The Exposition of Spiritual Knowledge (Jñāna-pradarśanam)
સનક વિષ્ણુના મહાત્મ્યનું શ્રવણ-કીર્તન તત્ક્ષણે પાપનાશક છે એમ સ્તુતિ કરે છે અને સાધકોની પાત્રતા-ભેદરેખા બતાવે છે—શાંત જન છ આંતરિક શત્રુઓ જીતી જ્ઞાનયોગથી અક્ષરને પામે છે, શુદ્ધકર્મી કર્મયોગથી અચ્યુતને પામે છે, જ્યારે લોભ-મોહગ્રસ્તો પ્રભુની અવગણના કરે છે. પછી અશ્વમેધ સમાન પુણ્ય આપતી પ્રાચીન કથા આવે છે—વેદમાળી નામનો વેદવિદ્ હરિભક્ત કુટુંબલોભથી અધર્મ વેપારમાં પડી નિષિદ્ધ વસ્તુઓ, મદિરા, વ્રત સુધી વેચે છે અને અશુદ્ધ દાન સ્વીકારે છે. આશાની અતૃપ્તિ જોઈ તે વૈરાગ્ય ધારણ કરી ધન વહેંચે છે, કૂવા-તળાવ વગેરે લોકહિત કાર્યો અને મંદિરોનું નિર્માણ કરાવે છે અને નર-નારાયણ આશ્રમમાં જાય છે. ત્યાં તેજસ્વી મુનિ જાનંતીને મળી আতિથ્ય પામે છે અને મુક્તિદાયક જ્ઞાન માગે છે. જાનંતી સતત વિષ્ણુસ્મરણ, પરનિંદા-ત્યાગ, દયા, છ દોષોનો ત્યાગ, અતિથિ-સત્કાર, નિષ્કામ પુષ્પ-પત્રપૂજા, દેવ-ઋષિ-પિતૃ તર્પણ, અગ્નિસેવા, મંદિર સફાઈ/જીર્ણોદ્ધાર/દીપદાન, પ્રદક્ષિણા-સ્તોત્ર અને નિત્ય પુરાણ-વેદાંત અધ્યયન ઉપદેશે છે. ‘હું કોણ?’ પ્રશ્નનું સમાધાન મનોજાત અહંકાર, નિર્ગુણ આત્મા અને ‘તત્ત્વમસિ’ મહાવાક્યથી થઈ બ્રહ્મસાક્ષાત્કાર સુધી પહોંચે છે; વારાણસીમાં અંતિમ મુક્તિ મળે છે. ફલશ્રુતિમાં શ્રવણ-પઠન કર્મબંધન છેદે છે એમ કહે છે।
Shlokas
Verse 1
सनक उवाच । पुनर्वक्ष्यामि माहात्म्यं देवदेवस्य चक्रिणः । पठतां शृण्वतां सद्यः पापराशिः प्रणश्यति 1. ॥ १ ॥
સનક બોલ્યા—ચક્રધારી દેવદેવ (વિષ્ણુ)નું માહાત્મ્ય હું ફરી કહું છું. જે પાઠ કરે અને જે શ્રવણ કરે, તેમના પાપરાશિ તત્ક્ષણે નાશ પામે છે।
Verse 2
शान्ता जितारिषड्वर्गा योगेनाप्यनहङ्कृताः । यजन्ति ज्ञानयोगेन ज्ञानरूपिणमव्ययम् ॥ २ ॥
તેઓ શાંત છે, ષડ્વર્ગ (છ આંતરિક શત્રુઓ) જીતેલા છે, અને યોગમાં સ્થિત રહીને પણ અહંકારરહિત છે; તેઓ જ્ઞાનયોગથી જ્ઞાનસ્વરૂપ અવ્યય પ્રભુની ઉપાસના કરે છે।
Verse 3
तीर्थस्नानैर्विशुद्धा ये व्रतदानतपोमखैः । यजन्ति कर्मयोगेन सर्वधातारमच्युतम् ॥ ३ ॥
જે તીર્થસ્નાનથી શુદ્ધ થયા છે અને વ્રત, દાન, તપ તથા યજ્ઞકર્મોથી પાવન બન્યા છે, તેઓ કર્મયોગના અનુશાસનથી સર્વધારક અચ્યુતનું પૂજન કરે છે।
Verse 4
लुब्धा व्यसनिनोऽज्ञाश्च न यजन्ति जगत्पतिम् । अजरामरवन्मूढास्तिष्ठन्ति नरकीटकाः ॥ ४ ॥
લોભી, વ્યસનાસક્ત અને અજ્ઞ લોકો જગત્પતિનું પૂજન કરતા નથી; પોતાને અજર-અમર માની મોહગ્રસ્ત થઈ તેઓ નરકના કીડા સમા રહે છે।
Verse 5
तडिल्लेखाश्रिया मत्ता वृथाहङ्कारदूषिताः । न यजन्ति जगन्नाथं सर्वश्रेयोविधायकम् ॥ ५ ॥
