Varṇāśrama Saṁskāras, Upanayana Windows, Brahmacārin Ācāra, and Anadhyāya Prohibitions
સનક નારદને વૈદિક વર્ણાશ્રમ-આચાર સમજાવે છે—પરધર્મની નિંદા, ગર્ભાધાનથી શરૂ થતા સંસ્કારો, ગર્ભાવસ્થા અને જન્મવિધિઓ (સીમંત, જાતકર્મ, નાંદી/વૃદ્ધિ-શ્રાદ્ધ), નામકરણના નિયમો, તથા ચૂડાકરણનો સમય અને ચૂક થાય તો પ્રાયશ્ચિત્ત। વર્ણ અનુસાર ઉપનયનની વય, મુખ્ય અવસર ચૂકી જાય તો દંડ, અને મેખલા, અજિન, દંડ તથા વસ્ત્રોના યોગ્ય લક્ષણો નિર્ધારિત થાય છે। પછી બ્રહ્મચારી-આચાર—ગુરુકુળવાસ, ભિક્ષાવૃત્તિ, નિત્ય સ્વાધ્યાય, બ્રહ્મયજ્ઞ અને તર્પણ, આહારનિયમો, નમસ્કારની મર્યાદા અને કોને માન/કોને ટાળવું—આ બધું કહે છે। અંતે શુભ-અશુભ કાળ, દાનફળદાયી તિથિઓ (મન્વાદી, યુગાદી, અક્ષય દિવસો) અને અનધ્યાય નિયમો; નિષિદ્ધ કાળમાં અભ્યાસ કલ્યાણનાશક મહાપાપ ગણાય છે એવી ચેતવણી છે। અંતમાં વેદાધ્યયન બ્રાહ્મણનો અનિવાર્ય માર્ગ અને વેદ વિષ્ણુરૂપ શબ્દબ્રહ્મ છે એમ પ્રતિપાદિત થાય છે।
Shlokas
Verse 1
सनक उवाच । वर्णाश्रमाचारविधिं प्रवक्ष्यामि विशेषतः । श्रृणुष्व तन्मुनिश्रेष्ट सावधानेन चेतसा ॥ १ ॥
સનક બોલ્યા—વર્ણ અને આશ્રમોના આચારવિધિનું હું વિશેષ રીતે વર્ણન કરીશ. હે મુનિશ્રેષ્ઠ, સાવધાન ચિત્તથી સાંભળો॥
Verse 2
यः स्वधर्मं परित्यज्य परधर्मं समाचरेत् । पाषंडः स हि विज्ञेयः सर्वधर्मबहिष्कृतः ॥ २ ॥
જે પોતાનો સ્વધર્મ ત્યજીને પરધર્મનું આચરણ કરે, તેને પાષંડ જાણવો; તે સર્વ ધર્મથી બહિષ્કૃત ગણાય છે॥
Verse 3
गर्भाधानादिसंस्काराः कार्या मंत्रविधानतः । स्त्रीणाममंत्रतः कार्या यथाकालं यथाविधि ॥ ३ ॥
ગર્ભાધાન વગેરે સંસ્કારો મંત્રવિધાન મુજબ કરવા જોઈએ. સ્ત્રીઓ માટે તે મંત્ર વિના, યથાકાળ અને યથાવિધિ કરવાના છે॥
Verse 4
सीमंतकर्म प्रथमं चतुर्थे मासि शस्यते । षष्टे वा सत्पमे वापि अष्टमे वापि कारयेत् ॥ ४ ॥
સીમંતકર્મ પ્રથમ તો ગર્ભના ચોથા માસમાં શ્રેષ્ઠ કહેવાય છે; અથવા છઠ્ઠા, સાતમા કે આઠમા માસમાં પણ કરાવી શકાય છે।
Verse 5
जाते पुत्रे पिता स्नात्वा सचैलं जातकर्म च । कुर्य्याच्च नांदीश्राद्धं च स्वस्तिवाचनपूर्वकम् ॥ ५ ॥
પુત્ર જન્મે ત્યારે પિતા સ્નાન કરીને શુદ્ધ વસ્ત્ર ધારણ કરે; પછી સ્વસ્તિવાચન પૂર્વક જાતકર્મ અને નાંદીશ્રાદ્ધ પણ કરે।
Verse 6
हेम्ना वा रजतेनापि वृद्धिश्राद्धं प्रकल्पयेत् । अन्नेन कारयेद्यस्तु स चंडाल समो भवेत् ॥ ६ ॥
