Yajñamālī–Sumālī Upākhyāna: Merit-Transfer through Temple Plastering (Lepa) and the Redemption of a Sinner
સનક નારદને વેદમાળાના બે બ્રાહ્મણ પુત્રો—યજ્ઞમાળી અને સુમાળી—ના વિરુદ્ધ જીવનનું વર્ણન કરે છે. યજ્ઞમાળી ન્યાયથી વારસો વહેંચી દાનધર્મ કરે છે, પિતાના લોકહિત કાર્ય જાળવે છે અને વિષ્ણુ મંદિરની સેવા કરે છે; સુમાળી સંગીત, મદિરા, વેશ્યા-સંગ, પરસ્ત્રીગમન વગેરે દુર્વ્યસનોમાં ધન ઉડાડી, પછી ચોરી અને નિષિદ્ધ ભોજન સુધી પતિત થાય છે. બંને એકસાથે મૃત્યુ પામે ત્યારે યજ્ઞમાળીને વિષ્ણુદૂત વિમાનમાં વિષ્ણુલોક તરફ લઈ જાય છે; માર્ગમાં તે સુમાળીને યમદૂત ભૂખ-તરસથી પીડિત પ્રેતરૂપે ખેંચતા જુએ છે. કરુણાથી તે સખાધર્મ (સપ્તપદી) સ્મરીને પૂછે છે કે આવા પાપીનો ઉદ્ધાર કેવી રીતે થાય. વિષ્ણુદૂત કહે છે—પૂર્વજન્મે યજ્ઞમાળીએ હરિ મંદિરમાં કાદવ દૂર કરી લેપ કરવા યોગ્ય સ્થાન બનાવ્યું હતું; તે લેપકર્મનું પુણ્ય બીજાને આપી શકાય. યજ્ઞમાળી તે પુણ્ય સુમાળીને અર્પે છે; યમદૂત ભાગી જાય છે, દિવ્ય રથ આવે છે અને બંને વિષ્ણુલોક પહોંચે છે. યજ્ઞમાળી પરમ મુક્તિ પામે છે; સુમાળી પછી પૃથ્વી પર આવી હરિભક્ત સદાચારી બ્રાહ્મણ બને છે, ગંગાસ્નાન કરી વિશ્વેશ્વરના દર્શન કરીને પરમ ધામ પામે છે. અંતે વિષ્ણુપૂજા, હરિભક્તસંગ અને હરિનામ મહાપાપો પણ નાશ કરે છે એમ ભક્તિસિદ્ધાંત જણાવે છે.
Shlokas
Verse 1
सनक उवाच । वेदमालेः सुतौ प्रोक्तौ यावुभौ मुनिसत्तम । यज्ञमाली सुमाली च तयोः कर्माधुनोच्यत ॥ १ ॥
સનક બોલ્યા—હે મુનિશ્રેષ્ઠ! વેદમાલાના બે પુત્રો કહેવામાં આવ્યા છે—યજ્ઞમાલી અને સુમાલી. હવે તેમના કર્મોનું વર્ણન કરવામાં આવે છે.
Verse 2
तयोराद्यो यज्ञमाली विभेद पितृसंचितम् । धनं द्विधा कनिष्टस्य भागमेकं ददौ तदा ॥ २ ॥
તેમામાં મોટો યજ્ઞમાલીએ પિતાએ સંચિત કરેલું ધન બે ભાગે વહેંચી, ત્યારે નાનાને એક ભાગ આપ્યો.
Verse 3
सुमाली च धनं सर्वं व्यसनाभिरकतः सदा । अपादाना दिभिश्चैव नाशयामास भो द्विज ॥ ३ ॥
અને સુમાલી તો સદા વ્યસનોમાં આસક્ત રહી, હે દ્વિજ! ચોરી વગેરે દુષ્કર્મો તથા અપહરણાદિ દ્વારા પોતાનું સર્વ ધન નષ્ટ કરી બેઠો.