વીજળીની રેખા જેવી ક્ષણભંગુર શોભામાં મત્ત અને વ્યર્થ અહંકારથી દૂષિત લોકો, સર્વશ્રેય આપનાર જગન્નાથનું પૂજન કરતા નથી।
Verse 6
हरिधर्मरताः शान्ता हरिपादाब्जसेवकाः । दैवात्केऽपीह जायन्ते लोकानुग्रहतत्पराः ॥ ६ ॥
હરિધર્મમાં રત, શાંત અને હરિના પાદપદ્મના સેવક—એવા કેટલાક જન દૈવયોગે આ લોકમાં જન્મે છે, લોકો પર અનુગ્રહ કરવા તત્પર રહે છે।
Verse 7
कर्मणा मनसा वाचा यो यजेद्भक्तितो हरिम् । स याति परमं स्थानं सर्वलोकोत्तमोत्तमम् ॥ ७ ॥
જે કર્મથી, મનથી અને વાણીથી ભક્તિપૂર્વક હરિનું પૂજન કરે છે, તે પરમ સ્થાનને પામે છે—જે સર્વ લોકોથી પણ ઉત્તમોત્તમ છે।
Verse 8
अत्रैवोदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । पठतां शृण्वतां चैव सर्वपापप्रणाशनम् ॥ ८ ॥
અહીં જ હું આ પ્રાચીન પવિત્ર ઇતિહાસનું ઉદાહરણ કહું છું; જે તેને પાઠ કરે અને જે તેને સાંભળે, તેમના સર્વ પાપો નાશ પામે છે।
Verse 9
तत्प्रवक्ष्यामि चरितं यज्ञमालिसुमालिनोः । यस्य श्रवणमात्रेण वाजिमेधफलं लभेत् ॥ ९ ॥
હવે હું યજ્ઞમાલી અને સુમાલીનું પાવન ચરિત કહું છું; જેના માત્ર શ્રવણથી જ અશ્વમેધ યજ્ઞનું ફળ મળે છે।
Verse 10
कश्चिदासीत्पुरा विप्र ब्राह्मणो रैवतेऽन्तरे । वेदमालिरिति ख्यातो वेदवेदाङ्गपारगः ॥ १० ॥
હે વિપ્ર! પ્રાચીન કાળે રૈવતના સમયમાં એક બ્રાહ્મણ હતો; તે ‘વેદમાલી’ નામે ખ્યાત અને વેદ તથા વેદાંગોમાં પારંગત હતો।
Verse 11
सर्वभूतदयायुक्तो हरिपूजापरायणः । पुत्रमित्रकलत्रार्थं धनार्जनपरोऽभवत् ॥ ११ ॥
તે સર્વભૂતદયાયુક્ત અને હરિપૂજામાં પરાયણ હોવા છતાં, પુત્ર-મિત્ર-કલત્ર માટે ધનાર્જનમાં અત્યંત આસક્ત થયો।
Verse 12
अपण्यविक्रयं चक्रे तथा च रसविक्रयम् । चण्डालाद्यैरपि तथा सम्भाषी तत्प्रतिग्रही ॥ १२ ॥
તેણે વેચવા અયોગ્ય વસ્તુઓનું પણ વેચાણ કર્યું અને મદ્યાદિ રસનું પણ વેચાણ કર્યું; ચાંડાલ આદિ સાથે પણ વાતચીત કરી અને તેમની ભેટ પણ સ્વીકારી।
Verse 13
तपसां विक्रयं चक्रे व्रतानां विक्रयं तथा । परार्थं तीर्थगमनं कलत्रार्थमकारयत् ॥ १३ ॥
તેણે તપસ્યા અને વ્રતોનો પણ વેચાણ વ્યવહાર શરૂ કર્યો; પરમાર્થ માટેની તીર્થયાત્રાને પણ લોકિક હેતુમાં વાળી, પત્નીપ્રાપ્તિ માટે કરાવી।
Verse 14
कालेन गच्छता विप्र जातौ तस्य सुतावुभौ । यज्ञमाली सुमाली च यमलावतिशोभनौ ॥ १४ ॥
સમય પસાર થતાં, હે વિપ્ર, તેને બે પુત્રો થયા—યજ્ઞમાળી અને સુમાળી—અતિશય રૂપવાન જડવા ભાઈઓ।
Verse 15
ततः पिता कुमारौ तावतिस्नेहसमन्वितः । पोषयामास वात्सल्याद्बहुभिः साधनैस्तदा ॥ १५ ॥
પછી પિતા અતિ સ્નેહથી તે બંને કુમારોનું પાલનપોષણ કરવા લાગ્યો; વાત્સલ્યવશ તે સમયે અનેક સાધનો દ્વારા તેમની વ્યવસ્થા કરી।
Verse 16
