The Characteristics of Devotion to Hari
નારદ સનકને પૂછે છે કે યોગનાં અંગો શીખવ્યા પછી પણ ભગવાન કેવી રીતે પ્રસન્ન થાય છે. સનક કહે છે કે નારાયણની એકનિષ્ઠ ઉપાસનાથી જ મુક્તિ મળે છે; ભક્તો શત્રુતા અને આપત્તિથી રક્ષિત રહે છે, અને ઇન્દ્રિયો વિષ્ણુના દર્શન, પૂજા અને નામસેવામાં લાગતાં ફળવંતી બને છે. તેઓ ગુરુ અને કેશવની પરમ મહિમા વારંવાર ઘોષિત કરીને કહે છે કે અસારમાં સંસારમાં હરિ-ઉપાસના જ એકમાત્ર સ્થિર સત્ય છે. અહિંસા, સત્ય, અસ્તેય, બ્રહ્મચર્ય, અપરિગ્રહ, વિનય, કરુણા, સત્સંગ અને સતત નામજપ સાથે જાગ્રત–સ્વપ્ન–સુષુપ્તિના વિચાર દ્વારા પ્રભુને ઉપાધિથી પર અંતર્યામી નિયંતા તરીકે દર્શાવે છે. જીવન ક્ષણભંગુર હોવાથી તાત્કાલિક ભક્તિનો આગ્રહ કરે છે, અહંકાર, ઈર્ષ્યા, ક્રોધ અને કામની નિંદા કરે છે, વિષ્ણુ મંદિરમાં સેવા (સફાઈ કરવી પણ) પ્રશંસે છે, અને ભક્તિ સામાજિક ભેદોથી પર શ્રેષ્ઠ છે એમ સ્થાપે છે. અંતે જનાર્દનનું સ્મરણ, પૂજન અને શરણાગતિ સંસારબંધન કાપીને પરમ ધામ આપે છે એમ નિષ્કર્ષ કરે છે.
Shlokas
Verse 1
नारद उवाच । समाख्यातानि सर्वाणि योगाङ्गानि महामुने । इदानीमपि सर्वज्ञ यत्पृच्छामि तदुच्यताम् 1. ॥ १ ॥
નારદે કહ્યું—હે મહામુને, યોગનાં સર્વ અંગો વર્ણવાઈ ગયા. હવે પણ, હે સર્વજ્ઞ, હું જે પૂછું છું તે કૃપા કરીને કહો.
Verse 2
योगो भक्तिमतामेव सिध्यतीति त्वयोदितम् । यस्य तुष्यति सर्वेशस्तस्य भक्तिश्च शाश्वतम् ॥ २ ॥
તમે કહ્યું છે કે યોગ માત્ર ભક્તિમાનોને જ સિદ્ધ થાય છે. જેના પર સર્વેશ્વર પ્રસન્ન થાય, તેની ભક્તિ શાશ્વત બને છે.
Verse 3
यथा तुष्यति सर्वेशो देवदेवो जनार्दनः । तन्ममाख्याहि सर्वज्ञ मुने कारुण्यवारिधे ॥ ३ ॥
હે સર્વજ્ઞ મુને, કરુણાના વારિધિ, કયા ઉપાયથી સર્વેશ્વર દેવદેવ જનાર્દન પ્રસન્ન થાય છે તે મને કહો.
Verse 4
सनक उवाच । नारायणं परं देवं सच्चिदानन्दविग्रहम् । भज सर्वात्मना विप्र यदि मुक्तिमभीप्ससि ॥ ४ ॥
સનક બોલ્યા—હે વિપ્ર, જો તું મુક્તિ ઇચ્છે છે, તો સચ્ચિદાનંદ સ્વરૂપ પરમ દેવ નારાયણને સર્વાત્મભાવથી ભજ।
Verse 5
रिपवस्तं न हिंसन्ति न बाधन्ते ग्रहाश्च तम् । राक्षसाश्च न चेक्षन्ते नरं विष्णुपरायणम् ॥ ५ ॥
જે મનુષ્ય વિષ્ણુપરાયણ છે, તેને શત્રુઓ હાનિ કરતા નથી, ગ્રહો પણ પીડા આપતા નથી; રાક્ષસો પણ તેની તરફ નજર નથી કરતા.
Verse 6
भक्तिर्दृढा भवेद्यस्य देवदेवे जनार्दने । श्रैयांसि तस्य सिध्यन्ति भक्तिमन्तोऽधिकास्ततः ॥ ६ ॥
જેની દેવોના દેવ જનાર્દનમાં ભક્તિ દૃઢ થાય છે, તેના સર્વ શ્રેય અને મંગલસિદ્ધિઓ પૂર્ણ થાય છે; કારણ કે ભક્તો જ સર્વથી શ્રેષ્ઠ ગણાય છે.
