Gṛhastha-nitya-karman: Śauca, Sandhyā-vidhi, Pañca-yajña, and Āśrama-krama

Verse 1

सनक उवाच । गृहस्थस्य सदाचारं वक्ष्यामि मुनिसत्तम । यद्रूतां सर्वपापानि नश्यंत्येव न संशयः ॥ १ ॥

સનક બોલ્યા—હે મુનિશ્રેષ્ઠ! હું ગૃહસ્થનો સદાચાર કહું છું; જેના અનુષ્ઠાનથી સર્વ પાપો નિઃસંદેહ નાશ પામે છે.

Verse 2

ब्राह्मे मुहूर्ते चोत्थाय पुरुषार्थाविरोधिनीम् । वृत्तिं संचिंतयेद्विप्र कृतकेशप्रसाधनः ॥ २ ॥

બ્રાહ્મ મુહૂર્તે ઊઠીને, હે વિપ્ર, કેશની શુદ્ધિ અને પ્રસાધન કરીને, પુરુષાર્થોને વિરોધ ન કરે એવી જીવનવૃત્તિ વિષે વિચાર કરવો જોઈએ.

Verse 3

दिवासंध्यासु कर्णस्थब्रह्मसूत्र उदड्मुखः । कुर्यान्मूत्रपुरीषे तु रात्रौ चेद्दक्षिणामुखः ॥ ३ ॥

દિવસની સંધ્યાઓમાં યજ્ઞોપવીત કાન પર રાખીને ઉત્તરમુખ થઈ મૂત્ર‑પુરીષનો ત્યાગ કરવો; અને રાત્રે દક્ષિણમુખ થઈ કરવો।

Verse 4

शिरः प्रावृत्य वस्त्रेण ह्यंतर्द्धाय तृणैर्महीम् । वहन्काष्टं करेणैकं तावन्मौनी भवेद्द्विजः ॥ ४ ॥

વસ્ત્રથી માથું ઢાંકી, તૃણથી જમીનને ઢાંકી, એક હાથમાં કાષ્ઠ લઈને—એટલો સમય દ્વિજએ મૌનવ્રત ધારણ કરવું।

Verse 5

पथि गोष्टे नदीतीरे तडागगृहसन्निधौ । तथा वृक्षस्य च्छायायां कांतारे वह्निसन्निधौ ॥ ५ ॥

માર્ગમાં, ગોશાળામાં, નદીકાંઠે, તળાવ કે ઘર નજીક; તેમજ વૃક્ષછાયામાં, કાંતારમાં, અગ્નિ સન્નિધિમાં—આવા સ્થળોમાં શૌચક્રિયામાં સંયમ અને શુચિતા રાખવી।

Verse 6

देवालये तथोद्याने कृष्टभूमौ चतुष्पथे । ब्राह्मणानां समीपे च तथा गोगुरुयोषिताम् ॥ ६ ॥

દેવાલયમાં, ઉદ્યાનમાં, ખેડેલી જમીનમાં, ચૌકમાં, બ્રાહ્મણોના સમીપ; તેમજ ગાય, ગુરુ અને સ્ત્રીઓની હાજરીમાં—આ સ્થળોમાં યોગ્ય સંયમ અને મર્યાદા રાખવી।

Verse 7

तुषांगारकपालेषु जलमध्ये तथैव च । एवमादिषु देशेषु मलमूत्रं न कारयेत् ॥ ७ ॥

તુષના ઢગલાં પર, અંગારાં પર, કુંડના ટુકડાં પર, તેમજ પાણીના મધ્યમાં—અને આવા અન્ય અયોગ્ય સ્થળોમાં—મલ‑મૂત્રનો ત્યાગ ન કરવો।

Verse 8

शौचे यत्नः सदा कार्यः शौचमूलो द्विजः स्मृतः । शौचाचारविहीनस्य समस्तं कर्म निष्फलम् ॥ ८ ॥

શૌચ માટે સદા પ્રયત્ન કરવો જોઈએ; દ્વિજને શૌચમૂલક કહેવાયો છે. શૌચાચાર વિહિન વ્યક્તિના સર્વ કર્મ નિષ્ફળ થાય છે॥

Verse 9

शौचं तु द्विविधं प्रोक्तं ब्राह्ममाभ्यंतरं तथा । मृज्जलाभ्यां बहिः शुद्धिर्भावशुद्धिस्तथांतरम् ॥ ९ ॥

શૌચ બે પ્રકારનું કહેવાયું છે—બાહ્ય અને આંતરિક; તે બ્રાહ્મ (આધ્યાત્મિક) અનુશાસન છે. માટી અને જળથી બાહ્ય શુદ્ધિ, અને ભાવશુદ્ધિથી આંતરિક શુદ્ધિ થાય છે॥

Verse 10

गृहीतशिश्रश्चोत्थाय शौचार्थं मृदमाहरेत् । न मूषकादिखनितां फालोत्कृष्टां तथैव च ॥ १० ॥

મલોત્સર્ગ પછી ઊભા થઈ શૌચ માટે માટી લાવવી; પરંતુ ઉંદર વગેરે દ્વારા ખોદેલી માટી તથા હળથી તાજી ઉથલાવેલી માટી લેવી નહીં॥

Verse 11

वापीकूपतडागेभ्यो नाहरेदपि मृत्तिकाम् । शौचं कुर्यात्प्रयत्नेन समादाय शुभां मृदम् ॥ ११ ॥

વાવડી, કૂવો કે તળાવમાંથી માટી ન લાવવી. યોગ્ય સ્થાનેથી શુભ અને સ્વચ્છ માટી લઈને પ્રયત્નપૂર્વક શૌચ કરવું જોઈએ॥

Verse 12

लिंगे मृदेका दातव्या तिस्रो वा मेढ्रयोर्द्वयोः । एतन्मूत्रमुत्सर्गे शौचमाहूर्मनीषिणः ॥ १२ ॥

લિંગ પર માટીનો એક ભાગ લગાવવો, અથવા બંને અંડકોષ પર ત્રણ ભાગ. મૂત્રોત્સર્ગ પછી આ જ શૌચ વિદ્વાનો દ્વારા કહેલું છે॥

Verse 13

एका लिंगे गुदे पंच दश वामे तथोभयोः । सप्त तिस्रः प्रदातव्याः पादयोर्मृत्तिकाः पृथक् ॥ १३ ॥

લિંગ પર માટીનો એક વાર લેપ કરવો; ગુદ પર પાંચ વાર; ડાબા હાથ પર દસ વાર, અને બંને હાથ પર પણ એ જ રીતે. બંને પગ પર અલગથી સાત અને ત્રણ વાર માટી લગાવવી જોઈએ॥૧૩॥

Verse 14

एतच्छौचं विडुत्सर्गे गंधलेपापनुत्तये । एतच्छौचं गृहस्थस्य द्विगुणं ब्रह्मचारिणाम् ॥ १४ ॥