Verse 4
गीतवाद्यरतो नित्यं मद्यपानरतोऽभवत् । वेश्याविभ्रमलुब्धोऽसौ परदारतोऽभवत् ॥ ४ ॥
તે હંમેશા ગીત અને વાદ્યમાં લીન રહેતો અને મદિરાપાનનો વ્યસની બની ગયો. વેશ્યાઓના વિભ્રમથી લોભાયેલો તે પરસ્ત્રીગમનમાં પણ રત થયો.
Verse 5
सर्वस्मिन्नाशमायाते हिरण्ये पितृसंचिते । अपहृत्य परं द्रव्यं वारस्त्रीनिरतोऽभवत् ॥ ५ ॥
પિતા દ્વારા એકત્રિત કરાયેલું બધું સોનું અને ધન નાશ પામ્યું ત્યારે, તેણે બીજાનું ધન હરી લીધું અને વારાંગનાઓમાં રત રહ્યો.
Verse 6
दृष्ट्वा सुमालिनः शूलं यज्ञमाली महामतिः । बभूव दुःखितोऽत्यर्थं भ्रातरं चदमब्रवीत् ॥ ६ ॥
સુમાલીનું શૂળ જોઈને મહામતિ યજ્ઞમાલી અત્યંત દુઃખી થયો અને ભાઈને આ વચન કહ્યું.
Verse 7
अलममत्यंतकष्टेन वृत्तेनास्मत्कुलेऽनुज । त्वमेक एव दुष्टात्मा महापापरतोऽभवः ॥ ७ ॥
હે અનુજ! આપણા કુળમાં આવા અત્યંત કષ્ટદાયક વર્તનનું શું કામ? તું એકલો જ દુષ્ટાત્મા બનીને મહાપાપમાં રત થયો છે.
Verse 8
एवं निवारयंतं तं बहुशो ज्येष्टसोदरम् । हनिष्यामीति निश्चित्य खङ्गहस्तः कचेऽग्रहीत् ॥ ८ ॥
આ રીતે વારંવાર રોકતા તે મોટા ભાઈને "હું મારી નાખીશ" એવો નિશ્ચય કરીને, હાથમાં તલવાર લઈને તેણે વાળથી પકડી લીધો.
Verse 9
ततो महारवो जज्ञे नगरे भृशदारुणः । बबंधुर्नागराश्चैनं कुपितास्ते सुमालिनम् ॥ ९ ॥
ત્યારે નગરમાં અત્યંત ભયંકર એવો મહાકોલાહલ ઊઠ્યો; ક્રોધિત નાગરિકોએ સુમાલિને પકડી બાંધી દીધો।
Verse 10
यज्ञमाली ह्यमेयात्मा पौरान्संप्रार्थ्य दुःखितः । बंधनान्मोचयामास भ्रातृस्नेहविमोहितः ॥ १० ॥
યજ્ઞમાલી—અમેેય આત્માવાળો હોવા છતાં—દુઃખિત થઈ પૌરોને કાકલૂદી પ્રાર્થના કરી; ભ્રાતૃસ્નેહના મોહથી તેમને બંધનમાંથી મુક્ત કર્યા।
Verse 11
यज्ञमाली पुनस्चापि बिभिदे स्वधनं द्विधा । आददे स्वयमर्द्धं च ददावर्द्धं यवीयसे ॥ ११ ॥
પછી યજ્ઞમાલીએ ફરી પોતાનું ધન બે ભાગમાં વહેંચ્યું; અડધું પોતે રાખ્યું અને અડધું નાના ભાઈને આપ્યું।
Verse 12
सुमाली त्वतिमूढात्मा तद्धनं चापि नारद । मूर्खैः पारंवडचंडालैर्बुभुजे च सहोद्धतः ॥ १२ ॥
હે નારદ, અતિમૂઢ મનવાળો સુમાલીએ તે ધન પણ ઉડાડી દીધું; મૂર્ખ અને નીચ ચાંડાલો સાથે અહંકારી ઉદ્ધતતાથી ભોગવિલાસ કર્યો।
Verse 13