Verse 7
पादौ तौ सफलौ पुंसां यौ विष्णुगृहगामिनौ । तौ करौ सफलौ ज्ञेयौ विष्णुपूजापरौ तु यौ ॥ ७ ॥
મનુષ્યના તે બે પગ જ સફળ છે, જે વિષ્ણુગૃહ (મંદિર) તરફ જાય છે; અને તે બે હાથ પણ સફળ જાણો, જે વિષ્ણુપુજામાં તત્પર રહે છે.
Verse 8
ते नेत्रे सुफले पुंसां पश्यतो ये जनार्दनम् । सा जिह्वा प्रोच्यते सद्भिर्हरिनामपरा तु या ॥ ८ ॥
જનાર્દનનું દર્શન કરતી મનુષ્યની તે આંખો જ સફળ છે; અને હરિનામમાં પરાયણ રહેનારી જ જીભને સદ્જનો સાચી જીભ કહે છે.
Verse 9
सत्यं सत्यं पुनः सत्यमुद्धृत्य भुजमुच्यते । तत्त्वं गुरुसमं नास्ति न देवः केशवात्परः ॥ ९ ॥
સત્ય, સત્ય, ફરી સત્ય—ભુજા ઊંચી કરીને હું ઘોષણા કરું છું. ગુરુ સમાન કોઈ તત્ત્વ નથી, અને કેશવથી પર કોઈ દેવ નથી.
Verse 10
सत्यं वच्मि हितं वच्मि सारं वच्मि पुनःपुनः । असारेऽस्मिस्तु संसारे सत्यं हरिसमर्चनम् ॥ १० ॥
હું સત્ય કહું છું, હિત કહું છું, સાર ફરી ફરી કહું છું: આ અસારમાં સંસારમાં સાચું સત્ય તો માત્ર હરિનું સમર્ચન (આરાધન) જ છે.
Verse 11
संसारपाशं सुदृढं महामोहप्रदायकम् । हरिभक्तिकुठारेण च्छित्त्वात्यन्तसुखी भव ॥ ११ ॥
મહામોહ આપનારું દૃઢ સંસારપાશ હરીભક્તિના કુહાડાથી કાપીને તું પરમ સુખી થા।
Verse 12
तन्मनः संयुतं विष्णौ सा वाणी यत्परायणा । ते श्रोत्रे तत्कथासारपूरिते लोकवन्दिते ॥ १२ ॥
વિષ્ણુમાં જોડાયેલું મન ધન્ય છે; તેમાં જ પરાયણ વાણી ધન્ય છે. તેમની કથાના સારથી ભરાયેલા અને લોકવંદિત એવા કાન ધન્ય છે।
Verse 13
आनन्दमक्षरं शून्यमवस्थात्रितयैरपि । आकाशमध्यगं देवं भज नारद सन्ततम् ॥ १३ ॥
હે નારદ! આનંદસ્વરૂપ, અક્ષર, ઉપાધિરહિત શૂન્ય, જાગ્રત-સ્વપ્ન-સુષુપ્તિ ત્રણે અવસ્થાથી પણ અસ્પૃશ્ય, અને આકાશમધ્યગ (સર્વવ્યાપી) એવા દેવનું સતત ભજન કર।
Verse 14
स्थानं न शक्यते यस्य स्वरूपं वा कदाचन । निर्देष्टुं मुनिशार्दूल द्र ष्टुं वाप्यकृतात्मभिः ॥ १४ ॥
હે મુનિશાર્દૂલ! જેમનું સ્થાન કે સ્વરૂપ ક્યારેય ચોક્કસ રીતે દર્શાવી શકાય તેમ નથી; અને અશુદ્ધ, અકૃતાત્મા લોકો તેમને દર્શન પણ કરી શકતા નથી।
Verse 15
समस्तैः करणैर्युक्तो वर्त्ततेऽसौ यदा तदा । जाग्रदित्युच्यते सद्भिरन्तर्यामी सनातनः ॥ १५ ॥
જ્યારે તે સનાતન અંતર્યામી સર્વ ઇન્દ્રિય-કરણોથી યુક્ત થઈ કાર્ય કરે છે, ત્યારે સજ્જનો તે સ્થિતિને ‘જાગ્રત’ કહે છે।
Verse 16
यदान्तःकरणैर्युक्तः स्वेच्छया विचरत्यसौ । स्वपन्नित्युच्यते ह्यात्मा यदा स्वापविवर्जितः ॥ १६ ॥
જ્યારે આત્મા મન-બુદ્ધિ-અહંકાર-ચિત્તરૂપ અંતઃકરણોથી યુક્ત થઈ પોતાની ઇચ્છાથી વિચરે છે, ત્યારે તેને ‘નિત્ય-સ્વપ્નશીલ’ કહે છે; અને જ્યારે તે નિદ્રાવિવર્જિત હોય, ત્યારે તે ‘સ્વાપાતીત’ આત્મા કહેવાય છે.