વિસર્જન પછી દુર્ગંધ અને ચોંટેલી અશુદ્ધિ દૂર કરવા માટે આ શૌચવિધિ કહેવાઈ છે. ગૃહસ્થ માટે આ પ્રમાણ છે; બ્રહ્મચારીઓએ તેને દ્વિગુણ પાલન કરવું॥૧૪॥

Verse 15

त्रिगुणां तु वनस्थानां यतीनां तच्चर्गुणम् । स्वस्थाने पूर्णशौचं स्यात्पथ्यर्द्धं मुनिसत्तम ॥ १५ ॥

વાનપ્રસ્થો માટે શૌચમાન ત્રિગુણ છે; યતિઓ માટે તે ચતુર્ગુણ. પોતાના યોગ્ય સ્થાને પૂર્ણ શૌચ થવું જોઈએ; માર્ગમાં, હે મુનિશ્રેષ્ઠ, વિધિનું અર્ધ જ પાળવું॥૧૫॥

Verse 16

आतुरे नियमो नास्ति महापदि तथैव च । गंधलेपक्षयकरं शौर्चं कुर्याद्विचक्षणः ॥ १६ ॥

રોગી માટે કડક નિયમ નથી; મહાવિપત્તિમાં પણ એ જ. દુર્ગંધ અને મેલ દૂર કરે એવું શૌચ વિવેકી વ્યક્તિએ કરવું॥૧૬॥

Verse 17

स्त्रीणामनुपनीतानां गंधलेपक्षयावधि । व्रतस्थानां तु सर्वेषां यतिवच्छौचमिष्यते ॥ १७ ॥

ઉપનયન ન થયેલી સ્ત્રીઓ માટે સુગંધ-લેપ ક્ષય થાય ત્યાં સુધી શૌચ માનવામાં આવ્યું છે. પરંતુ વ્રતમાં સ્થિત સર્વ માટે યતિ સમાન શૌચ ઇષ્ટ કહેવાયું છે॥૧૭॥

Verse 18

विधवानां च विप्रेंद्र एतदेव निगद्यते । एवं शौचं तु निर्वर्त्य पश्चाद्वै सुसमाहितः ॥ १८ ॥

હે વિપ્રેન્દ્ર, વિધવાઓ માટે પણ આ જ નિયમ કહ્યો છે. આ રીતે શૌચ પૂર્ણ કરીને પછી મનને સમાધાનમાં રાખી સાવધાન રહેવું॥૧૮॥

Verse 19

प्रागास्य उदगास्यो वाप्याचामेत्प्रयर्तेंद्रियः । त्रिश्चतुर्धा पिबेदापो गंधफेनादिवर्जिताः ॥ १९ ॥

પૂર્વમુખ અથવા ઉત્તરમુખ થઈ, ઇન્દ્રિયો સંયમમાં રાખીને આચમન કરવું. ગંધ, ફેન વગેરે દોષરહિત જળ ત્રણ કે ચાર વાર પીવું॥૧૯॥

Verse 20

द्विर्मार्जयेत्कपोलं च तलेनोष्ठौ च सत्तम । तर्जन्यंगुष्ठयोगेन नासारंध्रद्वयं स्पृशेत् ॥ २० ॥

હે સત્તમ, ગાલોને બે વાર પુંછવા અને હથેળીથી હોઠ પણ પુંછવા. પછી તર્જની અને અંગૂઠો જોડીને બંને નાસારંધ્રોને સ્પર્શ કરવો॥૨૦॥

Verse 21

अगुंष्ठानामिकाभ्यां च चक्षुः श्रोत्रे यथाक्रमम् । कनिष्ठांगुष्ठयोगेन नाभिदेशे स्पृशेद्द्विजः ॥ २१ ॥

અંગૂઠા અને અનામિકા વડે ક્રમશઃ આંખો અને કાનને સ્પર્શ કરવો. પછી કનિષ્ઠા અને અંગૂઠો જોડીને દ્વિજે નાભિપ્રદેશને સ્પર્શ કરવો॥૨૧॥

Verse 22

तलेनोरःस्थलं चैव अंगुल्यग्रैः शिरः स्पृशेत् । तलेन चांगुलाग्रैर्वा स्पृशेदंसौ विचक्षणः ॥ २२ ॥

હથેળીથી છાતીનો પ્રદેશ સ્પર્શ કરવો અને આંગળીઓના અગ્રભાગથી માથું સ્પર્શ કરવું. અથવા વિવેકી પુરુષ હથેળી અને આંગળીઓના અગ્રભાગથી ખભા સ્પર્શ કરે॥૨૨॥

Verse 23

एवमाचम्य विप्रेंद्र शुद्धिमाप्नोत्यनुत्तमाम् । दंतकाष्ठं ततः खादेत्सत्वचं शस्तवृक्षजम् ॥ २३ ॥

હે વિપ્રેન્દ્ર! આ રીતે આચમન કરવાથી અનુત્તમ શુદ્ધિ પ્રાપ્ત થાય છે. ત્યારબાદ શાસ્ત્રસંમત શુભ વૃક્ષમાંથી લીધેલું, છાલসহિત દંતકાષ્ઠ ચાવવું જોઈએ.

Verse 24

बिल्वासनापामार्गणां निम्बान्मार्कादिशाखिनाम् । प्रक्षाल्य वारिणा चैव मंत्रेणाप्यभिमंत्रितम् ॥ २४ ॥

બિલ્વ, આસન, અપામાર્ગ, નીમ તથા આવા અન્ય વૃક્ષોની ડાળીઓ/પાંદડાંને પાણીથી ધોઈ, મંત્રથી અભિમંત્રિત કરીને પવિત્ર કરવું જોઈએ.

Verse 25

आयुर्बलं यशो वर्चः प्रजाः पशुवसूनि च । ब्रह्म प्रज्ञां च मेधां च त्वन्नो धेहि वनस्पते ॥ २५ ॥

હે વનસ્પતે! અમને આયુષ્ય, બળ, યશ અને તેજ આપો; સંતાન, પશુ અને ધન પણ આપો; તેમજ બ્રહ્મજ્ઞાન, પ્રજ્ઞા અને મેધા અમમાં સ્થાપિત કરો.

Verse 26

कनिष्ठाग्रसमं स्थौल्ये विप्रः खादेद्दशांगुलम् । नवांगुलं क्षत्रियश्च वैश्यश्चाष्टांगुलोन्मितम् ॥ २६ ॥

કનિષ્ઠા (નાની આંગળી)ની પહોળાઈને પ્રમાણ માની ભોજનનું માપ લેવાય તો બ્રાહ્મણએ દસ અંગુલ, ક્ષત્રિયએ નવ અંગુલ અને વૈશ્યએ આઠ અંગુલ પ્રમાણ ભોજન કરવું જોઈએ.