असतामुपभो गाय दुर्जनानां विभूतयः । पिचुमंदः फलाढ्योऽपि काकैरेवोपभुज्यते ॥ १३ ॥
દુર્જનોની વિભૂતિ અસત્ લોકોના ભોગ માટે જ બને છે; જેમ ફળોથી ભરપૂર પિચુમંદ વૃક્ષ પણ માત્ર કાગડાઓ જ ભોગવે છે।
Verse 14
भ्रात्रा दत्तं धनं तञ्च सुमाली नाशयन्मुने । मद्यपानप्रमत्तश्च गोमांसा दीन्यभक्षयत् ॥ १४ ॥
હે મુનિ, સુમાલીએ ભાઈએ આપેલું ધન પણ નષ્ટ કરી નાખ્યું; અને મદ્યપાનથી મત્ત થઈ ગોમાસ તથા અન્ય નિષિદ્ધ માંસ પણ ભક્ષણ કર્યું।
Verse 15
त्यक्तो बंधुजनैः सर्वैश्चांडालस्त्रीसमन्वितः । राज्ञापि बाधितो विप्रप्रपेदे निर्जनं वनम् ॥ १५ ॥
બધા સગાંસંબંધીઓએ ત્યજી દીધેલો, ચાંડાલ સ્ત્રી સાથે રહેલો, અને રાજાએ પણ પીડિત કરેલો તે બ્રાહ્મણ નિર્જન વનમાં ચાલ્યો ગયો।
Verse 16
यज्ञमाली सुधीर्विप्र सदा धर्मरतोऽभवेत् । अवारितं ददावन्नं सत्सङ्गगतकल्मषः ॥ १६ ॥
યજ્ઞમાળાથી શોભિત વિવેકી બ્રાહ્મણ સદા ધર્મમાં રત રહે; આવનારને અવરોધ વિના અન્નદાન કરે, કારણ કે સત્સંગથી તેના કલ્મષ ક્ષય પામે છે।
Verse 17
पित्रा कृतानि सर्वाणि तडागादीनि सत्तम । अपालयत्प्रयत्नेन सदा धर्मपरायणः ॥ १७ ॥
હે સત્તમ, પિતાએ બનાવેલા તળાવો વગેરે સર્વ કાર્યોને તેણે પ્રયત્નપૂર્વક જાળવ્યા અને રક્ષ્યા; તે સદા ધર્મપરાયણ રહ્યો।
Verse 18
विश्राणितं धनं सर्वं यज्ञमालेर्महात्मनः । सत्पात्रदाननिष्टस्य धर्ममार्गप्रवर्तिनः ॥ १८ ॥
મહાત્મા યજ્ઞમાલીએ સર્વ ધન દાનરૂપે વિતરીત કર્યું; તે સત્પાત્રને દાન આપવા નિષ્ઠાવાન અને ધર્મમાર્ગ પ્રવર્તક હતો।
Verse 19
अहो सदुपभोगाय सज्जनानां विभूतयः । कल्पवृक्षफलं सर्वममरैरेव भुज्यते ॥ १९ ॥
અહો! સજ્જનોના સદુપભોગ માટેની વિભૂતિઓ, કલ્પવૃક્ષના સર્વ ફળની જેમ, ખરેખર તો માત્ર અમર દેવો જ ભોગવે છે.
Verse 20
धनं विश्राण्य धर्मार्थं यज्ञमाली महामतिः । नित्यं विष्णुगृहे सम्यक्परिचर्य्यापरोऽभवत् ॥ २० ॥
ધર્માર્થે પોતાનું ધન વહેંચી આપીને, મહામતિ યજ્ઞમાલી નિત્ય વિષ્ણુગૃહમાં યોગ્ય રીતે પરિચર્યામાં પરાયણ થયો.
Verse 21
कालेन गच्छता तौ तु वृद्धभावमुपागतौ । यज्ञमाली सुमाली च ह्येककाले मृतावुभौ ॥ २१ ॥
સમય પસાર થતાં તેઓ બંને વૃદ્ધાવસ્થાને પામ્યા; અને યજ્ઞમાલી તથા સુમાલી—બન્ને એક જ સમયે અવસાન પામ્યા.