वेदमालिर्बहूपायैर्धनं सम्पाद्य यत्नतः । स्वधनं गणयामास कियत्स्यादिति वेदितुम् ॥ १६ ॥
વેદમાળીએ અનેક ઉપાયો દ્વારા પ્રયત્નપૂર્વક ધન સંપાદ્યું અને તે કેટલું છે તે જાણવા પોતાના ધનની ગણતરી કરવા લાગ્યો।
Verse 17
निधिकोटिसहस्राणां कोटिकोटिगुणान्वितम् । विगणय्य स्वयं हृष्टो विस्मितश्चार्थचिन्तया ॥ १७ ॥
હજારો કરોડ નિધિઓથી પણ અધિક, કરોડો-કરોડ ગુણોથી યુક્ત તે ધન ગણવીને તે પોતે હર્ષિત થયો; અને તેના અર્થનું ચિંતન કરતાં વિસ્મિત પણ થયો।
Verse 18
असत्प्रतिग्रहैश्चैव अपण्यानां च विक्रयैः । मया तपोविक्रयाद्यैरेतद्धनमुपार्जितम् ॥ १८ ॥
આ ધન મેં અસત્ દાન-ગ્રહણ અને લાંચથી, વેચવા અયોગ્ય વસ્તુઓના વેચાણથી, તેમજ તપસ્યા વગેરેનો પણ વેપાર કરીને કમાયું છે।
Verse 19
नाद्यापि शान्तिमापन्ना मम तृष्णातिदुःसहा । मेरुतुल्यसुवर्णानि ह्यसङ्ख्यातानि वाञ्छति ॥ १९ ॥
આજેય મારી અસહ્ય તૃષ્ણા શાંત થઈ નથી; તે મેરુ પર્વત સમાન વિશાળ, અસંખ્ય સોનાના ઢગલાંની ઇચ્છા કરે છે।
Verse 20
अहो मन्ये महाकष्टं समस्तक्लेशसाधनम् । सर्वान्कामानवाप्नोति पुनरन्यच्च कांक्षति ॥ २० ॥
અહો, હું તેને મહાદુઃખ માનું છું—સમસ્ત ક્લેશનું સાધન—કે સર્વ કામનાઓ પ્રાપ્ત કરીને પણ મનુષ્ય ફરી બીજું કંઈક ઇચ્છે છે।
Verse 21
जीर्यन्ति जीर्यतः केशाः दन्ताः जीर्यन्ति जीर्यतः । चक्षुःश्रोत्रे च जोर्येते तृष्णैका तरुणायते ॥ २१ ॥
વય વધે તેમ વાળ જીર્ણ થાય, વય વધે તેમ દાંત ઘસાઈ જાય; આંખ અને કાન પણ ક્ષીણ થાય—પણ તૃષ્ણા એકલી જ સદા યુવાન રહે છે।
Verse 22
ममेन्द्रि याणि सर्वाणि मन्दभावं व्रजन्ति च । बलं हृतं च जरसा तृष्णा तरुणतां गता ॥ २२ ॥
મારી બધી ઇન્દ્રિયો મંદ થતી જાય છે; જરાએ મારું બળ હરી લીધું છે—પણ મારી તૃષ્ણા તો ફરી યુવાન બની ગઈ છે।
Verse 23
कष्टाशा वर्त्तते यस्य स विद्वानथ पण्डितः । सुशान्तोऽपि प्रमन्युः स्याद्धीमानप्यतिमूढधीः ॥ २३ ॥
જેની આશા દુર્લભ વસ્તુ પર સ્થિર છે, તે પણ વિદ્વાન અને પંડિત કહેવાય છે. પરંતુ જે બહારથી શાંત દેખાય, તે પણ ક્યારેક પ્રચંડ ક્રોધી બની શકે; અને બુદ્ધિમાન પણ અત્યંત મોહગ્રસ્ત બુદ્ધિથી વર્તી બેસે છે.
Verse 24
आशा भङ्गकरी पुंसामजेयारातिसन्निभा । तस्मादाशां त्यजेत्प्राज्ञो यदीच्छेच्छाश्वतं सुखम् ॥ २४ ॥
આશા મનુષ્યોને ભંગ કરનાર છે અને અજેય શત્રુ સમાન છે. તેથી જે શાશ્વત સુખ ઇચ્છે, તે પ્રાજ્ઞ પુરુષ આશાનો ત્યાગ કરે.
Verse 25
बलं तेजो यशश्चैव विद्यां मानं च वृद्धताम् । तथैव सत्कुले जन्म आशा हन्त्यतिवेगतः ॥ २५ ॥
આશા અતિ વેગથી મનુષ્યનું બળ, તેજ અને યશ નાશ કરે છે; તે વિદ્યાને, માનને અને પરિપક્વતાને પણ બગાડે છે, અને સત્કુળમાં જન્મનો લાભ પણ હરી લે છે.
