કરું છું—જે મનથી પણ અગમ્ય છે; જે મનોયમ અને અન્નમય (સ્થૂલ) કોશથી પરે સ્થિત છે; જે વિજ્ઞાનના ભેદો દ્વારા જ કલ્પનારૂપે ગ્રહ્ય છે; અને જે ન વાણીમાં સીમિત છે, ન પ્રાણમય કોશમાં બંધાયેલ છે।
Verse 37
न यस्य रूपं न बलप्रभावे न यस्य कर्माणि न यत्प्रमाणम् । जानन्ति देवाः कमलोद्भवाद्याः स्तोष्याम्यहं तं कथमात्मरूपम् ॥ ३७ ॥
જેનુ કોઈ રૂપ નથી, માપી શકાય એવો બળ-પ્રભાવ નથી; જેના કર્મો અગોચર છે અને જેને સાબિત કરવાનું કોઈ પ્રમાણ નથી. કમલજ બ્રહ્મા આદિ દેવો પણ તેને યથાર્થ જાણતા નથી—તે સ્વાત્મસ્વરૂપ પ્રભુની હું કેવી રીતે સ્તુતિ કરું?
Verse 38
संसारसिन्धौ पतितं कदर्यं मोहाकुलं कामशतेन बद्धम् । अकीर्तिभाजं पिशुनं कृतघ्नं सदाशुचिं पापरतं प्रमन्युम् । दयाम्बुधे पाहि भयाकुलं मां पुनः पुनस्त्वां शरणं प्रपद्ये ॥ ३८ ॥
સંસાર-સિંધુમાં પડેલો હું દીન, મોહથી વ્યાકુળ, સો ઇચ્છાઓથી બંધાયેલો છું. અપકીર્તિનો ભાગી, દુષ્ટ, કૃતઘ્ન, સદા અશુચિ, પાપમાં રત અને અહંકારથી ફૂલેલો—હે દયા-સમુદ્ર! ભયથી વ્યાકુળ મને બચાવો; હું વારંવાર તમારી શરણમાં પડું છું.
Verse 39
इति प्रसादितस्तेन दयालुः कमलापतिः । प्रत्यक्षतामगात्तस्य भगवांस्तेजसां निधिः ॥ ३९ ॥
આ રીતે તેના દ્વારા પ્રસન્ન થયેલા દયાળુ કમલાપતિ ભગવાન—દિવ્ય તેજના નિધિ—તેને પ્રત્યક્ષ પ્રગટ થયા.
Verse 40
अतसीपुष्पसङ्काशं फुल्लपङ्कजलोचनम् । किरीटिनं कुण्डलिनं हारकेयूरभूषितम् ॥ ४० ॥
તેઓ અતસીના પુષ્પ સમા નીલકાંતિથી ઝળહળતા, પૂર્ણ વિકસિત કમળ સમા નેત્રોવાળા; કિરીટધારી, કુંડલધારી અને હાર તથા કેયૂરથી અલંકૃત હતા.
Verse 41
श्रीवत्सकौस्तुभधरं हेमयज्ञोपवीतिनम् । नासाविन्यस्तमुक्ताभवर्धमानतनुच्छविम् ॥ ४१ ॥
હું તે પ્રભુનું ધ્યાન કરું છું જે શ્રીવત્સ ચિહ્ન અને કૌસ્તુભ મણિ ધારણ કરે છે, સુવર્ણ યજ્ઞોપવીત પહેરે છે, અને જેમની દેહકાંતિ નાસિકા પર સ્થિત મુક્તા-ભૂષણથી વધુ વધતી જણાય છે.