Verse 22
हरिपूजारतस्यास्य यज्ञमालिमहात्मनः । हरिः संप्रेषयामास विमानं पार्षदा वृतम् ॥ २२ ॥
હરિપૂજામાં રત આ મહાત્મા યજ્ઞમાલી માટે સ્વયં હરિએ પોતાના પાર্ষદોથી ઘેરાયેલું દિવ્ય વિમાન મોકલ્યું.
Verse 23
दिव्यं विमानमारुह्य यज्ञमाली महामतिः । पूज्यमानः सुरगणैः स्तूयमानो मुनीश्वरैः ॥ २३ ॥
દિવ્ય વિમાનમાં આરોહણ કરીને મહામતિ યજ્ઞમાલી દેવગણોથી પૂજિત અને મુનીશ્વરોથી સ્તુત થઈ મહિમાસહ આગળ વધ્યો.
Verse 24
गंधर्वैर्गीयमानश्च सेवितश्चाप्सरोगणैः । कामधेन्वा पुष्यमाणश्चित्राभरणभूषितः ॥ २४ ॥
તે ગંધર્વો દ્વારા ગવાતો હતો, અપ્સરાગણો તેની સેવા કરતા હતા; કામધેનુ દ્વારા પોષિત અને વિવિધ તેજસ્વી આભૂષણોથી અલંકૃત હતો।
Verse 25
कोमलैस्तुलसीमाल्यैर्भूषितस्तेजसां निधिः । गच्छन्विष्णुपदं दिव्यंमनुजं पथि दृष्टवान् ॥ २५ ॥
કોમળ તુલસીના હારોથી અલંકૃત, તેજનો ખજાનો સમાન તે; વિષ્ણુના દિવ્ય પદ તરફ જતા માર્ગમાં એક મનુષ્યને તેણે જોયો।
Verse 26
ताह्यमानं यमभटैः क्षुत्तृड्भ्यां परिपीडितम् । प्रेतभूतं विवस्त्रं च दुःखितं पाशवेष्टितम् । इतस्ततः प्राधावन्तं विलपंतमनाथवत् ॥ २६ ॥
યમના ભટો તેને ઘસડી રહ્યા હતા; ભૂખ અને તરસથી તે પીડાતો હતો. પ્રેતરૂપે ભટકતો, નિર્વસ્ત્ર અને દુઃખિત, પાશોમાં બંધાયેલ—અહીંથી ત્યાં દોડતો અનાથની જેમ વિલાપ કરતો હતો।
Verse 27
क्रोशन्तं च सुदंतं च दृष्ट्वा मनसि विव्यथे ॥ २७ ॥
તેના કરુણ રોદનને અને સुदંતને પણ જોઈ, તેના હૃદયમાં અત્યંત વ્યથા ઊઠી।
Verse 28
यज्ञमालीदयायुक्तो विष्णुदूतान्समीपगान् । कोऽयं भटैर्बाध्यमानं इत्यपृच्छत्कृतांजलिः ॥ २८ ॥
દયાથી પ્રેરિત યજ્ઞમાલી વિષ્ણુદૂતોની પાસે જઈ હાથ જોડીને પૂછ્યું—“આ કોણ છે, જેને આ ભટો સતાવી રહ્યા છે?”
Verse 29
अथ ते हरिदूतास्तं यज्ञमालिमहौजसम् । असौ सुमाली भ्राता ते पापात्मेति समब्रुवन् ॥ २९ ॥
ત્યારે હરિના દૂતોએ મહાબળવાન યજ્ઞમાલીને કહ્યું—“આ સુમાલી છે, તારો ભાઈ; જેના સ્વભાવમાં જ પાપ છે.”
Verse 30
यज्ञमाली समाकर्ण्य व्याख्यातं विष्णुकिंकरैः । मनसा दुःखमापन्नः पुनः पप्रच्छ नारद ॥ ३० ॥
વિષ્ણુના સેવકોએ જે સમજાવ્યું તે સાંભળી યજ્ઞમાલી મનથી દુઃખિત થયો; પછી નારદે તેમને ફરી પૂછ્યું.