Verse 26
नृणामाशाभिभूतानामाश्चर्यमिदमुच्यते । किञ्चिद्दातापि चाण्डालस्तस्मादधिकतां गतः ॥ २६ ॥
આશાથી પરાજિત મનુષ્યો વિષે આ આશ્ચર્ય કહેવાય છે—ચાંડાલ પણ જો થોડું દાન આપે, તો તે એવા માણસ કરતાં પણ ઊંચી સ્થિતિને પામે છે.
Verse 27
आशाभिभूताः ये मर्त्या महामोहा महोद्धताः । अवमानादिकं दुःखं न जानन्ति कदाप्यहो ॥ २७ ॥
આશાથી અભિભૂત મર્ત્યો મહામોહમાં પડેલા અને અત્યંત ઉદ્ધત બને છે; અપમાન-અવમાનથી શરૂ થતું દુઃખ તેઓ ક્યારેય જાણતા નથી—અહો!
Verse 28
मयाप्येवं बहुक्लेशैरेतद्धनमुपार्जितम् । शरीरमपि जीर्णं च जरसापहृतं बलम् ॥ २८ ॥
મેં પણ અનેક કષ્ટોથી આ ધન ઉપાર્જિત કર્યું; પરંતુ મારું શરીર જીર્ણ થયું છે અને વૃદ્ધાવસ્થાએ મારું બળ હરી લીધું છે।
Verse 29
इतः परं यतिष्यामि परलोकार्थमादरात् । एवं निश्चित्य विप्रेन्द्र धर्ममार्गरतोऽभवत् ॥ २९ ॥
હવે પછી હું પરલોકના હિત માટે આદરપૂર્વક પ્રયત્ન કરીશ. એમ નિશ્ચય કરીને, હે વિપ્રેન્દ્ર, તે ધર્મમાર્ગમાં રત થયો।
Verse 30
तदैव तद्धनं सर्वं चतुर्द्धा व्यभजत्तथा । स्वयं तु भागद्वितयं स्वार्जितार्थादपाहरत् ॥ ३० ॥
ત્યારે જ તેણે તે સર્વ ધન ચાર ભાગમાં વહેંચ્યું; પરંતુ પોતાના માટે તેણે પોતાની કમાણીમાંથી બે ભાગ લઈ લીધા।
Verse 31
शेषं च भागद्वितयं पुत्रयोरुभयोर्ददौ । स्वेनार्जितानां पापानां नाशं कर्तुमनास्तदा ॥ ३१ ॥
અને બાકી રહેલા બે ભાગ તેણે પોતાના બંને પુત્રોને આપ્યા; ત્યારે તેનો આશય પોતે સંચિત કરેલા પાપોનો નાશ કરાવવાનો હતો।
Verse 32
प्रपातडागारामांश्च तथा देवगृहान्बहून् । अन्नादीनां च दानानि गङ्गातीरे चकार सः ॥ ३२ ॥
તેણે પાણીપાન-ગૃહો, તળાવો અને બગીચાઓ બનાવડાવ્યા, તેમજ અનેક દેવમંદિરો ઊભાં કરાવ્યાં; અને ગંગાતીરે અન્નાદિ દાનની વ્યવસ્થા કરી।
Verse 33
एवं धनमशेषं च विश्राण्य हरिभक्तिमान् । नरनारायणस्थानं जगाम तपसे वनम् ॥ ३३ ॥
આ રીતે હરિભક્તે પોતાનું સર્વ ધન નિઃશેષ દાન કરી, તપ કરવા વનમાં પ્રવેશ કરીને નર-નારાયણના પાવન ધામે ગમન કર્યું।
Verse 34
तत्रापश्यन्महारम्यमाश्रमं मुनिसेवितम् । फलितैः पुष्पितैश्चैव शोभितं वृक्षसञ्चयैः ॥ ३४ ॥
ત્યાં તેણે અતિ રમ્ય એવો, મુનિઓ દ્વારા સેવિત આશ્રમ જોયો; ફળિત અને પુષ્પિત વૃક્ષસમૂહોથી તે શોભિત હતો।
Verse 35
गृणद्भिः परमं ब्रह्म शास्त्रचिन्तापरैस्तथा । परिचर्यापरैर्वृद्धैर्मुनिभिः परिशोभितम् ॥ ३५ ॥
આ આશ્રમ વૃદ્ધ મુનિઓથી વિશેષ શોભિત હતો—કેટલાક પરમ બ્રહ્મનું ગાન કરતા, કેટલાક શાસ્ત્રચિંતનમાં લીન, અને કેટલાક ભક્તિપૂર્વક પરિચર્યામાં તત્પર હતા।
Verse 36
शिष्यैः परिवृतं तत्र मुनिं जानन्तिसंज्ञकम् । गृणन्तं परमं ब्रह्म तेजोराशिं ददर्श ह ॥ ३६ ॥
ત્યાં શિષ્યોથી પરિભ્રમિત ‘જાનંતિ’ નામના મુનિને તેણે જોયા; તેઓ પરમ બ્રહ્મનું સ્તવન કરતા હતા અને જાણે દિવ્ય તેજનો પુંજ જણાતા હતા।
Verse 37
शमादिगुणसंयुक्तं रागादिरहितं मुनिम् । शीर्णपर्णाशनं दृष्ट्वा वेदमालिर्ननाम तम् ॥ ३७ ॥