Verse 17
न बाह्यकरणैर्युक्तो न चान्तः करणैस्तथा । अस्वरूपो यदात्मासौ पुण्यापुण्यविवर्जितः ॥ १७ ॥
એ આત્મા ન તો બાહ્ય ઇન્દ્રિયો સાથે જોડાયેલો છે, ન તો અંતઃકરણ સાથે. જ્યારે આત્મા કોઈ વિશેષ સ્વરૂપમાં બંધાતો નથી, ત્યારે તે પુણ્ય અને પાપ—બન્નેથી રહિત રહે છે.
Verse 18
सर्वोपाधिविनिर्मुक्तो ह्यानन्दो निर्गुणो विभुः । परब्रह्ममयो देवः सुषुप्त इति गीयते ॥ १८ ॥
સર્વ ઉપાધિઓથી મુક્ત, તે આનંદસ્વરૂપ, નિર્ગુણ અને સર્વવ્યાપી છે. પરબ્રહ્મમય તે દેવને ‘સુષુપ્તિ’ અવસ્થારૂપે ગાય છે.
Verse 19
भावनामयमेतद्वै जगत्स्थावरजङ्गमम् । विद्युद्विलोलं विप्रेन्द्र भज तस्माज्जनार्दनम् ॥ १९ ॥
હે વિપ્રેન્દ્ર! સ્થાવર-જંગમ સહિત આ સમગ્ર જગત ભાવનામય છે અને વીજળીની ચમક જેવી ચંચળ છે; તેથી જનાર્દનનું ભજન કર.
Verse 20
अहिंसा सत्यमस्तेयं ब्रह्मचर्यापरिग्रहौ । वर्तन्ते यस्य तस्यैव तुष्यते जगतां पतिः ॥ २० ॥
જેનામાં અહિંસા, સત્ય, અસ્તેય, બ્રહ્મચર્ય અને અપરીગ્રહ દૃઢપણે સ્થિર છે—તેના પર જ જગતોના પતિ ભગવાન પ્રસન્ન થાય છે.
Verse 21
सर्वभूतदयायुक्तो विप्रपूजा परायणः । तस्य तुष्टो जगन्नाथो मधुकैटभमर्दनः ॥ २१ ॥
જે સર્વભૂતો પ્રત્યે દયાયુક્ત અને વિપ્રપૂજામાં પરાયણ છે, તેના પર જગન્નાથ—મધુ-કૈટભમર્દન—પ્રસન્ન થાય છે।
Verse 22
सत्कथायां च रमते सत्कथां च करोति यः । सत्सङ्गो निरहङ्कारस्तस्य प्रीतो रमापतिः ॥ २२ ॥
જે સત્કથામાં રમે છે અને સત્કથાનું પ્રવર્તન પણ કરે છે, જે સત્સંગી અને નિરહંકાર છે—તેના પર રમાપતિ (વિષ્ણુ) પ્રીત થાય છે।
Verse 23
नामसङ्कीर्त्तनं विष्णोः क्षुत्तृट्प्रस्खलितादिषु । करोति सततं यस्तु तस्य प्रीतो ह्यधोक्षजः ॥ २३ ॥
ભૂખ, તરસ, લપસવું વગેરે સમયે પણ જે સતત વિષ્ણુના નામનું સંકીર્તન કરે છે—તેના પર અધોક્ષજ પ્રભુ પ્રીત થાય છે।
Verse 24
या तु नारी पतिप्राणा पतिपूजापरायणा । तस्यास्तुष्टो जगन्नाथो ददाति स्वपदं मुने ॥ २४ ॥
હે મુને! જે નારી પતિપ્રાણા છે અને પતિપૂજા-સેવામાં પરાયણ છે, તેના પર પ્રસન્ન થઈ જગન્નાથ તેને પોતાનું પરમ પદ આપે છે।
Verse 25
असूयारहिता ये तु ह्यहङ्कारविवर्जिताः । देवपूजापराश्चैव तेषां तुष्यति केशवः ॥ २५ ॥
જે અસૂયારહિત (ઈર્ષ્યામુક્ત), અહંકારવિવર્જિત અને દેવપૂજામાં પરાયણ છે—તેમના પર કેશવ પ્રસન્ન થાય છે।
Verse 26
तस्माच्छृणुष्व देवर्षे भजस्व सततं हरिम् । मा कुरुष्व ह्यहङ्कारं विद्युल्लोलश्रिया वृथा ॥ २६ ॥
અતએવ, હે દેવર્ષિ, ધ્યાનથી સાંભળો અને સદા હરિનું ભજન કરો. અહંકાર ન કરો; વીજળી જેવી ચંચળ શ્રી માટે વ્યર્થ ગર્વ નિષ્ફળ છે.
Verse 27
शरीरं मृत्युसंयुक्तं जीवनं चाति चञ्चलम् । राजादिभिर्धनं बाध्यं सम्पदः क्षणभङ्गुराः ॥ २७ ॥
આ શરીર મૃત્યુ સાથે જોડાયેલું છે અને જીવન અતિ ચંચળ છે. ધન રાજા વગેરે દ્વારા પણ છીનવાઈ શકે છે; સર્વ સંપત્તિ ક્ષણભંગુર છે.