Verse 27

शूद्रो वेदांगुलमितं वनिता च मुनीश्वर । अलाभे दंतकाष्ठानां गंडूषैर्भानुसंमितैः ॥ २७ ॥

હે મુનીશ્વર! શૂદ્ર માટે દંતકાષ્ઠ વેદ-અંગુલ (બાર અંગુલ) પ્રમાણનું હોવું જોઈએ, અને સ્ત્રી માટે પણ તેમ જ. દંતકાષ્ઠ ન મળે તો દ્વાદશ આદિત્યની સંખ્યાનુસાર બાર વાર પાણીથી ગંડૂષ કરીને શુદ્ધિ કરવી જોઈએ.

Verse 28

मुखशुद्धिर्विधीयेत तृणपत्रसमन्वितैः । करेणादाय वामेन संचर्वेद्वामदंष्ट्रया ॥ २८ ॥

મુખશુદ્ધિ માટે તૃણ અને પત્રসহ કુશાદિ લઈને ડાબા હાથમાં ધારણ કરવું. પછી ડાબી બાજુના દાંતથી હળવે ઘસીને મુખ પવિત્ર કરવું.

Verse 29

द्विजान्संघर्ष्य गोदोहं ततः प्रक्षाल्य पाटयेत् । जिह्वामुल्लिख्य ताभ्यां तु दलाभ्यां नियतेंद्रियः ॥ २९ ॥

દ્વિજ કૂશતૃણ અને ગોદોહપાત્રને ઘસીને શુદ્ધ કરે; પછી ધોઈને કૂશની તણખલીઓને ચીરી દે. ઇન્દ્રિયસંયમ રાખીને જીભને હળવે ખુરચે અને તે બે ચીરેલા દળોથી વિધિ કરે.

Verse 30

प्रक्षाल्य प्रक्षिपेदू दूरे भूयश्चाचम्य पूर्ववत् । ततः स्नानं प्रकुर्वीत नद्यादौ विमले जले ॥ ३० ॥

તેને ધોઈને દૂર ફેંકી દેવું; પછી પૂર્વવત્ ફરી આચમન કરવું. ત્યારબાદ નિર્મળ જળમાં—નદી વગેરેમાં—સ્નાન કરવું.

Verse 31

तटं प्रक्षाल्य दर्भाश्च विन्यस्य प्रविशेज्जलम् । प्रणम्य तत्र तीर्थानि आवाह्य रविमंडलात् ॥ ३१ ॥

કાંઠો ધોઈને ત્યાં દર્ભ મૂકી જળમાં પ્રવેશ કરવો. ત્યાં પ્રણામ કરીને સૂર્યમંડળમાંથી તીર્થોનું આવાહન કરવું.

Verse 32

गंधाद्यैर्मंडलं कृत्वा ध्यात्वा देवं जनार्दनम् । स्नायान्मंत्रान्स्मरन्पुण्यांस्तीर्थानि च विरिंचिज ॥ ३२ ॥

ગંધ વગેરે શુભ દ્રવ્યો વડે મંડળ રચીને દેવ જનાર્દનનું ધ્યાન કરવું. હે વિરિંચિજ! પવિત્ર મંત્રો અને તીર્થોનું સ્મરણ કરતાં સ્નાન કરવું.

Verse 33

गंगे च यमुने चैव गोदावरि सरस्वति । नर्मदे सिंधुकावेरि जलेऽस्मिन्सन्निधिं कुरु ॥ ३३ ॥

હે ગંગા, હે યમુના, તેમજ ગોદાવરી અને સરસ્વતી; હે નર્મદા, સિંધુ અને કાવેરી—આ જળમાં અત્યારે તમારી પાવન સન્નિધિ કરો।

Verse 34

पुष्कराद्यानि तीर्थानि गंगाद्याः सरितस्तथा । आगच्छंतु महाभागाः स्नानकाले सदा मम ॥ ३४ ॥

પુષ્કર આદિ સર્વ તીર્થો અને ગંગા આદિ પવિત્ર નદીઓ—હે મહાભાગ્યો—મારા સ્નાનકાળે સદા આવીને સન્નિધિ આપો।

Verse 35

अयोध्या मथुरा माया काशीं कांची ह्यवंतिका । पुरी द्वारावती ज्ञेया सप्तैता मोक्षदायिकाः ॥ ३५ ॥

અયોધ્યા, મથુરા, માયા (હરિદ્વાર), કાશી, કાંચી, અવંતિકા (ઉજ્જયિની), પુરી અને દ્વારાવતી—આ સાત નગરીઓ મોક્ષદાયિની તરીકે જાણીતી છે।

Verse 36

ततोऽधमर्षण जप्त्वा यतासुर्वारिसंप्लुतः । स्नानांगं तर्पणं कृत्वाचम्यार्ध्यं भानवेऽर्पयेत् ॥ ३६ ॥

પછી અઘમર્ષણ મંત્રનો જપ કરીને, પ્રાણ સંયમિત રાખી, જળથી સંપૂર્ણ ભીંજાઈ સ્નાનવિધિ પૂર્ણ કરવી; તર્પણ કરવું, આચમન કરવું અને સૂર્યને અર્ઘ્ય અર્પણ કરવું।

Verse 37

ततो ध्यात्वा विवस्वंतं जलान्निर्गत्य नारद । परिधायाहतं धौतं द्वितीयं परिवीय च ॥ ३७ ॥

પછી, હે નારદ, વિવસ્વાન (સૂર્ય)નું ધ્યાન કરીને તે જળમાંથી બહાર આવ્યો; ધોઈને સ્વચ્છ કરેલું વસ્ત્ર ધારણ કર્યું અને બીજું વસ્ત્ર પણ ઓઢ્યું।

Verse 38

कुशासने समाविश्य संध्याकर्म समारभेत् । ईशानाभिमुखो विप्र गायत्र्याचम्य वै द्विज ॥ ३८ ॥

દર્ભના આસન પર બેસીને સંધ્યાકર્મનો આરંભ કરવો જોઈએ. હે વિપ્ર! ઈશાન ખૂણા તરફ મુખ રાખીને ગાયત્રી મંત્ર વડે આચમન કરવું.

Verse 39

ऋतमित्यभिमंत्र्यार्थ पुनरेवाचमेद् बुधः । ततस्तु वारिणात्मानं वेष्टयित्वा समुक्ष्य च ॥ ३९ ॥

બુદ્ધિમાન મનુષ્યે 'ઋતમ્' મંત્ર વડે અભિમંત્રિત કરીને ફરીથી આચમન કરવું. ત્યારબાદ જળ વડે શરીરને વીંટાળીને (રક્ષણ કરીને) પોતાના પર છાંટવું.

Verse 40

संकल्प्य प्रणवान्ते तु ऋषिच्छंदः सुरान्स्मरन् । भूरादिभिर्व्याहृतिभिः सप्तभिः प्रोक्ष्य मस्तकम् ॥ ४० ॥

સંકલ્પ કરીને અને અંતે પ્રણવ (ૐ) બોલીને ઋષિ, છંદ અને દેવતાઓનું સ્મરણ કરવું. પછી 'ભૂઃ' વગેરે સાત વ્યાહૃતિઓ વડે મસ્તક પર પ્રોક્ષણ કરવું.