શમાદિ ગુણોથી યુક્ત, રાગાદિથી રહિત અને સૂકા પાંદડાં ભોજન કરનાર તે મુનિને જોઈ વેદમાલીએ તેમને પ્રણામ કર્યા।
Verse 38
तस्य जानन्तिरागन्तोः कल्पयामास चार्हणम् । कन्दमूलफलाद्यैस्तु नारायणधिया मुने ॥ ३८ ॥
તેણે આવેલા અતિથિ તરીકે ઓળખીને જાનંતીએ યથોચિત આદર‑સત્કાર ગોઠવ્યો. કંદ‑મૂળ, ફળ વગેરે અર્પણ કરીને, હે મુને, નારાયણ‑ચિંતનમાં મન સ્થિર રાખી પૂજા કરી॥
Verse 39
कृतातिथ्यक्रियस्तेन वेदमाली कृताञ्जलि । विनयावनतो भूत्वा प्रोवाच वदतां वरम् ॥ ३९ ॥
તેણે আতિથ્ય‑ક્રિયા યોગ્ય રીતે પૂર્ણ કર્યા પછી વેદમાલીએ કરજોડીને પ્રણામ કર્યો. વિનયથી નમ્ર બની વક્તાઓમાં શ્રેષ્ઠને સંબોધીને બોલ્યો॥
Verse 40
भगवन्कृतकृत्योऽस्मि विगतं कल्मषं मम । मामुद्धर महाभाग ज्ञानदानेन पण्डित ॥ ४० ॥
હે ભગવન્, હું કૃતકૃત્ય થયો છું; મારું કલ્મષ દૂર થયું છે. હે મહાભાગ પંડિત, જ્ઞાનદાનથી મને ઉદ્ધર કરો॥
Verse 41
एवमुक्तस्ततस्तेन जानन्तिर्मुनिसत्तमः । प्रोवाच प्रहसन्वाग्मी वेदमालि गुणान्वितम् ॥ ४१ ॥
તે એમ કહ્યા પછી મુનિશ્રેષ્ઠ જાનંતી હસતાં હસતાં બોલ્યા. વાણીમાં પ્રવીણ, વેદમાળાથી અલંકૃત અને ગુણસમ્પન્ન થઈ તેમણે વેદમાલીને સંબોધીને કહ્યું॥
Verse 42
जानन्तिरुवाच । शृणुष्व विप्रशार्दूल संसारोच्छेदकारणम् । प्रवक्ष्यामि समासेन दुर्लभं त्वकृतात्मनाम् ॥ ४२ ॥
જાનંતી બોલ્યા—હે વિપ્રશાર્દૂલ, સાંભળો. હું સંક્ષેપમાં તે કારણ કહું છું જે સંસાર‑પરિભ્રમણનો ઉચ્છેદ કરે છે; જે અસંયત આત્માઓને દુર્લભ છે॥
Verse 43
भज विष्णुं परं नित्यं स्मर नारायणं प्रभुम् । परापवादं पैशुन्यं कदाचिदपि मा कृथाः ॥ ४३ ॥
સદા પરમ વિષ્ણુનું ભજન કર, પ્રભુ નારાયણનું સતત સ્મરણ કર. ક્યારેય પરનિંદા કે ચુગલી ન કર॥
Verse 44
परोपकारनिरतः सदा भव महामते । हरिपूजापरश्चैव त्यज मूर्खसमागमम् ॥ ४४ ॥
હે મહામતિ, સદા પરોપકારમાં તત્પર રહો. હરિપૂજામાં સ્થિર રહો અને મૂર્ખોનો સંગ ત્યજી દો॥
Verse 45
कामं क्रोधं च लोभं च मोहं च मदमत्सरौ । परित्यज्यात्मवल्लोकं दृष्ट्वा शान्तिं गमिष्यसि ॥ ४५ ॥
કામ, ક્રોધ, લોભ, મોહ, મદ અને મત્સર—આ બધું ત્યજી દો. આત્મદૃષ્ટિથી જગતને જોઈને તું શાંતિ પામશે॥
Verse 46
असूयां परनिन्दा च कदाचिदपि मा कुरु । दम्भाचारमहङ्कारं नैष्ठुर्यं च परित्यज ॥ ४६ ॥
ક્યારેય અસૂયા કે પરનિંદા ન કર. દંભભર્યું આચરણ, અહંકાર અને કઠોરતા ત્યજી દો॥
Verse 47
दयां कुरुष्व भूतेषु शुश्रूषां च तथा सताम् । त्वया कृतांश्च धर्मान्वै मा प्रकाशय पृच्छताम् ॥ ४७ ॥
બધા પ્રાણીઓ પર દયા કર અને સજ્જનોની સેવા કર. લોકો પૂછે તોય તું કરેલા ધર્મકર્મોનું પ્રચાર ન કર॥
Verse 48
अनाचारपरान्दृष्ट्वा नोपेक्षां कुरु शक्तितः । पूजयस्वातिथिं नित्यं स्वकुटुम्बाविरोधतः ॥ ४८ ॥
અનાચાર તરફ વળેલા લોકોને જોઈને પણ, શક્તિ પ્રમાણે તેમની અવગણના ન કર; યથાશક્તિ મદદ કર. અને પોતાના કુટુંબમાં વિવાદ ન થાય એ રીતે નિત્ય અતિથિનું સન્માન કર.