Verse 28
किं न पश्यसि देवर्षे ह्यायुषार्द्धं तु निद्र या । हतं च भोजनाद्यैश्च कियदायुः समाहृतम् ॥ २८ ॥
હે દેવર્ષિ, શું તમે નથી જોતા કે આયુષ્યનો અડધો ભાગ તો નિદ્રાથી નષ્ટ થાય છે? અને ભોજન વગેરેમાં પણ વેડફાય છે—તો પરમ હિત માટે કેટલું આયુષ્ય જમા રહે?
Verse 29
कियदायुर्बालभावाद् वृद्धभावात्कियद् बृथा । कियद्विषयभोगैश्च कदा धर्मान्करिष्यति ॥ २९ ॥
કેટલું આયુષ્ય બાળપણમાં જાય છે, કેટલું વૃદ્ધાવસ્થામાં, અને કેટલું વ્યર્થ નષ્ટ થાય છે. કેટલું વિષયભોગમાં વીતે છે—તો મનુષ્ય ક્યારે ધર્મ આચરશે?
Verse 30
बालभावे च वार्द्धक्ये न घटेताच्युतार्चनम् । वयस्येव ततो धर्मान्कुरु त्वमनहङ्कृतः ॥ ३० ॥
બાળપણમાં અને વૃદ્ધાવસ્થામાં અચ્યુતની આરાધના યથોચિત રીતે થતી નથી. તેથી યુવાનીમાં જ અહંકાર વિના ધર્મકર્મ કરો.
Verse 31
मा विनाशं व्रज मुने मग्नः संसारगह्वरे । वपुर्विनाशनिलयमापदां परमं पदम् ॥ ३१ ॥
હે મુને, સંસારરૂપ ગહ્વરમાં ડૂબીને વિનાશ તરફ ન જા. આ દેહ ક્ષયનો નિવાસ છે અને આપત્તિઓનું પરમ સ્થાન છે.
Verse 32
शरीरं भोगनिलयं मलाद्यैः परिदूषितम् । किमर्थं शाश्वतधिया कुर्यात्पापं नरो वृथा ॥ ३२ ॥
આ શરીર ભોગોનું નિવાસસ્થાન છે અને મલ આદિથી સંપૂર્ણ દૂષિત છે. તો શાશ્વતનું જ્ઞાન ધરાવતો મનુષ્ય વ્યર્થ પાપ શા માટે કરે?
Verse 33
असारभूते संसारे नानादुःखसमन्विते । विश्वासो नात्र कर्त्तव्यो निश्चितं मृत्युसङ्कुले ॥ ३३ ॥
નાનાં દુઃખોથી ભરેલા આ અસારમાં સંસારમાં કદી વિશ્વાસ ન કરવો; નિશ્ચિત જ આ મૃત્યુથી સંકુલ છે.
Verse 34
तस्माच्छृणुष्व विप्रेन्द्र सत्यमेतद् ब्रवीम्यहम् । देहयोगनिवृत्यर्थं सद्य एव जनार्दनम् ॥ ३४ ॥
અતએવ હે વિપ્રેન્દ્ર, સાંભળો—હું આ સત્ય કહું છું: દેહબંધન નિવૃત્તિ માટે તત્કાળ જ જનાર્દનનું શરણ લો.
Verse 35
मानं त्यक्त्वा तथा लोभं कामक्रोधविवर्जितः । भजस्व सततं विष्णुं मानुष्यमतिदुर्लभम् ॥ ३५ ॥
માન અને લોભ ત્યજી, કામ-ક્રોધથી રહિત થા. સદા વિષ્ણુનું ભજન કર; માનવ જન્મ અતિ દુર્લભ છે.
Verse 36
कोटिजन्मसहस्रेषु स्थावरादिषु सत्तम । सम्भ्रान्तस्य तु मानुष्यं कथञ्चित्परिलभ्यते ॥ ३६ ॥
હે સત્તમ! સ્થાવરાદિ યોનિઓમાં હજારો—કરોડો જન્મો પછી, અંતરમાં જાગૃત થયેલા જીવને જ કોઈ રીતે માનવજન્મ પ્રાપ્ત થાય છે।
Verse 37
तत्रापि देवताबुद्धिर्दानबुद्धिश्च सत्तम । भोगबुद्धिस्तथा नॄणां जन्मान्तरतपः फलम् ॥ ३७ ॥
હે સત્તમ! તે માનવદેહમાં પણ દેવતાઓ પ્રત્યે શ્રદ્ધા, દાન કરવાની બુદ્ધિ અને મનુષ્યોમાં ભોગની વૃત્તિ—આ બધું પૂર્વજન્મના તપનું ફળ છે।
Verse 38
मानुष्यं दुर्लभं प्राप्य यो हरिं नार्चयेत्सकृत् । मूर्खः कोऽस्ति परस्तस्माज्जडबुद्धिरचेतनः ॥ ३८ ॥
દુર્લભ માનવદેહ મેળવીને પણ જે હરિનું એકવાર પણ અર્ચન ન કરે, તેના કરતાં મોટો મૂર્ખ કોણ? જડબુદ્ધિ અને અવિવેકી!