Verse 41

न्यासं समाचरेन्मंत्री पृथगेव करांगयोः । विन्यस्य हृदये तारं भूः शिरस्यथ विन्यसेत् ॥ ४१ ॥

મંત્ર સાધકે હાથ અને અંગો પર અલગ-અલગ ન્યાસ કરવો જોઈએ. હૃદયમાં 'તાર' (ૐ) નો ન્યાસ કરીને, મસ્તક પર 'ભૂઃ' નો ન્યાસ કરવો.

Verse 42

भुवः शिखायां स्वश्चैव कवये भूर्भुवोऽक्षिषु । भूर्भुवः स्वस्तथात्रास्त्रं दिक्षु तालत्रयं न्यसेत् ॥ ४२ ॥

શિખા પર 'ભુવઃ', મુખ પર 'સ્વઃ' અને આંખો પર 'ભૂર્ભુવઃ' નો ન્યાસ કરવો. દિશાઓમાં 'ભૂર્ભુવઃ સ્વઃ' થી અસ્ત્ર-ન્યાસ કરવો અને ત્રણ તાળી પાડવી.

Verse 43

तत आवाहयेत्संध्यां प्रातः कोकनदस्थिताम् । आगच्छ वरदे देवि त्र्यक्षरे ब्रह्मवादिनि ॥ ४३ ॥

પછી પ્રાતઃકાળે લાલ કમળ પર સ્થિત સંધ્યા દેવીનું આવાહન કરવું— “આવો વરદે દેવી, ત્ર્યક્ષરે, બ્રહ્મવાદિની।”

Verse 44

गायत्रि च्छंदसां मातर्ब्रह्मयोने नमोऽस्तु ते । मध्याह्ने वृषभारुढां शुक्लांबरसमावृताम् ॥ ४४ ॥

હે ગાયત્રી, છંદોની માતા, બ્રહ્મયોની! તમને નમસ્કાર. મધ્યાહ્ને તમને વૃષભ પર આરુઢ, શ્વેત વસ્ત્રોથી આવૃત રૂપે ધ્યાન કરવું.

Verse 45

सावित्रीं रुद्रयोनिं चावाहयेद्रुद्रवादिनीम् । सायं तु गरुडारुढां पीतांबरसमावृत्ताम् ॥ ४५ ॥

સાવિત્રીને પણ રુદ્રયોની રૂપે, રુદ્રમંત્રોનું પ્રચાર કરનારિ તરીકે આવાહન કરવું. સાંજે તેને ગરુડ પર આરુઢ, પીતાંબરથી આવૃત રૂપે સ્મરવું.

Verse 46

सरस्वतीं विष्णुयोनिमाह्वयेद्विष्णुवादिनीम् । तारं च व्याहृतीः सत्प त्रिपदां च समुच्चरन् ॥ ४६ ॥

સરಸ್ವતીને વિષ્ણુયોની, વિષ્ણુવાદિની તરીકે આવાહન કરવું; અને સાથે પ્રણવ ‘ૐ’, વ્યાહૃતિઓ (ભૂઃ ભુવઃ સ્વઃ) તથા ત્રિપદા ગાયત્રીનું સમુચ્ચારણ કરવું.

Verse 47

शिरः शिखां च संपूर्य कुभयित्वा विरेचयेत् । वाममध्यात्परैर्वायुं क्रमेण प्राणसंयमे ॥ ४७ ॥

પ્રાણસંયમમાં શ્વાસને શિર અને શિખા સુધી ભરી દૃઢ કુંભક કરીને પછી રેચક કરવો. ત્યારબાદ ડાબી તરફથી અને પછી મધ્ય તરફથી ક્રમે વાયુનું નિયમન કરવું.

Verse 48

द्विराचामेत्ततः पश्चात्प्रातः सूर्यश्चमेति च । आपः पुनंतु मध्याह्ने सायमग्निश्चमेति च ॥ ४८ ॥

ત્યારબાદ બે વાર આચમન કરવું—પ્રાતઃ “સૂર્ય મને પવિત્ર કરે” એમ; મધ્યાહ્ને “આપઃ મને શુદ્ધ કરે” એમ; અને સાંજે “અગ્નિ મને પવિત્ર કરે” એમ જપવું।

Verse 49

आपो हिष्ठेति तिसृभिर्मार्जनं च ततश्चरेत् । सुमुत्रिया न इत्युक्त्वा नासास्पृष्टजलेन च ॥ ४९ ॥

પછી “આપો હિ ષ્ઠા…” મંત્ર ત્રણ વાર પાઠ કરીને માર્જન (પ્રોક્ષણ) કરવું. ત્યારબાદ “સુમુત્રિયા નઃ…” કહી નાસિકાને સ્પર્શ કરેલા જળથી પ્રોક્ષણ કરવું।

Verse 50

द्विषद्वर्गं समुत्सार्य द्रुपदां शिरसि क्षिपेत् । ऋतं च सत्यमेतेन कृत्वा चैवाघमर्षणम् ॥ ५० ॥

દ્વેષી શત્રુઓના સમૂહને દૂર હાંકી (પાપનો ભાર) દ્રુપદના શિરે નાખવો. આથી ઋત અને સત્ય સ્થાપિત થઈ નિશ્ચિત ‘અઘમર્ષણ’—પાપપ્રક્ષાલન—સિદ્ધ થાય છે।

Verse 51

अंतश्चरसि मंत्रेण सकृदेव पिबेदपः । ततः सूर्याय विधिवद्गन्धं पुष्पं जलांजलिम् ॥ ५१ ॥

‘અંતશ્ચરસી’ મંત્ર જપીને એક વાર જળ પીવું. પછી વિધિ મુજબ સૂર્યને ગંધ, પુષ્પ અને જલાંજલિ (અર્ઘ્ય) અર્પણ કરવું।

Verse 52

क्षिप्त्वोपतिष्ठेद्देवर्षे भास्करं स्वस्तिकांजलिम् । ऊर्द्धूबाहुरधोबाहुः क्रमात्कल्यादिके त्रिके ॥ ५२ ॥

હે દેવર્ષિ! (નિર્ધારિત જળ) છાંટી પછી ભાસ્કર સમક્ષ સ્વસ્તિકાંજલિ કરીને ભક્તિપૂર્વક ઊભા રહેવું. કૃતાદિ ત્રણ યુગોના ક્રમમાં—ક્યાંક બાહુ ઉપર ઉઠાવી અને ક્યાંક નીચે રાખી—વિધિનું પાલન કરવું।

Verse 53

उहुत्यं चित्रं तच्चक्षुरित्येतात्र्रितयं जपेत् । सौराञ्छैवान्वैष्णवांश्च मंत्रानन्यांश्च नारद ॥ ५३ ॥