Verse 42
पीताम्बरधरं देवं वनमालाविभूषितम् । तुलसीकोमलदलैरर्चिताङिघ्रं महाद्युतिम् ॥ ४२ ॥
હું તે દિવ્ય પ્રભુનું ધ્યાન કરું છું—જે પીતાંબર ધારણ કરે છે, વનમાળાથી વિભૂષિત છે, જેના ચરણ કોમળ તુલસીદળોથી અર્ચિત છે અને જે મહાતેજથી પ્રકાશિત છે।
Verse 43
किङ्किणीनूपुराद्यैश्च शोभितं गरुडध्वजम् । दृष्ट्वा ननाम विप्रेन्द्रो दण्डवत्क्षितिमण्डले ॥ ४३ ॥
કિંકિણી-નૂપુર વગેરે ઝણઝણતા આભૂષણોથી શોભિત, ગરુડધ્વજધારી પ્રભુને જોઈ બ્રાહ્મણોમાં શ્રેષ્ઠે ભૂમિ પર દંડવત્ પ્રણામ કર્યો।
Verse 44
अभ्यषिञ्चद्धरेः पादावुत्तङ्को हर्षवारिभिः । मुरारे रक्ष रक्षेति व्याहरन्नान्यधीस्तदा ॥ ४४ ॥
ત્યારે ઉત્તંકે આનંદના અશ્રુઓથી હરિના ચરણોનું અભિષેક કર્યું અને “હે મુરારે, રક્ષા કર—રક્ષા કર” એમ વારંવાર બોલતો તે સમયે બીજું કશું વિચાર્યું નહીં।
Verse 45
तमुत्थाप्य महाविष्णुरालिलिङ्ग दयापरः । वरं वृणीष्व वत्सेति प्रोवाच मुनिपुङ्गवम् ॥ ४५ ॥
ત્યારે દયાપર મહાવિષ્ણુએ તેને ઊઠાવી આલિંગન કર્યું અને મુનિશ્રેષ્ઠને કહ્યું, “વત્સ, એક વર માગ।”
Verse 46
असाध्यं नास्ति किञ्चित्ते प्रसन्ने मयि सत्तम । इतीरितं समाकर्ण्य ह्युत्तङ्कश्चक्रपाणिना । पुनः प्रणम्य तं प्राह देवदेवं जनार्दनम् ॥ ४६ ॥
“હે સત્તમ, હું પ્રસન્ન હોઉં ત્યારે તારા માટે કશુંય અસાધ્ય નથી.” ચક્રપાણિ પ્રભુના આ વચન સાંભળી ઉત્તંકે ફરી પ્રણામ કર્યો અને દેવદેવ જનાર્દનને વિનંતી કરી।
Verse 47
किं मां मोहयसीश त्वं किमन्यैर्देव मे वरैः । त्वयि भक्तिर्दृढा मेऽस्तु जन्मजन्मान्तरेष्वपि ॥ ४७ ॥
હે ઈશ્વર! તમે મને કેમ મોહમાં નાખો છો? હે દેવ! અન્ય વરોથી મને શું કામ? જન્મોજન્માંતરે પણ તમારામાં મારી ભક્તિ દૃઢ રહે।
Verse 48
कीटेषु पक्षिषु मृगेषु सरीसृपेषु रक्षःपिशाचमनुजेष्वपि यत्र तत्र । जातस्य मे भवतु केशव ते प्रसादात्त्वय्येव भक्तिरचलाव्यभिचारिणी च ॥ ४८ ॥
કીટ, પક્ષી, મૃગ, સરીસૃપોમાં, તેમજ જ્યાં-ત્યાં રાક્ષસ, પિશાચ કે મનુષ્ય યોનિમાં પણ મારો જન્મ થાય તો—હે કેશવ! તમારી કૃપાથી માત્ર તમારામાં જ મારી ભક્તિ અચલ અને અવ્યભિચારિણી રહે।
Verse 49
एवमस्त्विति लोकेशः शङ्खप्रान्तेन संस्पृशन् । दिव्यज्ञानं ददौ तस्मै योगिनामपि दुर्लभम् ॥ ४९ ॥
“એવમસ્તુ” કહી લોકેશ્વરે શંખના અગ્રભાગથી સ્પર્શ કરીને તેને દિવ્ય જ્ઞાન આપ્યું—જે યોગીઓ માટે પણ દુર્લભ છે।
Verse 50
पुनः स्तुवन्तं विप्रेन्द्रं देवदेवो जनार्दनः । इदमाह स्मितमुखो हस्तं तच्छिरसि न्यसन् ॥ ५० ॥
વಿಪ્રશ્રેષ્ઠ ફરી સ્તુતિ કરતો હતો ત્યારે દેવોના દેવ જનાર્દને મৃদુ સ્મિત સાથે તેના મસ્તક પર હાથ મૂકી આ વચન કહ્યાં।
Verse 51
श्री भगवानुवाच । आराधय क्रियायोगैर्मां सदा द्विजसत्तम । नरनारायणस्थानं व्रज मोक्षं गमिष्यसि ॥ ५१ ॥
શ્રીભગવાન બોલ્યા—હે દ્વિજસત્તમ! ક્રિયાયોગના અનુષ્ઠાનો દ્વારા સદા મારી આરાધના કર. નર-નારાયણના પવિત્ર સ્થાને જા; તું મોક્ષને પ્રાપ્ત કરશ।
Verse 52
त्वया कृतमिदं स्तोत्रं यः पठेत्सततं नरः । सर्वान्कामानवाप्यान्ते मोक्षभागी भवेत्ततः ॥ ५२ ॥
તમે રચેલું આ સ્તોત્ર જે મનુષ્ય સતત પાઠ કરે છે, તે સર્વ ઇચ્છિત ફળો પ્રાપ્ત કરીને અંતે મોક્ષનો ભાગી બને છે।
Verse 53
इत्युक्त्वा माधवो विप्रं तत्रैवान्तर्दधे मुने । नरनारायणस्थानमुत्तङ्कोऽपि ततो ययौ ॥ ५३ ॥
હે મુનિ! આમ કહીને માધવ તે વિપ્રના સમક્ષ ત્યાં જ અંતર્ધાન થયો. ત્યારબાદ ઉત્તંક પણ નર-નારાયણના પવિત્ર સ્થાને ગયો.