Verse 49
पत्रैः पुष्पैः फलैर्वापि दूर्वाभिः पल्लवैरथ । पूजयस्व जगन्नाथं नारायणमकामतः ॥ ४९ ॥
પાંદડા, ફૂલો કે ફળો વડે, તેમજ દૂર્વા ઘાસ અને કોમળ પલ્લવો વડે પણ—જગન્નાથ નારાયણની નિષ્કામ ભાવથી, ફળની ઇચ્છા વિના, પૂજા કર.
Verse 50
देवानृषीन्पितॄंश्चापि तर्पयस्व यथाविधि । अग्नेश्च विधिवद्विप्र परिचर्यापरो भव ॥ ५० ॥
વિધિ અનુસાર દેવો, ઋષિઓ અને પિતૃઓને તર્પણ કર; અને હે બ્રાહ્મણ, પવિત્ર અગ્નિની પણ નિયમપૂર્વક સેવા કરવામાં તત્પર રહેજે.
Verse 51
देवतायतने नित्यं सम्मार्जनपरो भव । तथोपलेपनं चैव कुरुष्व सुसमाहितः ॥ ५१ ॥
દેવાલયમાં નિત્ય ઝાડૂ-સફાઈમાં તત્પર રહો; તેમજ મનને એકાગ્ર રાખીને ઉપલેપન અને લિપાઈ પણ કરો.
Verse 52
शीर्णस्फुटितसम्धानं कुरु देवगृहे सदा । मार्गशोभां च दीपं च विष्णोरायतने कुरु ॥ ५२ ॥
પ્રભુના મંદિરમાં જે જીર્ણ કે ફાટેલું હોય તેનું સદા સંધાન-મરામત કર. અને વિષ્ણુના આયતનમાં માર્ગની શોભા તથા દીપ-પ્રદીપની વ્યવસ્થા પણ કર.
Verse 53
कन्दमूलफलैर्वापि सदा पूजय माधवम् । प्रदक्षिणनमस्कारैः स्तोत्राणां पठनैस्तथा ॥ ५३ ॥
કંદમૂળ અને ફળોથી પણ સદા માધવની પૂજા કર; તેમજ પ્રદક્ષિણા, નમસ્કાર અને સ્તોત્રપાઠથી પણ ભક્તિ કર।
Verse 54
पुराणश्रवणं चैव पुराणपठनं तथा । वेदान्तपठनं चैव प्रत्यहं कुरु शक्तितः ॥ ५४ ॥
પુરાણ-શ્રવણ, પુરાણ-પઠન તથા વેદાંત-પઠન પણ—દરરોજ પોતાની શક્તિ મુજબ કર।
Verse 55
एवंस्थिते तव ज्ञानं भविष्यत्युत्तमोत्तमम् । ज्ञानात्समस्तपापानां मोक्षो भवति निश्चितम् ॥ ५५ ॥
આ રીતે સ્થિર થતાં તારો જ્ઞાન પરમોત્તમ થશે; અને તે જ્ઞાનથી સર્વ પાપોથી મુક્તિ નિશ્ચિત થાય છે।
Verse 56
एवं प्रबोधितस्तेन वेदमालिर्महामतिः । तथा ज्ञानरतो नित्यं ज्ञानलेशमवाप्तवान् ॥ ५६ ॥
તેના દ્વારા આ રીતે બોધ પામીને મહામતિ વેદમાળી સદા જ્ઞાનમાં રત થયો, અને સમય જતાં જ્ઞાનનો એક અંશ પ્રાપ્ત કર્યો।
Verse 57
वेदमालि कदाचित्तु ज्ञानलेशप्रचोदितः । कोऽहं मम क्रिया केति स्वयमेव व्यचिन्तयत् ॥ ५७ ॥
વેદમાળી એક વખત જ્ઞાનના અલ્પ લેશથી પ્રેરિત થઈ પોતે જ વિચારવા લાગ્યો—“હું કોણ? અને મારી ક્રિયા (કર્તવ્ય) શું?”