“ઉહુત્યં”, “ચિત્રં” અને “તચ્ચક્ષુઃ” — આ ત્રયનો જપ કરવો. તેમજ હે નારદ, સૂર્ય, શિવ, વિષ્ણુ તથા અન્ય મંત્રોનો પણ જપ કરવો।

Verse 54

तेजोऽसि गायत्र्यसीति प्रार्थयेत्सवितुर्महः । ततोऽङ्गानि त्रिरावर्त्य ध्यायेच्छक्तीस्तदात्मिकाः ॥ ५४ ॥

“તેજો’સિ, ગાયત્રી’સિ” એમ જપ કરીને સવિતૃના મહાતેજનું પ્રાર્થન કરવું. પછી અંગોનું ત્રણ વાર મનમાં આવર્તન કરી, તે જ સ્વરૂપની શક્તિઓનું ધ્યાન કરવું।

Verse 55

ब्रह्मणी चतुराननाक्षवलया कुम्भं करैः स्रुक्स्रवौ बिभ्राणा त्वरुणेंदुकांतिवदना ऋग्रूपिणी बालिका । हंसारोहणकेलिखण्खण्मणेर्बिंबार्चिता भूषिता गायत्री परिभाविता भवतु नः संपत्समृद्ध्यै सदा ॥ ५५ ॥

બ્રહ્માની શક્તિ, પૂજ્ય ગાયત્રી—ચતુરાનન સમ જપમાળા-વલય ધારણ કરનારી, કરોમાં કુંભ તથા સ્રુક્-સ્રવ ધારણ કરનારી; નવચંદ્રકાંતિ સમ મુખવાળી, ઋગ્વેદ-સ્વરૂપિણી કિશોરી; હંસવાહનની ક્રીડામાં ખણખણતા મણિભૂષણોથી વિભૂષિત અને બિંબસદૃશ અલંકારોથી શોભિત—એ સદા અમને સંપત્તિ અને સમૃદ્ધિ આપે।

Verse 56

रुद्राणी नवयौवना त्रिनयना वैयाघ्रचर्मांबरा खट्वांगत्रिशिखाक्षसूत्रवलयाऽभीतिश्रियै चास्तु नः । विद्युद्दामजटाकलापविलसद्बालेंदुमौलिर्मुदा सावित्री वृषवाहना सिततनुर्ध्येया यजूरूपिणी ॥ ५६ ॥

નવયૌવના, ત્રિનયના, વ્યાઘ્રચર્માંબરધારિણી, ખટ્વાંગ, ત્રિશૂલ, રુદ્રાક્ષમાળા અને વલયો ધારણ કરનારી રુદ્રાણી અમને અભય-શ્રી આપે। જેમની જટાઓ વીજળીની માળા સમ ઝળહળે અને મસ્તકે બાલચંદ્ર શોભે; તે સાવિત્રી, વૃષભવાહના, શ્વેતતનુ, ધ્યાનયોગ્યા, યજુર્વેદ-સ્વરૂપિણી છે।

Verse 57

ध्येया सा च सरस्वती भगवती पीतांबरालंकृता श्यामा श्यामतनुर्जरोपरिलसद्गात्रांचिता वैष्णवी । तार्क्ष्यस्था मणिनूपुरांगदलसद्ग्रैवेयभूषोज्ज्वला हस्तालंकृतशंखचक्रसुगदापद्मा श्रियै चास्तु नः ॥ ५७ ॥

પીતાંબરથી અલંકૃત, શ્યામવર્ણ શ્યામતનુ, અંગોમાં જરાની દીપ્તિભરી છાપ ધરાવતી, વૈષ્ણવી સ્વભાવમાં સ્થિત—એ ભગવતી સરસ્વતી ધ્યાનયોગ્યા છે। ગરુડાસીნა, મણિનૂપુર અને અંગ-ગ્રીવાના તેજસ્વી ભૂષણોથી ઝળહળતી; હસ્તોમાં શંખ, ચક્ર, ગદા અને પદ્મ ધારણ કરનારી—એ અમને શ્રી અને સૌભાગ્ય આપે।

Verse 58

एवं ध्यात्वा जपेत्तिष्ठन्प्रातर्मध्याह्नके तथा । सायंकाले समासीनो भक्त्या तद्गतमानसः ॥ ५८ ॥

આ રીતે ધ્યાન કરીને પ્રાતઃ ઊભા રહી તથા મધ્યાહ્ને પણ જપ કરવો. સાંજે આસન પર બેસીને ભક્તિપૂર્વક મનને તે પ્રભુમાં લીન રાખવું.

Verse 59

सहस्रपरमां देवीं शतमध्यां दशावराम् । त्रिपदां प्रणवोपेतां भूर्भुवः स्वरुपक्रमाम् ॥ ५९ ॥

હું તે દિવ્ય દેવીનું ધ્યાન કરું છું—જે ‘સહસ્ર’ રૂપે પરમા છે, ‘શત’ તેનો મધ્ય છે અને ‘દશ’ તેનો અધોભાગ; જે ત્રિપદા છે, પ્રણવ (ૐ) યુક્ત છે અને ભૂઃ-ભુવઃ-સ્વઃ ક્રમથી પ્રવર્તે છે.

Verse 60

षट्तारः संपुटो वापि व्रतिनश्च यतेर्जपः । गृहस्थस्य सतारः स्याज्जप्य एवंविधो मुने ॥ ६० ॥

વ્રતધારી સાધક અને યતિ માટે જપ ષટ્-તાર સંપુટ (આવરણ) સાથે કરવો; પરંતુ ગૃહસ્થ માટે સપ્ત-તાર હોવો જોઈએ. હે મુને, જપની આ જ રીત છે.

Verse 61

ततो जप्त्वा यथाशक्ति सवित्रे विनिवेद्य च । गायत्र्यै च सवित्रे च प्रक्षिपेदंजलिद्वयम् ॥ ६१ ॥

પછી યથાશક્તિ જપ કરીને તેને સવિતૃને નિવેદિત કરવો; અને ગાયત્રીને તથા સવિતૃને—બન્નેને—અંજલિરૂપે બે વખત જળ અર્પણ કરવું.

Verse 62

ततो विसृज्य तां विप्र उत्तरे इति मंत्रतः । ब्रह्मणेशेन हरिणानुज्ञाता गच्छ सादरम् ॥ ६२ ॥

ત્યારબાદ, હે વિપ્ર, ‘ઉત્તરે…’થી શરૂ થતા મંત્ર વડે તેણીને વિસર્જિત કરીને, બ્રહ્મા, ઈશ (શિવ) અને હરિ (વિષ્ણુ)ની આદરપૂર્વક અનુમતિ મેળવી, શ્રદ્ધાપૂર્વક પ્રસ્થાન કરવું.