Verse 54
तस्माद्भक्तिः सदा कार्या देवदेवस्य चक्रिणः । हरिभक्तिः परा प्रोक्ता सर्वकामफलप्रदा ॥ ५४ ॥
અતએવ દેવોના દેવ ચક્રધારી પ્રભુ પ્રત્યે સદા ભક્તિ કરવી જોઈએ. હરિભક્તિ પરમ કહેવાઈ છે; તે સર્વ ઇચ્છિત ફળ આપે છે।
Verse 55
उत्तङ्को भक्तिभावेन क्रियायोगपरो मुने । पूजयन्माधवं नित्यं नरनारायणाश्रमे ॥ ५५ ॥
હે મુનિ! ઉત્તંક ભક્તિભાવથી ભરપૂર અને ક્રિયાયોગમાં તત્પર રહી નર-નારાયણ આશ્રમમાં નિત્ય માધવની પૂજા કરતો હતો।
Verse 56
ज्ञानविज्ञानसम्पन्नः सञ्च्छिन्नद्वैतसंशयः । अवाप दुरवापं वै तद्विष्णोः परमं पदम् ॥ ५६ ॥
જ્ઞાન અને વિજ્ઞાનથી સંપન્ન બની, દ્વૈતજન્ય સર્વ સંશયો છિન્ન કરીને, તેણે ખરેખર વિષ્ણુનું દુર્લભ પરમ પદ પ્રાપ્ત કર્યું।
Verse 57
पूजितो नमितो वापि संस्मृतो वापि मोक्षदः । नारायणो जगन्नाथो भक्तानां मानवर्द्धनः ॥ ५७ ॥
પૂજિત, નમિત અથવા માત્ર સ્મરણ કરેલાંથી પણ નારાયણ—જગન્નાથ—મોક્ષ આપે છે અને ભક્તોની આધ્યાત્મિક મહિમા વધારે છે।
Verse 58
तस्मान्नारायणं देवमनन्तमपराजितम् । इहामुत्र सुखप्रेप्सुः पूजयेद्भक्तिसंयुतः ॥ ५८ ॥
અતએવ જે ઇહ અને પરલોકમાં સુખ ઇચ્છે, તે ભક્તિયુક્ત થઈ અનંત, અપરાજિત દેવ નારાયણની પૂજા કરે।
Verse 59
यः पठेदिदमाख्यानं शृणुयाद्वा समाहितः । सोऽपि सर्वाघनिर्मुक्तः प्रयाति भवनं हरेः ॥ ५९ ॥
જે એકાગ્ર ચિત્તે આ આખ્યાન વાંચે અથવા સાંભળે, તે પણ સર્વ પાપોથી મુક્ત થઈ હરિના ધામને પામે છે।
Verse 60
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे प्रथमपादे विष्णुमाहात्म्यंनामाष्टत्रिंशोऽध्यायः ॥ ३८ ॥
આ રીતે શ્રી બૃહન્નારદીય પુરાણના પૂર્વભાગના પ્રથમ પાદમાં ‘વિષ્ણુ-માહાત્મ્ય’ નામનો અડત્રીસમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।
Frequently Asked Questions
Instead of worldly siddhis, Uttaṅka asks for unwavering bhakti in every birth and in any yoni. The chapter presents this as the highest boon because it naturally leads to jñāna and mokṣa; Viṣṇu then confirms this hierarchy by granting divine knowledge and directing him to kriyā-yoga and the Nara-Nārāyaṇa abode.
The stotra identifies Viṣṇu as the sole cause and substratum of the universe, beyond guṇas and sensory reach, yet immanent as the All-Self. It uses Vedāntic markers (māyā, non-duality, kṣetra–kṣetrajña, witness-consciousness) to show that devotion culminates in realization of the Supreme Reality.
Viṣṇu instructs Uttaṅka to worship Him always through kriyā-yoga and to go to the sacred abode of Nara-Nārāyaṇa, where liberation is attained—linking disciplined practice, sacred geography, and mokṣa-dharma.