Verse 31
कथमस्य भवेन्मोक्षः सांचितैः पापसंचयैः । तदुपायंबदध्वं मे यूयं हि ममबांधवाः ॥ ३१ ॥
સંચિત પાપના ઢગલા હોવા છતાં તેને મોક્ષ કેવી રીતે મળે? તેનો ઉપાય મને કહો; કારણ કે તમે મારા બંધુ અને હિતેચ્છુ છો.
Verse 32
सख्यं साप्तपदीनं स्यादित्याहुर्धर्मकोविदाः । सतां साप्तपदी मैत्री सत्सतां त्रिपदी तथा ॥ ३२ ॥
ધર્મના જાણકારો કહે છે—સખ્ય ‘સપ્તપદી’થી સ્થિર થાય છે. સજ્જનોમાં સાત પગલાંથી મૈત્રી દૃઢ બને છે; અને પરમ સત્પુરુષોમાં ત્રણ પગલાં પણ પૂરતા છે.
Verse 33
सत्सतामपि ये संतस्तेषां मैत्रघी पदे पदे ॥ ३३ ॥
સજ્જનોમાં પણ જે સાચા સંત છે, તેમની મૈત્રી તો પગલે પગલે પ્રગટે છે—દરેક પગલે સૌહાર્દ વહે છે.
Verse 34
तस्मान्मे बांधवा यूयं मां नेतुं समुपागताः । यतोऽयं मम भ्रातापि मुच्यते तदिहोच्यताम् ॥ ३४ ॥
અતએવ હે મારા બંધુઓ, તમે મને લઈ જવા અહીં આવ્યા છો. કહો, શું કરવું કે જેથી મારો આ ભાઈ પણ મુક્ત થાય.
Verse 35
यज्ञमालिवचः श्रुत्वा विष्णुदूता दयालवः । पुनः स्मितामुखाः प्रोचुर्यज्ञमालिहरिप्रियम् ॥ ३५ ॥
યજ્ઞમાલીના વચન સાંભળી દયાળુ વિષ્ણુદૂતોએ ફરી સ્મિતમુખે કહ્યું અને હરિપ્રિય યજ્ઞમાલીને સંબોધ્યા.
Verse 36
विष्णुदूता ऊचुः । यज्ञमालिन्महाभाग नारायणपरायण । उपायं तव वक्ष्यामः सुमालिप्रेममुक्तिदम् ॥ ३६ ॥
વિષ્ણુદૂતોએ કહ્યું—હે મહાભાગ યજ્ઞમાલિન, નારાયણપરાયણ! અમે તને એવો ઉપાય કહેશું જે સુમાલીને પ્રેમભક્તિ અને મુક્તિ આપે છે.
Verse 37
कृतं यत्सुमहत्कर्म त्वया प्राक्तनजन्मनि । प्रवक्ष्यामः समासेन तच्छ्रणुष्व समाहितः ॥ ३७ ॥
પૂર્વજન્મમાં તું જે અતિ મહાન કર્મ કર્યું હતું, તે અમે સંક્ષેપમાં કહેશું; તું એકાગ્ર ચિત્તે સાંભળ.
Verse 38
पुरा त्वं वैश्यजातीयो नाम्ना विश्वंघभरः स्मृतः । त्वया कृतानि पापानि अहंत्यगणितानि वै ॥ ३८ ॥
પૂર્વે તું વૈશ્ય જાતિમાં જન્મ્યો હતો અને ‘વિશ્વંઘભર’ નામે પ્રસિદ્ધ હતો. તારા કરેલા પાપો ખરેખર અગણિત અને અત્યંત ઘોર હતા.