Verse 63

दिग्भ्यो दिग्देवताभ्यश्च नमस्कृत्य कृतांजलिः । प्रातरादेः परं कर्म कुर्यादपि विधानतः ॥ ६३ ॥

દિશાઓને તથા દિશાના અધિદેવતાઓને કૃતાંજલિ થઈ નમસ્કાર કરીને, ત્યારબાદ વિધાન મુજબ પ્રાતઃકાળનાં અનુગામી કર્મો કરવાં જોઈએ।

Verse 64

प्रातर्मध्यंदिने चैव गृहस्थः स्नानमाचरेत् । वानप्रस्थश्च देवर्षे स्नायात्त्रिषवणं यतिः ॥ ६४ ॥

ગૃહસ્થએ પ્રાતઃ અને મધ્યાહ્ને સ્નાન કરવું જોઈએ. હે દેવર્ષિ, વાનપ્રસ્થ પણ; અને યતિએ ત્રિષવણ—ત્રણ સંધ્યાકાળે સ્નાન કરવું જોઈએ।

Verse 65

आतुराणां तु रोगाद्यैः पांथानां च सकृन्मतम् । ब्रह्मयज्ञं ततः कुर्याद्दर्भपाणिर्मुनीश्वर ॥ ६५ ॥

રોગ વગેરે કારણે પીડિતો અને મુસાફરો માટે (બ્રહ્મયજ્ઞ) એકવાર કરવો એમ નિર્ધારિત છે. તેથી, હે મુનીશ્વર, હાથમાં દર્ભ ધારણ કરીને બ્રહ્મયજ્ઞ કરવો જોઈએ।

Verse 66

दिवोदितानि कर्माणि प्रमादादकृतानि चेत् । शर्वर्याः प्रथमे यामे तानि कुर्याद्यथाक्रमम् ॥ ६६ ॥

દિવસે નિર્ધારિત કરેલા કર્મો જો પ્રમાદથી ન થયા હોય, તો રાત્રિના પ્રથમ પ્રહરમાં તે ક્રમશઃ કરવાં જોઈએ।

Verse 67

नोपास्ते यो द्विजः संध्यां धूर्तबुद्धिरनापदि । पाषंडः स हि विज्ञेयः सर्वधर्मबहिष्कृतः ॥ ६७ ॥

જે દ્વિજ કોઈ સાચી આપત્તિ વિના, કપટબુદ્ધિથી સંધ્યા-ઉપાસના કરતો નથી, તે નિશ્ચયે પાષંડ જાણવો; તે સર્વ ધર્મકર્મોથી બહિષ્કૃત છે।

Verse 68

यस्तु संध्यादिकर्माणि कूटयुक्तिविशारदः । परित्यजति तं विद्यान्महापातकिनां वरम् ॥ ६८ ॥

જે કૂટયુક્તિમાં નિપુણ થઈને પણ સંધ્યા આદિ નિત્યકર્મો ત્યજી દે, તેને મહાપાતકીઓમાં શ્રેષ્ઠ જાણવો જોઈએ।

Verse 69

ये द्विजा अभिभाषंते त्यक्तसंध्यादिकर्मणः । ते यांति नरकान्घोरान्यावच्चंद्रार्कतारकम् ॥ ६९ ॥

સંધ્યા આદિ કર્મો ત્યજીને પણ અધિકારપૂર્વક બોલતા દ્વિજ, ચંદ્ર-સૂર્ય-તારા રહે ત્યાં સુધી ઘોર નરકોમાં જાય છે।

Verse 70

देवार्चनं ततः कुर्याद्वैश्वदेवं यथाविधि । तत्रात्यमतिथिं सम्यगन्नाद्यैश्च प्रपूजयेत् ॥ ७० ॥

ત્યારબાદ દેવાર્ચન કરવું અને વિધિ મુજબ વૈશ્વદેવ અર્પણ કરવું; તથા ત્યાં ઉત્તમ અતિથિનું અન્નાદિથી યોગ્ય સન્માન કરવું।

Verse 71

वक्तव्या मधुरा वाणी तेष्वप्यभ्यागतेषु तु । जलान्नकंदमूलैर्वा गृहदानेन चार्चयेत् ॥ ७१ ॥

મધુર વાણી બોલવી જોઈએ; અને અચાનક આવેલા લોકોને પણ પાણી, અન્ન, કંદમૂળ અથવા ઘરમાં આશ્રય આપી યથાશક્તિ સન્માન કરવું જોઈએ।

Verse 72

अतिथिर्यस्य भग्नाशो गृहात्प्रतिनिवर्तिते । स तस्मै दुष्कृतं दत्त्वा पुण्यमादाय गच्छति ॥ ७२ ॥

જેના ઘરેથી અતિથિ આશાભંગ થઈ પાછો ફરે, તે તે ગૃહસ્થને પોતાનું પાપ આપી અને તેનું પુણ્ય લઈને ચાલ્યો જાય છે।

Verse 73

अज्ञातगोत्रनामानमन्यग्रामादुपागतम् । विपश्चितोऽतिथिं प्राहुर्विष्णुवत्तं प्रपूजयेत् ॥ ७३ ॥

જે અન્ય ગામથી આવ્યો હોય અને જેના ગોત્ર-નામ અજ્ઞાત હોય, તેને વિદ્વાનો ‘અતિથિ’ કહે છે; એવા અતિથિનું વિષ્ણુ સમાન માની પૂજન-સત્કાર કરવો જોઈએ।

Verse 74

स्वग्रामवासिनं त्वेकं श्रोत्रियं विष्णुतत्परम् । अन्नाद्यैः प्रत्यहं विप्रपितॄनुद्दिश्य तर्पयेत् ॥ ७४ ॥

પોતાના ગામમાં વસતા વેદજ્ઞ શ્રોત્રિય અને વિષ્ણુપરાયણ એક બ્રાહ્મણને, બ્રાહ્મણો તથા પિતૃઓના નિમિત્તે, દરરોજ અન્નાદિથી તૃપ્ત કરવો જોઈએ।

Verse 75

पंचयज्ञपरित्यागी ब्रह्माहेत्युच्यते बुधैः । कुर्यादहरहस्तस्मात्पंचयज्ञान्प्रयन्ततः ॥ ७५ ॥

પંચયજ્ઞોનો ત્યાગ કરનારને વિદ્વાનો ‘બ્રહ્મહંતક’ કહે છે; તેથી દરરોજ પ્રયત્નપૂર્વક પંચયજ્ઞો કરવાં જોઈએ।

Verse 76

देवयज्ञो भूतयज्ञः पितृयज्ञस्तथैव च । नृपज्ञो ब्रह्मयज्ञश्च पंचयज्ञान्प्रचक्षते ॥ ७६ ॥

દેવયજ્ઞ, ભૂતયજ્ઞ, પિતૃયજ્ઞ, નૃપયજ્ઞ અને બ્રહ્મયજ્ઞ—આ પાંચને પంచયજ્ઞ કહેવામાં આવે છે।

Verse 77

भृत्यमित्रादिसंयुक्तः स्वयं भुञ्जीत वाग्यतः । द्विजानां भोज्यमश्रीयात्पात्रं नैव परित्यजेत् ॥ ७७ ॥