Verse 39
दुर्लभं प्राप्य मानुष्यं नार्चयन्ति च ये हरिम् । तेषामतीव मूर्खाणां विवेकः कुत्र तिष्ठति ॥ ३९ ॥
દુર્લભ માનવજન્મ મેળવીને પણ જે હરિનું અર્ચન નથી કરતા, એવા અતિ મૂર્ખોમાં વિવેક ક્યાં ટકે?
Verse 40
आराधितो जगन्नाथो ददात्यभिमतं फलम् । कस्तं न पूजयेद्विप्र संसाराग्निप्रदीपितः ॥ ४० ॥
આરાધિત થતાં જગન્નાથ અભિષ્ટ ફળ આપે છે. હે વિપ્ર! સંસારાગ્નિથી દગ્ધ કોણ એવો હશે કે જે તેમની પૂજા ન કરે?
Verse 41
चण्डालोऽपि मुनिश्रेष्ठ विष्णुभक्तो द्विजाधिकः । विष्णुभक्तिविहीनश्च द्विजोऽपि श्वपचाधमः ॥ ४१ ॥
હે મુનિશ્રેષ્ઠ! ચાંડાલ પણ જો વિષ્ણુભક્ત હોય તો તે દ્વિજથી પણ શ્રેષ્ઠ છે; અને જે દ્વિજ વિષ્ણુભક્તિ વિનાનો છે, તે નિશ્ચયે શ્વપચ સમાન અધમ છે।
Verse 42
तस्मात्कामादिकं त्यक्त्वा भजेत हरिमव्ययम् । यस्मिंस्तुष्टेऽखिलं तुष्येद्यतः सर्वगतो हरिः ॥ ४२ ॥
અતએવ કામાદિ દોષો ત્યજીને અવ્યય હરિનું ભજન કરવું જોઈએ; કારણ કે જેમના પ્રસન્ન થવાથી સર્વે પ્રસન્ન થાય છે, તે હરિ સર્વત્ર વ્યાપક છે।
Verse 43
यथा हस्तिपदे सर्वं पदमात्रं प्रलीयते । तथा चराचरं विश्वं विष्णावेव प्रलीयते ॥ ४३ ॥
જેમ હાથીના પગલાના નિશાનમાં અન્ય બધાં પગલાં સમાઈ જાય છે, તેમ જ ચલ-અચલ સમગ્ર વિશ્વ અંતે વિષ્ણુમાં જ લીન થાય છે।
Verse 44
आकाशेन यथा व्याप्तं जगत्स्थावरजङ्गमम् । तथैव हरिणा व्याप्तं विश्वमेतच्चराचरम् ॥ ४४ ॥
જેમ આકાશ સ્થાવર-જંગમ જગતને વ્યાપે છે, તેમ જ આ ચલ-અચલ સમગ્ર વિશ્વ હરિથી વ્યાપ્ત છે।
Verse 45
जन्मनो मरणं नॄणां जन्म वै मृत्युसाधनम् । उभे ते निकटे विद्धि तन्नाशो हरिसेवया ॥ ४५ ॥
મનુષ્યો માટે જન્મ પછી મરણ આવે છે, અને જન્મ જ મૃત્યુનું સાધન બને છે. જાણો કે આ બન્ને બહુ નજીક છે; તેમનો નાશ હરિ-સેવાથી થાય છે।
Verse 46
ध्यातः स्मृतः पूजितो वा प्रणतो वा जनार्दनः । संसारपाशविच्छेदी कस्तं न प्रतिपूजयेत् ॥ ४६ ॥
ધ્યાન કરેલો, સ્મરેલો, પૂજેલો કે પ્રણામ કરેલો—જનાર્દન જ સંસારપાશને છેદે છે; તો પછી કોણ તેને પ્રતિપૂજા ન કરે?
Verse 47
यन्नामोच्चारणादेव महापातकनाशनम् । यं समभ्यर्च्य विप्रर्षे मोक्षभागी भवेन्नरः ॥ ४७ ॥
હે વિપ્રઋષિશ્રેષ્ઠ! જેમના નામોચ્ચારણ માત્રથી મહાપાતક નાશ પામે છે; અને જેમની સમ્યક અર્ચના કરવાથી મનુષ્ય મોક્ષનો ભાગી બને છે.
Verse 48
अहो चित्रमहो चित्रमहो चित्रमिदं द्विज । हरिनाम्नि स्थिते लोकः संसारे परिवर्त्तते ॥ ४८ ॥
અહો, કેટલું અદ્ભુત—કેટલું અદ્ભુત, હે દ્વિજ! હરિનામ સ્થિત હોય ત્યારે સંસારના ચક્રમાં પણ લોક પરિવર્તિત થઈ જાય છે.