વૃદ્ધિશ્રાદ્ધ સોનાથી કે ચાંદીથી પણ કરાવવું જોઈએ; પરંતુ જે માત્ર અન્નથી જ કરાવે તે ચાંડાલ સમાન બને છે।
Verse 7
कृत्वाभ्युदयिकं श्राद्धं पिता पुत्रस्य वाग्यतः । कुर्वीत नामनिर्द्देशं सूतकांते यथाविधि ॥ ७ ॥
અભ્યુદયિક શ્રાદ્ધ કરીને પિતા પુત્ર માટે યોગ્ય અવસર/અનુમતિ મેળવી, સૂતકના અંતે વિધિપૂર્વક નામનિર્દેશ કરવો જોઈએ।
Verse 8
अस्पष्टमर्थहीनं च ह्यतिगुर्वक्षरान्वितम् । न दद्यान्नाम विप्रेन्द तथा च विषमाक्षरम् ॥ ८ ॥
હે વિપ્રેન્દ્ર! જે નામ અસ્પષ્ટ, અર્થહીન, અતિગુરુ અક્ષરયુક્ત, અથવા વિષમ અક્ષરવાળું હોય—એવું નામ ન આપવું જોઈએ।
Verse 9
तृतीयवर्षे चौलं च पंचमे षष्टसम्मिते । सत्पमे चाष्टमे वापि कुर्याद् गृह्योक्तमार्गतः ॥ ९ ॥
ત્રીજા વર્ષે ચૂડાકર્મ (મુંડન-સંસ્કાર) કરવો જોઈએ; અથવા પાંચમા, છઠ્ઠા, સાતમા કે આઠમા વર્ષે પણ, ગૃહ્યસૂત્રોક્ત વિધિ-માર્ગ અનુસાર કરવો।
Verse 10
दैवयोगादतिक्रांते गर्भाधानादिकर्मणि । कर्तव्यः पादकृच्छ्रो वै चौले त्वर्द्धं प्रकल्पयेत् ॥ १० ॥
દૈવયોગથી ગર્ભાધાનાદિ સંસ્કારો ચૂકી ગયા હોય તો પાદકૃચ્છ્ર પ્રાયશ્ચિત્ત અવશ્ય કરવું; પરંતુ ચૂડાકર્મ માટે તેનું અર્ધ જ નિર્ધારિત કરવું।
Verse 11
गर्भाष्टमेऽष्टमे वाब्दे बटुकस्योपनायनम् । आषोडशाब्दपर्यंतं गौणं कालमुशंति च ॥ ११ ॥
બટુકનું ઉપનયન ગર્ભથી ગણીએ તો આઠમા વર્ષે, અથવા જન્મથી ગણીએ તો આઠમા વર્ષે વિહિત છે; અને સોળમા વર્ષ સુધીનો સમય પણ ગૌણ (સ્વીકાર્ય) કહેવાય છે।
Verse 12
गर्भैकादशमेऽब्दे तु राजन्यस्योपनायनम् । आद्वाविंशाब्दपर्यंतं कालमाहुर्विपश्चितः ॥ १२ ॥
રાજન્ય (ક્ષત્રિય)નું ઉપનયન ગર્ભથી ગણીએ તો અગિયારમા વર્ષે વિહિત છે; અને વિદ્વાનો બાવીસમા વર્ષ સુધીનો સમય અનુમોદિત કહે છે।
Verse 13
वैश्वोपनयनं प्रोक्तं गर्भाद्द्वादशमे तथा । चतुर्विंशाब्दपर्यंतं गौणमाहुर्मनीषिणः ॥ १३ ॥
વૈશ્યનું ઉપનયન ગર્ભથી ગણીએ તો બારમા વર્ષે કહેવાયું છે; અને મનીષીઓ ચોવીસમા વર્ષ સુધીનો સમય માત્ર ગૌણરૂપે (ઓછું આદર્શ) સ્વીકારે છે।
Verse 14
एतत्कालावधेर्यस्य द्विजस्यातिक्रमो भवेत् । सावित्रीपतितं विद्यात्तं तु नैवालपेत्कदा ॥ १४ ॥
જે દ્વિજ સાવિત્રી-વિધિ માટે નિર્ધારિત સમયમર્યાદા વટાવી દે, તેને ‘સાવિત્રીપતિત’ જાણવો; તેની સાથે ક્યારેય વાતચીત કે સંગત કરવી નહીં।
Verse 15
द्विजोपनयने विप्र मुख्यकालव्यतिक्रमे । द्वादशाब्दं चरेत्कृच्छ्रं पश्चाज्चांद्रायणं तथा । सांतपनद्वयं चैव कृत्वा कर्म समाचरेत् ॥ १५ ॥