ભૃત્ય, મિત્ર વગેરે સાથે હોવા છતાં વાણી સંયમ રાખીને પોતે ભોજન કરવું. દ્વિજોને યોગ્ય ભોજન ગ્રહણ કરવું અને પોતાનું પાત્ર કદી અવમાનથી ત્યાગવું નહીં।

Verse 78

संस्थाप्य स्वासमे पादौ वस्त्रार्द्धं परिधाय च । मुखेन वमितं भुक्त्वा सुरापीत्युच्यते बुधैः ॥ ७८ ॥

પોતાના જ મોઢા પર પોતાના પગ સ્થાપી અને માત્ર અડધું વસ્ત્ર ધારણ કરીને, મોઢેથી ઉલટી થયેલું ભોજન જે ખાય—વિદ્વાનો તેને સુરાપાન સમાન કહે છે।

Verse 79

खादितार्द्धं पुनः खादेन्मोदकांश्च फलानि च । प्रत्यक्षं लवणं चैव गोमांसशीति गद्यते ॥ ७९ ॥

અડધું ખાધેલું ફરી ન ખાવું; તેમજ નિયમવિરુદ્ધ મోదક અને ફળ પણ ન લેવાં. તેમ જ મીઠું સીધું (એકલું) લેવું નિંદનીય છે—તેને ‘ગોમાસ ભક્ષણ સમાન’ કહેવાયું છે।

Verse 80

अपोशाने वाचमने अद्यद्रव्येषु च द्विजः । शब्द न कारयेद्विप्रस्तं कुर्वन्नारकी भवेत् ॥ ८० ॥

આપોશન, વાચમન તથા અશુદ્ધ દ્રવ્યોના વ્યવહાર સમયે દ્વિજએ શબ્દ ન બોલવો; જે એવું કરે તે નરકયોગ્ય બને છે।

Verse 81

पथ्यमन्नं प्रभुञ्जीत वाग्यतोऽन्नमसुत्सयनम् । अमृतोपस्तरणमसि अपोशानं भुजेः पुरः ॥ ८१ ॥

વાણી સંયમિત રાખીને, અન્નની નિંદા કર્યા વિના, માત્ર પથ્ય અન્ન જ ગ્રહણ કરવું. ભોજન પહેલાં ‘અમૃતોપસ્તરણમસિ’ કહી આપોશન કરવું.

Verse 82

अमृतापिधानमसि भोज्यान्तेऽपः सकृत्पिबेत् । प्राणाद्या आहुतीर्दत्त्वाचम्य भोजनमाचरेत् ॥ ८२ ॥

ભોજનના અંતે ‘અમૃતાપિધાનમસિ’ કહી એક વાર જળ પીવું. પછી પ્રાણ આદિ આહુતિઓ અર્પણ કરીને, આચમન કરી, ભોજનવિધિ પૂર્ણ કરવી।

Verse 83

ततश्चाचम्य विप्रेंद्र शास्त्रचिंतापरो भवेत् । रात्रावपि यथाशक्ति शयनासनभोजनैः ॥ ८३ ॥

ત્યારબાદ આચમન કરીને, હે વિપ્રેન્દ્ર, શાસ્ત્રચિંતનમાં તત્પર થવું. રાત્રે પણ યથાશક્તિ શયન, આસનસુખ અને ભોજન વિષે સંયમ રાખવો.

Verse 84

एवं गृही सदाचारं कुर्यात्प्रतिदिनं मुने । यदाऽचारपरित्यागी प्रायश्चित्ती तदा भवेत् ॥ ८४ ॥

હે મુને, ગૃહસ્થએ આ રીતે દરરોજ સદાચાર આચરવો જોઈએ. પરંતુ જ્યારે તે આચારનો ત્યાગ કરે, ત્યારે તેને પ્રાયશ્ચિત્ત કરવું પડે.

Verse 85

दूषितां स्वतनुं दृष्ट्वा पालिताद्यैश्च सत्तम । पुत्रेषु भार्यां निःक्षिप्य वनं गच्छेत्सहैव वा ॥ ८५ ॥

હે સત્તમ, પોતાની દેહ ક્ષીણ થઈ સેવકો આદિના આધારથી જ ચાલે છે એમ જોઈને, પત્નીને પુત્રોના હવાલે સોંપી વનમાં જવું—એકલા કે તેની સાથે.

Verse 86

भवेत्रिषवणस्नायी नखश्मश्रुजटाधरः । अधः शायी ब्रह्मचारी पञ्चयज्ञपरायणः ॥ ८६ ॥

તે ત્રિસંધ્યા સ્નાન કરનાર, નખ-કેશ અને દાઢી ન કાપનાર, જટાધારી થવો. જમીન પર શયન કરવો, બ્રહ્મચારી રહેવું અને પંચમહાયજ્ઞોમાં પરાયણ થવું.

Verse 87

फलमूलाशनो नित्यं स्वाध्यायनिरतास्तथा । दयावान्सर्वभूतेषु नारायणपरायणः ॥ ८७ ॥

તે નિત્ય ફળ-મૂળનો આહાર કરે, સ્વાધ્યાયમાં નિરત રહે, સર્વ ભૂતો પ્રત્યે દયાળુ રહે અને નારાયણમાં સંપૂર્ણ પરાયણ બને.

Verse 88

वर्जयेद्ग्रामजातानि पुष्पाणि च फलानि च । अष्टौ ग्रासांश्च भुञ्जीत न कुर्याद्रात्रिभोजनम् ॥ ८८ ॥

ગામમાં ઉત્પન્ન અન્ન, પુષ્પ અને ફળનો ત્યાગ કરવો. માત્ર આઠ ગ્રાસ ભોજન કરવું અને રાત્રે ભોજન ન કરવું.

Verse 89

अत्यन्तं वर्जयेत्तैलं वानप्रस्थसमाश्रमी । व्यवायं वर्जयेच्चैव निद्रालस्ये तथैव च ॥ ८९ ॥

વાનપ્રસ્થ આશ્રમમાં રહેનારએ તેલનો કડક ત્યાગ કરવો. તેમજ મૈથુન, અતિનિદ્રા અને આળસથી પણ દૂર રહેવું.

Verse 90

शंखचक्रगदापाणिं नित्यं नारायणं स्मरेत् । वानप्रस्थः प्रकुर्वीत तपश्चांद्रायणादिकम् ॥ ९० ॥

શંખ-ચક્ર-ગદા ધારણ કરનાર નારાયણનું નિત્ય સ્મરણ કરવું. વાનપ્રસ્થએ ચાન્દ્રાયણ વગેરે તપોનું અનુષ્ઠાન કરવું.

Verse 91

सहेत शीततापादिवह्निं परिचरेत्सदा । यदा मनसि वैराग्यं जातं सर्वेषु वस्तुषु ॥ ९१ ॥

શીત, તાપ વગેરે સહન કરવું અને અગ્નિ-સેવામાં સદા નિયમિત રહેવું. જ્યારે મનમાં સર્વ વિષયોમાં વૈરાગ્ય જન્મે ત્યારે.