Verse 49
भूयो भूयोऽपि वक्ष्यामि सत्यमेतत्तपोधन । नीयमानो यमभटैरशक्तो धर्मसाधनैः ॥ ४९ ॥
હે તપોધન! હું ફરી ફરી કહું છું—આ સત્ય છે: યમભટો ખેંચી લઈ જાય ત્યારે મનુષ્ય ધર્મસાધનો કરવા અશક્ત બની જાય છે.
Verse 50
यावन्नेन्द्रि यवैकल्यं यावद्व्याधिर्न बाधते । तावदेवार्चयेद्विष्णुं यदि मुक्तिमभीप्सति ॥ ५० ॥
જ્યાં સુધી ઇન્દ્રિયો ક્ષીણ ન થાય અને જ્યાં સુધી વ્યાધિ પીડા ન આપે, ત્યાં સુધી—જો મુક્તિ ઇચ્છતા હો—વિષ્ણુની વિલંબ વિના અર્ચના કરવી જોઈએ.
Verse 51
मातुर्गर्भाद्विनिष्क्रान्तो यदा जन्तुस्तदैव हि । मृत्युः संनिहितो भूयात्तस्माद्धर्मपरो भवेत् ॥ ५१ ॥
માતાના ગર્ભમાંથી બહાર નીકળતાં જ જીવની પાસે મૃત્યુ નજીક રહે છે; તેથી ધર્મપરાયણ થવું જોઈએ.
Verse 52
अहो कष्टमहो कष्टमहोकष्टमिदं वपुः । विनश्वरं समाज्ञाय धर्मं नैवाचरत्ययम् ॥ ५२ ॥
અહો, કેટલું કષ્ટદાયક—કેટલું કષ્ટદાયક આ શરીર! નાશવંત જાણ્યા છતાં મનુષ્ય ધર્મનું આચરણ કરતો નથી.
Verse 53
सत्यं सत्यं पुनःसत्यमुद्धृत्य भुजमुच्यते । दम्भाचारं परित्यज्य वासुदेवं समर्चयेत् ॥ ५३ ॥
સત્ય, સત્ય, ફરી સત્ય—ભુજા ઊંચી કરીને એમ કહેવામાં આવે છે. દંભાચાર ત્યજી વાસુદેવનું ભક્તિપૂર્વક પૂજન કરવું જોઈએ.
Verse 54
भूयो भूयो हितं वच्मि भुजमुद्धृत्य नारद । विष्णुः सर्वात्मना पूज्यस्त्याज्यासूया तथानृतम् ॥ ५४ ॥
હે નારદ, હું વારંવાર હિતકારી વચન કહું છું—ભુજા ઊંચી કરીને: વિષ્ણુની સર્વભાવથી પૂજા કરવી જોઈએ, અને અસૂયા તથા અસત્ય ત્યજવા જોઈએ.
Verse 55
क्रोधमूलो मनस्तापः क्रोधः संसारबन्धनम् । धर्मक्षयकरः क्रोधस्तस्मात्तं परिवर्जयेत् ॥ ५५ ॥
મનતાપનું મૂળ ક્રોધ છે; ક્રોધ જ સંસારનું બંધન છે. ક્રોધ ધર્મનો ક્ષય કરે છે; તેથી તેને સંપૂર્ણ ત્યજવો જોઈએ.
Verse 56
काममूलमिदं जन्म कामः पापस्य कारणम् । यशःक्षयकरः कामस्तस्मात्तं परिवर्जयेत् ॥ ५६ ॥
આ દેહધારી જન્મ કામના-મૂલ છે. કામ પાપનું કારણ છે અને યશનો ક્ષય કરનાર છે; તેથી તેને ત્યજી દેવું જોઈએ.
Verse 57
समस्तदुःखजालानां मात्सर्यं कारणं स्मृतम् । नरकाणां साधनं च तस्मात्तदपि सन्त्यजेत् ॥ ५७ ॥
સમસ્ત દુઃખજાળનું કારણ માત્સર્ય (ઈર્ષ્યા) કહેવાયું છે; તે નરકો તરફ લઈ જતું સાધન પણ છે. તેથી તેને પણ સંપૂર્ણ ત્યજી દેવું જોઈએ.
Verse 58
मन एव मनुष्याणां कारणं बन्धमोक्षयोः । तस्मात्तदभिसंयोज्य परात्मनि सुखी भवेत् ॥ ५८ ॥
મન જ મનુષ્યોના બંધન અને મોક્ષનું કારણ છે. તેથી તે મનને પરમાત્મામાં યુક્ત કરવાથી મનુષ્ય સુખી બને છે.