Verse 58
मम जन्म कथं जातं रूपं कीदृग्विधं मम । एवं विचारणपरो दिवानिशमतन्द्रि तः ॥ ५८ ॥
“મારો જન્મ કેવી રીતે થયો અને મારું રૂપ કેવું છે?”—એવી તપાસમાં તત્પર રહી, તે દિવસ-રાત અળસ્યા વિના સતત ચિંતનમાં લીન રહ્યો।
Verse 59
अनिश्चितमतिर्भूत्वा वेदमालिर्द्विजोत्तमः । पुनर्जानन्तिमागम्य प्रणम्येदमुवाच ह ॥ ५९ ॥
મન અસ્થિર બનતાં, દ્વિજોત્તમ વેદમાળી ફરી જાનંતિ પાસે આવ્યો; પ્રણામ કરીને તેણે આ વચનો કહ્યાં।
Verse 60
वेदमालिरुवाच । ममचित्तमतिभ्रान्तं गुरो ब्रह्मविदां वर । कोऽहं मम क्रिया का च मम जन्म कथं वद ॥ ६० ॥
વેદમાળીએ કહ્યું—હે ગુરુદેવ, બ્રહ્મવિદોમાં શ્રેષ્ઠ! મારું ચિત્ત અને બુદ્ધિ ભ્રમિત છે. હું કોણ? મારું કર્તવ્ય શું? અને મારો જન્મ કેવી રીતે થયો—કૃપા કરીને કહો।
Verse 61
जानन्तिरुवाच । सत्यं सत्यं महाभाग चित्तं भ्रान्तं सुनिश्चितम् । अविद्यानिलयं चित्तं कथं सद्भावमेष्यति ॥ ६१ ॥
જાનંતિ બોલ્યા—સત્યં સત્યં, હે મહાભાગ! ચિત્ત નિશ્ચિત રીતે ભ્રમિત છે. અવಿದ್ಯાનું નિવાસસ્થાન બનેલું ચિત્ત સદ્ભાવ (યથાર્થતા) કેવી રીતે પામશે?
Verse 62
ममेति गदितं यत्तु तदपि भ्रान्तिरिष्यते । अहङ्कारो मनोधर्म आत्मनो न हि पण्डित ॥ ६२ ॥
“મારું” એમ જે કહેવાય છે, તે પણ ભ્રાંતિ જ ગણાય છે. હે પંડિત! અહંકાર મનનો ધર્મ છે; આત્માનો નથી.
Verse 63
पुनश्च कोऽहंमित्युक्तं वेदमाले त्वया तु यत् । मम जात्यादिशून्यस्य कथं नाम करोम्यहम् ॥ ६३ ॥
હે વેદમાલા! તું ફરી પૂછ્યું—“હું કોણ?” પરંતુ હું જાતિ વગેરે રહિત છું; તો હું પોતાને નામ કેવી રીતે આપું?
Verse 64
अनौपम्यस्वभावस्य निर्गुणस्य परात्मनः । निरूपस्याप्रमेस्य कथं नाम करोम्यहम् ॥ ६४ ॥
જે પરમાત્માનો સ્વભાવ અતુલ્ય છે, જે નિર્ગુણ, નિરૂપ (અવર્ણનીય) અને અપ્રમેય છે—તેને હું નામ કેવી રીતે આપી શકું?
Verse 65
परं ज्योतिस्स्वरूपस्य परिपूर्णाव्ययात्मनः । अविच्छिन्नस्वभावस्य कथ्यते च कथं क्रिया ॥ ६५ ॥
જેનું સ્વરૂપ જ પરમ જ્યોતિ છે, જે પરિપૂર્ણ અને અવ્યય આત્મા છે, જેનો સ્વભાવ અવિચ્છિન્ન છે—તેના વિષે ‘ક્રિયા’ કેવી રીતે કહેવાય, અને તે કેવી રીતે શક્ય?
Verse 66
स्वप्रकाशात्मनो विप्र नित्यस्य परमात्मनः । अनन्तस्य क्रिया चैव कथं जन्म च कथ्यते ॥ ६६ ॥
હે વિપ્ર! જે પરમાત્મા સ્વપ્રકાશ, નિત્ય અને અનંત છે—તેના વિષે ક્રિયા અને જન્મ કેવી રીતે કહેવાય?