Verse 92

तदैव संन्यसेद्विप्र पतितस्त्वन्यथा भवेत् । वेदांताभ्यासनिरतः शांतो दांतो जितेंद्रियः ॥ ९२ ॥

હે વિપ્ર! ત્યારે જ તત્કાળ સંન્યાસ ગ્રહણ કરવો; નહિ તો પતિત થશે. વેદાંતાભ્યાસમાં રત, શાંત, દાંત અને જિતેન્દ્રિય રહેવો.

Verse 93

निर्द्वेद्वो निरहंकारो निर्ममः सर्वदा भवेत् । शमादिगुणसंयुक्तः कामक्रोधविवर्जितः ॥ ९३ ॥

મનુષ્ય સદા દ્વેષરહિત, અહંકારરહિત અને મમતા રહિત રહે; શમ આદિ ગુણોથી યુક્ત થઈ કામ અને ક્રોધનો ત્યાગ કરે।

Verse 94

नग्नो वा जीर्णकौपीनौ भवेन्मुंडो यतिर्द्विजः । समः शत्रौ च मित्रे च तथा मानापमानयोः ॥ ९४ ॥

નગ્ન હોય કે જર્જરિત કૌપીન ધારણ કરતો હોય, મુંડિત મસ્તકવાળો દ્વિજ યતિ ભિક્ષુકની જેમ સ્થિર રહે; શત્રુ-મિત્ર તથા માન-અપમાનમાં સમભાવ રાખે।

Verse 95

एकरात्रं वसेद्ग्रामे त्रिरात्रं नगरे तथा । भैक्षेण वर्त्तयेन्नित्यं नैकान्नादीभवेद्यतिः ॥ ९५ ॥

યતિએ ગામમાં એક રાત અને શહેરમાં ત્રણ રાતો જ રહેવું. તે નિત્ય ભિક્ષાથી જીવન નિર્વાહ કરે અને એક જ નિશ્ચિત ઘરના અન્નનો આશ્રિત ન બને।

Verse 96

अनिंदितद्विजगृहे व्यंगारे भुक्तिवर्जिते । विवादरहिते चैव भिक्षार्थं पर्यटेद्यतिः ॥ ९६ ॥

યતિ ભિક્ષાર્થે માત્ર નિંદારહિત દ્વિજના ઘેર જ ફરતો રહે; જ્યાં ચુલો સળગતો હોય, જ્યાં ભોજન માટે આમંત્રણ ન હોય, અને જ્યાં કોઈ વિવાદ ન હોય।

Verse 97

भवेत्रिषवणस्नायी नारायणपरायणः । जपेच्च प्रणवं नित्यं जितात्मा विजितेंद्रियः ॥ ९७ ॥

તે ત્રિસંધ્યા સ્નાન કરનાર અને નારાયણમાં પરાયણ રહે. જિતાત્મા અને વિજિતેન્દ્રિય બની નિત્ય પ્રણવ ‘ઓં’નો જપ કરે।

Verse 98

एकान्नादी भवेद्यस्तु कदाचिल्लंपटो यतिः । न तस्य निष्कृतिर्द्दष्टा प्रायश्चित्तायुतैरपि ॥ ९८ ॥

યતિ એકવાર જ ભોજન કરતો હોય તોય ક્યારેક કામલંપટ અને દુરાચારિ બને, તો તેના માટે અયુત પ્રાયશ્ચિત્તોથી પણ કોઈ નિષ્કૃતિ દેખાતી નથી।

Verse 99

लोभाद्यदि यतिर्विप्र तनुपोषपरो भवेत् । स चंडालसमो ज्ञेयो वर्णाश्रमविगर्हितः ॥ ९९ ॥

હે વિપ્ર! લોભવશ જો યતિ માત્ર દેહપોષણ અને ભોગમાં જ તત્પર બને, તો તેને ચાંડાલ સમાન જાણવો—વર્ણાશ્રમધર્મથી નિંદિત।

Verse 100

आत्मानां चिंतयेद्द्रेवं नारायणमनामयम् । निर्द्वंद्रं निर्ममंशांतं मायातीतममत्सरम् ॥ १०० ॥

નારાયણ દેવને પોતાના આત્મસ્વરૂપ તરીકે ચિંતન કરવું—તે નિરામય, દ્વંદ્વાતીત, નિર્મમ, શાંત, માયાતીત અને મત્સરરહિત છે।

Verse 101

अव्ययं परिपूर्णं च सदानन्दैकविग्रहम् । ज्ञानस्वरुपममलं परं ज्योतिः सनातनम् ॥ १०१ ॥

તે અવ્યય અને પરિપૂર્ણ છે; તેમનો વિગ્રહ સદા એકરસ આનંદમય છે. તે નિર્મળ, જ્ઞાનસ્વરૂપ, પરમ જ્યોતિ અને સનાતન છે।

Verse 102

अविकारमनाद्यंतं जगच्चैतन्यकारणम् । निर्गुणं परमं ध्यायेदात्मानं परतः परम् ॥ १०२ ॥

પરાત્પર પરમાત્માનું ધ્યાન કરવું—જે અવિકાર, અનાદિ-અનંત, જગતની ચેતનાનું કારણ, નિર્ગુણ અને પરમ છે।

Verse 103

पठेदुपनिषद्वाक्यं वेदांतार्थांश्च चिंतयेत् । सहस्त्रशीर्षं देवं च सदा ध्यायेज्जितेंद्रियः ॥ १०३ ॥

જિતેન્દ્રિય બની ઉપનિષદોના વાક્યોનું પાઠન કરે, વેદાંતના અર્થોનું ચિંતન કરે અને સહસ્રશીર્ષ ભગવાન નારાયણનું સદા ધ્યાન કરે।

Verse 104

एवं ध्यानपरो यस्तु यतिर्विगतमत्सरः । स याति परमानंदं परं ज्योतिः सनातनम् ॥ १०४ ॥

આ રીતે ધ્યાનમાં તત્પર અને મત્સરરહિત યતિ પરમાનંદ—સનાતન પરમ જ્યોતિ—ને પ્રાપ્ત કરે છે।

Verse 105

इत्येवमाश्रमाचारान्यः करोति द्विजः क्रमात् । स याति परमं स्थानं यत्र गत्वा न शोचयति ॥ १०५ ॥

આ રીતે જે દ્વિજ ક્રમશઃ આશ્રમાચારનું પાલન કરે છે, તે પરમ સ્થાનને પામે છે; ત્યાં પહોંચ્યા પછી શોક રહેતો નથી।

Verse 106

वर्णाश्रमाचाररताः सर्वपापविवर्जिताः । नारायणपरा यांति तद्विष्णः परमं पदम् ॥ १०६ ॥

વર્ણાશ્રમાચારામાં રત, સર્વ પાપોથી વિમુક્ત અને નારાયણપરાયણ જન વિષ્ણુના તે પરમ પદને પામે છે।