Verse 59
अहो धैर्यमहो धैर्यमहो धैर्यमहो नृणाम् । विष्णौ स्थिते जगन्नाथे न भजन्ति मदोद्धताः ॥ ५९ ॥
અહો, મનુષ્યોની કેવી અદ્ભુત ધૃષ્ટતા—કેવી ધૃષ્ટતા—કેવી ધૃષ્ટતા! જગન્નાથ વિષ્ણુ હાજર હોવા છતાં મદમાં ઉદ્ધત લોકો તેમનું ભજન કરતા નથી.
Verse 60
अनाराध्य जगन्नाथं सर्वधातारमच्युतम् । संसारसागरे मग्नाः कथं पारं प्रयान्ति हि ॥ ६० ॥
જગન્નાથ—સર્વધાતા અચ્યુત—ની આરાધના કર્યા વિના, સંસારસાગરમાં ડૂબેલા લોકો ખરેખર કેવી રીતે પાર પહોંચશે?
Verse 61
अच्युतानन्तगोविन्दनामोच्चारणभेषजात् । नश्यन्ति सकला रोगाः सत्यं सत्यं वदाम्यहम् ॥ ६१ ॥
અચ્યુત, અનંત અને ગોવિંદ—આ નામોના ઉચ્ચારણરૂપ ઔષધથી સર્વ રોગો નાશ પામે છે. સત્ય, સત્ય જ—હું કહું છું.
Verse 62
नारायण जगन्नाथ वासुदेव जनार्दन । इतीरयन्ति ये नित्यं ते वै सर्वत्र वन्दिताः ॥ ६२ ॥
જે નિત્ય નિરંતર ‘નારાયણ, જગન્નાથ, વાસુદેવ, જનાર્દન’ એવા નામોનું સ્મરણ-કીર્તન કરે છે, તેઓ ખરેખર સર્વત્ર વંદિત થાય છે.
Verse 63
अद्यापि च मुनिश्रेष्ठ ब्रह्माद्या अपि देवताः । यत्प्रभावं न जानन्ति तं याहि शरणं मुने ॥ ६३ ॥
હે મુનિશ્રેષ્ઠ! આજેય બ્રહ્મા આદિ દેવતાઓ પણ તેમના પ્રભાવને સંપૂર્ણ જાણતા નથી. તેથી, હે મુને, તેમની જ શરણમાં જા.
Verse 64
अहो मौर्ख्यमहो मौर्ख्यमहो मौर्ख्यं दुरात्मनाम् । हृत्पद्मसंस्थितं विष्णुं न विजानन्ति नारद ॥ ६४ ॥
અહો! કેટલી મૂર્ખતા, કેટલી મૂર્ખતા—દુરાત્માઓની કેટલી ઘોર મૂર્ખતા! હૃદયકમળમાં સ્થિત વિષ્ણુને તેઓ ઓળખતા નથી, હે નારદ.
Verse 65
शृणुष्व मुनिशार्दूल भूयो भूयो वदाम्यहम् । हरिः श्रद्धावतां तुष्येन्न धनैर्न च बान्धवैः ॥ ६५ ॥
સાંભળ, હે મુનિશાર્દૂલ! હું વારંવાર કહું છું: હરિ શ્રદ્ધાવાનોથી પ્રસન્ન થાય છે; ધનથી નહીં, અને માત્ર સગાંસંબંધીઓથી પણ નહીં.
Verse 66
बन्धुमत्वं धनाढ्यत्वं पुत्रवत्त्वं च सत्तम । विष्णुभक्तिमतां नॄणां भवेज्जन्मनि जन्मनि ॥ ६६ ॥
હે સત્તમ! વિષ્ણુભક્ત પુરુષોને જન્મે જન્મે બંધુસમૃદ્ધિ, મહાધન અને પુત્રસુખ પ્રાપ્ત થાય છે।
Verse 67
पापमूलमयं देहः पापकर्मरतस्तथा । एतद्विदित्वा सततं पूजनीयो जनार्दनः ॥ ६७ ॥
આ દેહ પાપમૂલમય છે અને મનુષ્ય પાપકર્મમાં પણ રત રહે છે. આ જાણીને જનાર્દનનું સદા પૂજન કરવું જોઈએ।
Verse 68
पुत्रमित्रकलत्राद्या बहवः स्युश्च संपदः । हरिपूजारतानां तु भवन्त्येव न संशयः ॥ ६८ ॥
પુત્ર, મિત્ર, પત્ની વગેરે અને અનેક પ્રકારની સંપત્તિ થઈ શકે; પરંતુ હરિપૂજામાં રત લોકોને તે નિશ્ચિત જ મળે છે—શંકા નથી।
Verse 69
इहामुत्र सुखप्रेप्सुः पूजयेत्सततं हरिम् । इहामुत्रासुखप्रेप्सुः परनिन्दापरो भवेत् ॥ ६९ ॥
જે આ લોક અને પરલોકમાં સુખ ઇચ્છે, તે હરિનું સદા પૂજન કરે. અને જે અહીં-ત્યાં દુઃખ ઇચ્છે, તે પરનિંદામાં આસક્ત બને છે।
Verse 70
धिग्जन्म भक्तिहीनानां देवदेवे जनार्दने । सत्पात्रदानशून्यं यत्तद्धनं धिक्पुनः पुनः ॥ ७० ॥
દેવદેવ જનાર્દનમાં ભક્તિ વિનાના લોકોનું જન્મ ધિક્કારયોગ્ય છે. અને જે ધન સತ್ಪાત્રને દાનમાં ન વપરાય, તે ધન પણ વારંવાર ધિક્કારયોગ્ય છે।
Verse 71
न नमेद्विष्णवे यस्य शरीरं कर्मभेदिने । पापानामाकरं तद्वै विज्ञेयं मुनिसत्तम ॥ ७१ ॥
જે વિષ્ણુને નમસ્કાર કરતો નથી—જે કર્મ અનુસાર શરીરોમાં ભેદ કરાવે છે—હે મુનિશ્રેષ્ઠ, તેને નિશ્ચયે પાપોનું આકર જાણવું.