હે વિપ્ર! જો દ્વિજના ઉપનયનનો મુખ્ય સમય ચૂકી જાય, તો બાર વર્ષ કૃચ્છ્ર પ્રાયશ્ચિત્ત આચરવું; પછી ચાંદ્રાયણ વ્રત પણ કરવું, અને બે સાંતપન પ્રાયશ્ચિત્ત કરીને ત્યારબાદ વિધિપૂર્વક તે કર્મ કરવું।
Verse 16
अन्यथा पतितं विद्यात्कर्त्तापि ब्रह्महा भवेत् । र्मौजी विप्रस्य विज्ञेया धनुर्ज्या क्षत्त्रियस्य तु ॥ १६ ॥
જો નિયમ વિરુદ્ધ કરવામાં આવે, તો તે પતનનું કારણ છે એમ જાણવું; અને કરનાર પણ બ્રહ્મહત્યાસમાન પાપનો ભાગી બને છે। વિપ્ર માટે મૌજી (મુંજની મેખલા) અને ક્ષત્રિય માટે ધનુર્જ્યા (ધનુષ્યની તાંત) પ્રતીક કહેવાય છે।
Verse 17
आवी वैश्यस्य विज्ञेया श्रूयतामजिने तथा । विप्रस्य चोक्तमैणेयं रौरवं क्षत्रियस्य तु ॥ १७ ॥
વૈશ્ય માટે યોગ્ય અજિન ભેંસ/ઘેટાંની ખાલ છે; અને મૃગચર્મ વિષે સાંભળો—વિપ્ર માટે મૈણેય (કૃષ્ણસાર) ચર્મ કહેવાયું છે, જ્યારે ક્ષત્રિય માટે રૌરવ (છાંટાવાળું મૃગ) ચર્મ।
Verse 18
आजं वेश्यस्य विज्ञेयं दंडान्वक्ष्ये यथाक्रमम् । पालाशं ब्राह्मणस्योक्तं नृपस्यौदुम्बरं तथा ॥ १८ ॥
વૈશ્ય માટે દંડ આજ-કાષ્ઠનો જાણવો. દંડો ક્રમે કહું છું—બ્રાહ્મણ માટે પલાશ-કાષ્ઠનો દંડ કહેવાયો છે, અને રાજા (ક્ષત્રિય) માટે ઉદુમ્બર-કાષ્ઠનો દંડ પણ એવો જ।
Verse 19
बैल्वं वैश्यस्य विज्ञेय तत्प्रमाणं श्रृणुष्व मे । विप्रस्य केशमानं स्यादाललाटं नृपस्य च ॥ १९ ॥
વૈશ્ય માટે દંડનું માપ ‘બૈલ્વ’ કહેવાય છે—તેનું પ્રમાણ મારી પાસેથી સાંભળો. બ્રાહ્મણ માટે કેશરેખા સુધી અને રાજા (ક્ષત્રિય) માટે લલાટ સુધી માપ નિર્ધારિત છે.
Verse 20
नासाग्रसंमितं दण्डं वैश्यस्याहुर्विपश्चितः । तथा वासांसि वक्ष्यामि विप्रादीनां यथाक्रमम् ॥ २० ॥
વિદ્વાનો કહે છે કે વૈશ્યનો દંડ નાકના અગ્રભાગ સુધી માપવો. હવે હું ક્રમ પ્રમાણે બ્રાહ્મણ વગેરે વર્ણો માટે નિર્ધારિત વસ્ત્રો પણ વર્ણવીશ.
Verse 21
कषायं चैव मांजिष्टं हारिद्रं च प्रकीर्तितम् । उपनीतो द्विजो विप्र परिचर्यापरो गुरोः ॥ २१ ॥
કષાય (ગેરુઆ), માંજિષ્ઠ (મંજિષ્ઠા-લાલ) અને હારિદ્ર (હળદર-પીળા) વસ્ત્રો પણ પ્રકીર્તિત છે. ઉપનયન પામેલો દ્વિજ—હે બ્રાહ્મણ—ગુરુસેવામાં તત્પર રહે.
Verse 22
वेदग्रहणपर्यंतं निवसेद्गुरुवेश्मनि । प्रातः स्नायी भवेद्वर्णी समित्कुशफलादिकान् ॥ २२ ॥
વેદોનું પૂર્ણ અધ્યયન થાય ત્યાં સુધી શિષ્યે ગુરુના ગૃહમાં નિવાસ કરવો. બ્રહ્મચારી પ્રાતઃ સ્નાન કરીને સમિધા, કુશ, ફળ વગેરે જરૂરી સામગ્રી (ગુરુ અને કર્મ માટે) એકત્ર લાવવી.