Verse 39
सुकर्मवासनाहीनो मातापित्रोर्विरोधकृत् । एकदा बंधुभिस्त्यक्तः शोकसंतापपीडितः ॥ ३९ ॥
સુકર્મની વાસના વિનાનો અને માતા-પિતાનો વિરોધ કરનાર તે એક વખત બંધુઓ દ્વારા ત્યજાયો; શોક અને સંતાપથી પીડિત થયો।
Verse 40
क्षुधाग्निनापि संतप्तः प्राप्तवान्हरिमंदिरम् । तदा वृष्टिरभूत्तत्र तत्स्थानं पंकिलं ह्यभूत ॥ ४० ॥
ક્ષુધાની અગ્નિથી પણ સંતપ્ત થઈ તે હરિના મંદિરે પહોંચ્યો. ત્યારે ત્યાં વરસાદ પડ્યો અને તે સ્થાન ખરેખર કાદવમય બન્યું।
Verse 41
दीरीकृतस्त्वया पंकस्तत्स्थाने स्थातुमिच्छया । उपलेपनतां प्राप्तं तत्स्थानं विष्णुमंदिरे ॥ ४१ ॥
એ જ સ્થાને ઊભા રહેવાની ઇચ્છાથી તું કાદવ દૂર કર્યો; અને વિષ્ણુ મંદિરમાં તે સ્થાન લેપન-પ્રલેપન યોગ્ય, એટલે શુદ્ધ અને પૂજ્ય બન્યું।
Verse 42
त्वयोषितं तु तद्गात्रौ तस्मिन्देवालये द्विज । दंशितश्चैव सर्पेण प्राप्तं पञ्चत्वमेव च ॥ ४२ ॥
હે દ્વિજ! તે દેવાલયમાં તું તેના શરીર પર બેઠો ત્યારે તે સર્પદંશથી દંશિત થયો અને પંચત્વને, એટલે મૃત્યુને પ્રાપ્ત થયો।
Verse 43
तेन पुण्यप्रभावेन उपलेपकृतेन च । विप्रजन्म त्वया प्राप्तं हरि भक्तिस्तथाचला ॥ ४२ ॥
તે પુણ્યના પ્રભાવથી અને ઉપલેપનના કર્મથી પણ તને બ્રાહ્મણજન્મ પ્રાપ્ત થયો; અને હરિ પ્રત્યેની તારી ભક્તિ પણ અચલ બની।
Verse 44
कल्पकोटिशतं साग्रं संप्राप्य हरिसन्निधिम् । वसाद्य ज्ञानमासाद्य परं मोक्षं गमिष्यसि ॥ ४३ ॥
સો કરોડ કલ્પોથી થોડો વધુ સમય હરિના સાન્નિધ્યને પ્રાપ્ત કરીને, ત્યાં નિવાસ કરી અને સમ્યક્ જ્ઞાન મેળવી, તું પરમ મોક્ષને પામશે।
Verse 45
अनुजं पातकिश्रेष्टं त्वं समुद्धर्त्तमिच्छसि । उपायं तव वक्ष्यामस्तं निबोध महामते ॥ ४४ ॥
તું તારા અનુજને—પાપીઓમાં અગ્રગણ્યને—ઉદ્ધરવા ઇચ્છે છે. હે મહામતે, તેનો ઉપાય હું કહું છું; તેને સારી રીતે સમજી લે।
Verse 46
गोचर्ममात्रभूमेस्तु उपलेपनजं फलम् । दत्त्वोद्धर महाभाग भ्रातरं कृपयान्वितः ॥ ४५ ॥
ગોચર્મ જેટલી જમીનનું પણ લેપન-શુદ્ધિકરણ કરવાથી જે પુણ્યફળ થાય છે, હે મહાભાગ, તે પુણ્ય દાન કરીને કરુણાથી તારા ભાઈનો ઉદ્ધાર કર।
Verse 47
एवमुक्तो विष्णुदूतैर्यज्ञमाली महापतिः । तत्फलं प्रददौ तस्मै भ्रात्रे पापविमुक्तये ॥ ४६ ॥