Verse 72
सत्पात्रदानरहितं यद्द्र व्यं येन रक्षितम् । चौर्येण रक्षितमिव विद्धि लोकेषु निश्चितम् ॥ ७२ ॥
સત્પાત્રને દાન કર્યા વિના જે ધન કોઈ રક્ષે છે, તે લોકમાં નિશ્ચયે ચોરીથી રક્ષિત ધન સમાન જાણવું.
Verse 73
तडिल्लोलश्रिया मत्ताः क्षणभङ्गुरशालिनः । नाराधयन्ति विश्वेशं पशुपाशविमोचकम् ॥ ७३ ॥
વિજળી જેવી ચંચળ શ્રીથી મત્ત અને ક્ષણભંગુર સંપત્તિ ધરાવનારા લોકો, પશુપાશવિમોચક વિશ્વેશ્વરની આરાધના કરતા નથી.
Verse 74
सृष्टिस्तु विविधा प्रोक्ता देवासुरविभेदतः । हरिभक्तियुता दैवी तद्धीना ह्यासुरी महा ॥ ७४ ॥
દેવ-અસુર ભેદથી સૃષ્ટિ વિવિધ કહેવાઈ છે. હરિભક્તિથી યુક્ત તે દૈવી છે; તે વિનાની મહા આસુરી છે.
Verse 75
तस्माच्छृणुष्व विप्रेन्द्र हरिभक्तिपरायणाः । श्रेष्ठाः सर्वत्र विख्याता यतो भक्तिः सुदुर्लभा ॥ ७५ ॥
અતએવ, હે વિપ્રેન્દ્ર, સાંભળો: હરિભક્તિમાં પરાયણ રહેનારા સર્વત્ર શ્રેષ્ઠ અને વિખ્યાત છે; કારણ કે ભક્તિ અતિ દુર્લભ છે.
Verse 76
असूयारहिता ये च विप्रत्राणपरायणाः । कामादिरहिता ये च तेषां तुष्यति केशवः ॥ ७६ ॥
જે અસૂયારહિત છે, બ્રાહ્મણોના રક્ષણમાં પરાયણ છે, અને કામાદિ વિકારો રહિત છે—તેમના પર કેશવ પ્રસન્ન થાય છે।
Verse 77
सम्मार्जनादिना ये तु विष्णुशुश्रूषणे रताः । सत्पात्रदाननिरताः प्रयान्ति परमं पदम् ॥ ७७ ॥
જે ઝાડૂ મારવા-સફાઈ વગેરે સેવાઓથી વિષ્ણુશુશ્રૂષામાં રત રહે છે અને સৎપાત્રને દાન આપવા નિરત છે—તે પરમ પદને પામે છે।
Verse 78
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे प्रथमपादे हरिभक्ति लक्षणं नामचतुस्त्रिंशोऽध्यायः ॥ ३४ ॥
આ રીતે શ્રી બૃહન્નારદીય પુરાણના પૂર્વભાગના પ્રથમ પાદમાં ‘હરિભક્તિ-લક્ષણ’ નામનો ચોત્રીસમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।
Frequently Asked Questions
The chapter treats the Name of Hari as immediately efficacious in saṃsāra: utterance destroys grave sins, sustains devotion even amid bodily hardship, and functions as a ‘medicine’ (Acyuta–Ananta–Govinda) that removes inner and outer afflictions, thereby preparing the mind for liberation.
They are presented as stabilizing prerequisites that make the person a fit vessel for bhakti: when these restraints are firmly established, the Lord is said to be pleased, indicating ethical purity as supportive groundwork rather than a separate final goal.
It provides a Vedāntic frame for devotion by identifying the Lord/Self as the inner ruler beyond the changing states and adjuncts; this elevates worship from merely external ritual to recognition of Hari as the all-pervading Reality, strengthening surrender and non-attachment.
Yes. It explicitly praises acts like sweeping and cleaning done in service to Viṣṇu, presenting such seva—along with charity to worthy recipients—as a direct path to the supreme abode when performed with devotion.