Verse 23
गुर्वर्थमाहरेन्नित्यं कल्ये कल्ये मुनीश्वर । यज्ञोपवीतमजिनं दंडं च मुनिसत्तम ॥ २३ ॥
હે મુનીશ્વર, તે દરરોજ પ્રાતઃકાળે ગુરુના હિત માટે યજ્ઞોપવીત, અજિન (મૃગચર્મ) અને દંડ—આ બધું નિત્ય લાવી આપે, હે મુનિશ્રેષ્ઠ।
Verse 24
नष्टे भ्रष्टे नवं मंत्राद्धृत्वा भ्रष्टं जले क्षिपेत् । वर्णिनो वर्त्तनं प्राहुर्भिक्षान्नेनैव केवलम् ॥ २४ ॥
મંત્રપાઠ નષ્ટ કે ભ્રષ્ટ થઈ જાય તો મંત્રોપદેશમાંથી શુદ્ધ નવો પાઠ લઈને દોષયુક્ત પાઠને જળમાં વિસર્જિત કરવો. બ્રહ્મચારીનું જીવનનિર્વાહ માત્ર ભિક્ષાથી મળેલા અન્નથી જ કહેવાયું છે॥૨૪॥
Verse 25
भिक्षा च श्रोत्रियागारादाहरेत्प्रयतेंद्रियः । भवत्पूर्वं ब्राह्मणस्य भवन्मध्यं नृपस्य च ॥ २५ ॥
ઇન્દ્રિયોને સંયમમાં રાખીને શ્રોત્રિયના ઘરમાંથી ભિક્ષા લાવવી. બ્રાહ્મણને સંબોધતાં ‘ભવત્’ શબ્દ પહેલો રાખવો અને રાજાને સંબોધતાં ‘ભવત્’ શબ્દ મધ્યમાં રાખવો॥૨૫॥
Verse 26
भवदत्यं विशः प्रोक्तं भिक्षाहरणकं वचः । सांयप्रातर्वह्निकार्यं यथाचारं जितेंद्रियः ॥ २६ ॥
વૈશ્ય માટે સત્યવચન કહેવાયું છે; ભિક્ષા પ્રાપ્ત કરાવે એવા શિષ્ટ વચનો જ બોલવા. ઇન્દ્રિયજિત બની આચાર મુજબ સાંજે અને સવારે અગ્નિકાર્ય કરવું॥૨૬॥
Verse 27
कुर्यात्प्रतिदिनं वर्णीं ब्रह्मयज्ञं च तर्पणम् । अग्निकार्यपरित्यागी पतितः प्रोच्यते बुधैः ॥ २७ ॥
બ્રહ્મચારીએ દરરોજ વેદાધ્યયન, બ્રહ્મયજ્ઞ અને તર્પણ કરવું. જે અગ્નિકાર્યનો ત્યાગ કરે તેને વિદ્વાનો પતિત કહે છે॥૨૭॥
Verse 28
ब्रह्मयज्ञविहीनश्च ब्रह्महा परिकीर्तितः । देवताभ्यर्च्चनं कुर्याच्छुश्रूषानुपदं गुरोः ॥ २८ ॥
જે બ્રહ્મયજ્ઞ વિના રહે છે તેને ‘બ્રહ્મહા’ તરીકે કીર્તિત કરવામાં આવ્યો છે. તેથી દેવતાઓનું અર્ચન કરવું અને ગુરુની સતત શ્રદ્ધાપૂર્વક સેવા કરવી॥૨૮॥
Verse 29
भिक्षान्नं भोजयेन्नित्यं नैकान्नाशी कदाचन । आनीयानिन्द्यविप्राणां गृहाद्भिक्षां जितेंद्रियः ॥ २९ ॥
જિતેન્દ્રિય સાધકે નિત્ય ભિક્ષાન્ન જ ગ્રહણ કરવું; કદી અનેક ઘરોનું અન્ન ખાવાવાળો ન બનવો. નિર્દોષ બ્રાહ્મણોના ઘરમાંથી ભિક્ષા લાવી ભોજન કરવું.
Verse 30
निवेद्य गुरवेऽश्रीयाद्वाग्यतस्तदनुज्ञया । मधुस्त्रीमांसलवणं ताम्बूलं दंतधावनम् ॥ ३० ॥
ગુરુને પ્રથમ નિવેદન કરીને, વાણી સંયમમાં રાખી, તેમની અનુમતિથી જ આહાર ગ્રહણ કરવો. મધુ, સ્ત્રીસંગ, માંસ, લવણ, તાંબૂલ અને દંતધાવનનો ત્યાગ કરવો.