Verse 67
ज्ञानैकवेद्यमजरं परं ब्रह्म सनातनम् । परिपूर्णं परानन्दं तस्मान्नान्यदिह द्विज ॥ ६७ ॥
જે પરમ, સનાતન બ્રહ્મ અજર છે અને માત્ર જ્ઞાનથી જ વેદ્ય છે; તે પરિપૂર્ણ અને પરમાનંદસ્વરૂપ છે. તેથી, હે દ્વિજ, અહીં તે સિવાય બીજું કશું નથી.
Verse 68
तत्त्वमस्यादिवाक्येभ्यो ज्ञानं मोक्षस्य साधनम् । ज्ञाने त्वनाहते सिद्धे सर्वं ब्रह्ममयं भवेत् ॥ ६८ ॥
“તત્ત્વમસિ” આદિ મહાવાક્યોથી મોક્ષનું સાધન એવા મુક્તિદાયક જ્ઞાનનો ઉદય થાય છે. તે જ્ઞાન અખંડ, અચલ અને દૃઢ રીતે સિદ્ધ થાય ત્યારે સર્વત્ર બ્રહ્મમયતા અનુભવાય છે॥
Verse 69
एवं प्रबोधितस्तेन वेदमालिर्मुनीश्वर । मुमोद पश्यन्नात्मानमात्मन्येवाच्युतं प्रभुम् ॥ ६९ ॥
આ રીતે તેમના ઉપદેશથી પ્રબોધિત થઈ, હે મુનિશ્રેષ્ઠ, વેદમાળી આનંદિત થયો. તેણે પોતાના આત્માને જોયો અને એ જ આત્મામાં અચ્યુત, અવ્યય પ્રભુનું દર્શન કર્યું॥
Verse 70
उपाधिरहितं ब्रह्म स्वप्रकाशं निरञ्जनम् । अहमेवेति निश्चित्य परां शान्तिमवाप्तवान् ॥ ७० ॥
ઉપાધિરહિત, સ્વપ્રકાશ અને નિરંજન બ્રહ્મ—“એ જ હું છું” એવો નિશ્ચય કરીને તેણે પરમ શાંતિ પ્રાપ્ત કરી॥
Verse 71
ततश्च व्यवहारार्थं वेदमालिर्मुनीश्वरम् । गुरुं प्रणम्य जानन्तिं सदा ध्यानपरोऽभवत् ॥ ७१ ॥
પછી લોકવ્યવહારની મર્યાદા માટે વેદમાળીએ મુનિશ્વર ગુરુ—સર્વજ્ઞ જ્ઞાનીને—પ્રણામ કર્યો અને ત્યારબાદ સદા ધ્યાનમાં તત્પર રહ્યો॥
Verse 72
गते बहुतिथे काले वेदमालिर्मुनीश्वर । वाराणसीपुरं प्राप्य परं मोक्षमवाप्तवान् ॥ ७२ ॥
ઘણો સમય વીતી ગયા પછી મુનિશ્વર વેદમાળી વારાણસી નગરીમાં પહોંચીને પરમ મોક્ષને પ્રાપ્ત થયો॥
Verse 73
य इमं पठतेऽध्यायं शृणुयाद्वा समाहितः । स कर्मपाशविच्छेदं प्राप्य सौख्यमवाप्नुयात् ॥ ७३ ॥
જે એકાગ્રચિત્તે આ અધ્યાયનું પાઠ કરે અથવા શ્રવણ કરે, તે કર્મપાશનો છેદ પ્રાપ્ત કરીને તેથી કલ્યાણરૂપ સુખ પામે છે.
Verse 74
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे प्रथमपादे ज्ञाननिरूपणं नाम पञ्चत्रिंशोऽध्यायः ॥ ३५ ॥
આ રીતે શ્રીબૃહન્નારદીયપુરાણના પૂર્વભાગના પ્રથમ પાદમાં ‘જ્ઞાનનિરૂપણ’ નામનો પાંત્રીસમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો.
Frequently Asked Questions
As a Purāṇic phalaśruti strategy, it elevates śravaṇa (devotional listening) as a powerful, accessible substitute for costly Vedic royal rites, while reorienting merit toward inner purification, Viṣṇu-bhakti, and mokṣa-dharma rather than ritual prestige alone.
A combined regimen of yama-like ethics (non-slander, non-envy, compassion, humility), devotional worship with simple offerings (leaves/flowers/fruits), ritual duties (libations to devas/ṛṣis/pitṛs and fire-service), temple-sevā (cleaning, plastering, repairs, lamps, pathway beautification), and daily study/listening to Purāṇas and Vedānta—done niṣkāma (without desire for reward).
The chapter presents Viṣṇu/Nārāyaṇa as the Imperishable Reality and culminates in non-dual Self-knowledge through mahāvākya, portraying jñāna as the fruition of purified karma and steadfast bhakti—an integrative Purāṇic model where devotion matures into Brahman-realization.