વિષ્ણુદૂતોએ એમ કહ્યે પછી મહાપતિ યજ્ઞમાલીએ પોતાના ભાઈની પાપમુક્તિ માટે તે કર્મનું ફળ તેને અર્પણ કર્યું।
Verse 48
सुमाली भ्रातृदत्तेन पुण्येन गतकल्मषः । बभूव यमदूतास्तु तं त्यक्त्वा प्रपलायिताः ॥ ४७ ॥
ભાઈએ આપેલા પુણ્યથી સુમાલી નિષ્કલ્મષ થયો; અને યમદૂતોએ તેને છોડીને પલાયન કર્યું।
Verse 49
विमानं चागतं सद्यः सर्वभोगसमन्वितम् । तदा सुमाली स्वर्यानमारुह्य मुमुदे मुने ॥ ४८ ॥
તત્ક્ષણે સર્વ ભોગોથી સમન્વિત દિવ્ય વિમાન આવી પહોંચ્યું. ત્યારે સુમાલી તે સ્વર્ગીય યાન પર આરોહણ કરીને, હે મુને, પરમ આનંદ પામ્યો।
Verse 50
तावुभौ भ्रातरौ विप्र सुरवृंदनमस्कृतौ । अवापतुर्भृशं प्रीतिं समालिंग्य परस्परम् ॥ ४९ ॥
હે વિપ્ર, દેવવૃંદ દ્વારા પણ નમસ્કૃત એવા તે બે ભાઈઓ પરસ્પર આલિંગન કરીને અત્યંત પ્રીતિ અને આનંદ પામ્યા।
Verse 51
यज्ञमाली सुमाली च स्तूयमानौ महर्षिभिः । गीयमानौ च गंधर्वैर्विष्णुलोकं प्रजग्मतुः ॥ ५० ॥
યજ્ઞમાલી અને સુમાલી—મહર્ષિઓ દ્વારા સ્તુત અને ગંધર્વો દ્વારા ગાયિત—પ્રસ્થાન કરીને વિષ્ણુલોકને પ્રાપ્ત થયા।
Verse 52
अवाप्य हरिसालोक्यं सुमाली मुनिसत्तम । यज्ञमाली चोषतुस्तौ कल्पमेकं मुदान्वितौ ॥ ५१ ॥
હે મુનિસત્તમ, સુમાલી અને યજ્ઞમાલીએ હરિના સાલોક્યને પ્રાપ્ત કરીને ત્યાં એક કલ્પ સુધી આનંદપૂર્વક નિવાસ કર્યો।
Verse 53
भुक्त्वा भोगान्बहूँस्तत्र यज्ञमाली महामतिः । तत्रैव ज्ञानसंपन्नः परं मोक्षमुपागतः ॥ ५२ ॥
ત્યાં અનેક ભોગો ભોગવીને, મહામતિ યજ્ઞમાલી ત્યાં જ જ્ઞાનસંપન્ન બની પરમ મોક્ષને પ્રાપ્ત થયો।
Verse 54
सुमाली तु महाभागो विष्णुलोके मुदान्वितः । स्थित्वा भूमिं पुनः प्राप्य विप्रत्वं समुपागतः ॥ ५३ ॥
મહાભાગ સુમાળી વિષ্ণુલોકમાં આનંદિત થઈ નિવાસ કર્યો. ત્યાં રહી ફરી પૃથ્વી પર આવી બ્રાહ્મણત્વને પ્રાપ્ત થયો.
Verse 55
अतिशुद्धे कुले जातो गुणवान्वेदपारगः । सर्वसंपत्समोपेतो हरिभक्तिपरायणः ॥ ५४ ॥
તે અતિશુદ્ધ કુળમાં જન્મ્યો, ગુણવાન અને વેદોમાં પારંગત હતો. સર્વ સંપત્તિથી સમ્પન્ન થઈ, હરિ-ભક્તિમાં સંપૂર્ણ પરાયણ રહ્યો.
Verse 56
व्याहरन्हरिनामानि प्रपेदे जाह्नवीतटम् । तत्र स्नातश्च गंगायां दृष्ट्वा विश्वेश्वरं प्रभुम् ॥ ५५ ॥
હરિનામો ઉચ્ચારતો તે જાહ્નવી (ગંગા)ના તટે પહોંચ્યો. ત્યાં ગંગામાં સ્નાન કરીને પ્રભુ વિશ્વેશ્વરના દર્શન કર્યા.
Verse 57
अवाप परमं स्थानं योगिनामपि दुर्लभम् । उपलेपनमाहात्म्यं कथितं ते मुनीश्वर ॥ ५६ ॥
તેને પરમ સ્થાન પ્રાપ્ત થયું, જે યોગીઓ માટે પણ દુર્લભ છે. હે મુનીશ્વર, આ રીતે ઉપલેપન (લેપન-શુદ્ધિ)નું માહાત્મ્ય તમને કહેલું છે.
Verse 58
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन संपूज्यो जगतांपतिः । अकामादपि ये विष्णोः सकृत्पूजां प्रकुर्वते ॥ ५७ ॥
અતએવ સર્વ પ્રયત્નથી જગત્પતિનું યથાવિધિ પૂજન કરવું જોઈએ. જે લોકો નિષ્કામ બનીને પણ વિષ্ণુની એકવાર પૂજા કરે છે, તેઓ પણ મહાન ફળ પામે છે.
Verse 59
न तेषां भवबंधस्तु कदाचिदपि जायते । हरिभक्तिरतान्यस्तु हरिबुद्ध्या समर्चयेत् ॥ ५८ ॥
તેમને માટે સંસારબંધન ક્યારેય પણ ઊભું થતું નથી. પરંતુ જે હરિભક્તિમાં રત છે, તે સર્વને હરિબુદ્ધિથી હરિરૂપ માની સમર્ચન કરે.
Verse 60
तस्य तुष्यंति विप्रेंद्र ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः । हरिभक्तिपराणां तु संगिनां संगमात्रतः ॥ ५९ ॥
હે વિપ્રેન્દ્ર! તેના દ્વારા બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને મહેશ્વર પ્રસન્ન થાય છે; કારણ કે હરિભક્તિપરાયણ સંગીઓનો માત્ર સંગ પણ તેમની પ્રસન્નતા અપાવે છે.
Verse 61
मुच्यते सर्वपापेभ्यो महापातकवानपि । हरिपूजापराणां च हरिनामरतात्मनाम् ॥ ६० ॥
મહાપાતકોથી યુક્ત માણસ પણ સર્વ પાપોથી મુક્ત થાય છે—આ હરિપૂજા-પરાયણો અને હરિનામમાં રત આત્માઓ માટે સત્ય છે.
Verse 62
शुश्रूषानिरता यांति पापिनोऽपि परां गतिम् ॥ ६१ ॥
વિનમ્ર સેવા અને શ્રદ્ધાપૂર્વક શ્રવણમાં રત પાપીઓ પણ પરમ ગતિને પ્રાપ્ત થાય છે.
Frequently Asked Questions
Because it is framed as direct seva to Hari’s sacred space: a seemingly minor act that makes worship possible becomes a high-density karmic merit. The narrative teaches that devotional service embedded in ritual cleanliness and temple maintenance can mature into bhakti, elevate birth and destiny, and even become transferable for another’s release.
The chapter’s mechanism is puṇya-dāna (bestowal of merit): Yajñamālī grants the fruit of his lepa-merit to Sumālī. This drives away Yama’s attendants, restores Sumālī to divine conveyance, and places him in Viṣṇu’s realm, after which he continues toward purification and higher attainment through renewed devotion.
It supplies the ethical justification for intervention: friendship/kinship is validated through shared steps, implying moral responsibility. Yajñamālī’s compassion is presented not as sentimental weakness but as dharmic solidarity that motivates seeking an authorized means of rescue.
No. Yajñamālī proceeds from Viṣṇuloka to supreme liberation after vast cosmic time and true knowledge, while Sumālī first enjoys Viṣṇuloka, then returns to earth as a purified brāhmaṇa devoted to Hari, and later reaches the supreme abode—showing graded liberation tied to purification and bhakti.