Verse 31
उच्छिष्टभोजनं चैव दिवास्वापं च वर्जयेत् । छत्रपादुक गंधांश्च तथा माल्यानुलेपनम् ॥ ३१ ॥
ઉચ્છિષ્ટ/અશુચિ ભોજન અને દિવસમાં ઊંઘ ત્યાગવી. તેમજ છત્ર, પાદુકા, સુગંધ, માળા અને અંગલેપન પણ છોડવા.
Verse 32
जलकेलिं नृत्यगीतवाद्यं तु परिवर्जयेत् । परिवादं चोपतापं विप्रलापं तथांजनम् ॥ ३२ ॥
જળક્રીડા, નૃત્ય, ગીત અને વાદ્યવાજન પરિત્યાગ કરવો. પરનિંદા, અન્યને કષ્ટ આપવું, વ્યર્થ પ્રલાપ અને અંજન (કાજળ) પણ છોડવું.
Verse 33
पाषण्ड जनसंयोगं शूद्रसंगं च वर्जयेत् । अभिवादनशीलः स्याद् वृद्धेषु च यथाक्रमम् ॥ ३३ ॥
પાષંડી લોકોનો સંગ અને શૂદ્રો સાથેની અનુચિત સંગત ત્યાગવી. અભિવાદનમાં તત્પર રહી, વડીલોને યથાક્રમે નમસ્કાર-આદર આપવો.
Verse 34
ज्ञानवृद्धास्तपोवृद्धा वयोवृद्धा इति त्रयः । आध्यात्मिकादिदुःखानि निवारयति यो गुरुः ॥ ३४ ॥
જ્ઞાનવૃદ્ધ, તપોવૃદ્ધ અને વયોમાં વૃદ્ધ—આ ત્રણ પ્રકારના ‘વૃદ્ધ’ કહેવાય છે. પરંતુ જે ગુરુ આધ્યાત્મિક આદિ દુઃખો દૂર કરે, તે જ સાચો ગુરુ છે.
Verse 35
वेदशास्त्रोपदेशेन तं पूर्वमभिवादयेत् । असावहमिति ब्रूयाद्दिजो वै ह्यभिवादने ॥ ३५ ॥
વેદ-શાસ્ત્રના ઉપદેશ મુજબ પહેલાં તેમને (વૃદ્ધ/આચાર્યને) પ્રણામ કરવો જોઈએ. અને અભિવાદન સમયે દ્વિજ ‘હું અમુક છું’ કહી પોતાનો પરિચય આપવો જોઈએ.
Verse 36
नाभिवाद्याश्च विप्रेण क्षत्रियाद्याः कथंचन । नास्तिकं भिन्नमर्यादं कृतन्घं ग्रामयाजकम् ॥ ३६ ॥
બ્રાહ્મણે કોઈપણ પરિસ્થિતિમાં ક્ષત્રિયાદિ (નીચલા વર્ણો)ને અધીન થઈ અભિવાદન ન કરવું. તેમજ નાસ્તિક, મર્યાદાભંગ કરનાર, કૃતઘ્ન અને જીવિકાર્થે ગ્રામયાજકને પણ પરિહાર કરવો.
Verse 37
स्तेनं च कितवं चैव कदाचिन्नाभिवादयेत् । पाषण्डं पतितं व्रात्यं तथा नक्षत्रजीविनम् ॥ ३७ ॥
ચોર અને ઠગને ક્યારેય અભિવાદન ન કરવું; તેમજ પાષંડી, પતિત, વ્રાત્ય અને નક્ષત્રજીવિકાને પણ ન કરવું.
Verse 38
तथा पातकिनं चैव कदाचिन्नाभिवादयेत् । उन्मत्तं च शठं धूर्त्तं धावन्तमशुचिं तथा ॥ ३८ ॥
તેમજ પાપીને ક્યારેય અભિવાદન ન કરવું; ઉન્મત્ત, શઠ, ધૂર્ત, દોડતો માણસ અને અશુચિને પણ ન કરવું.
Verse 39
अभ्यक्तशिरसं चैव जपन्तं नाभिवादयेत् । विवादशीलिनं चंडं वमंतं जलमध्यगम् ॥ ३९ ॥
જેનું શિર તેલથી અભ્યક્ત હોય તથા જે જપમાં લીન હોય તેને નમસ્કાર ન કરવો. ઝઘડાળુ, ઉગ્ર, ઊલટી કરતો, અથવા પાણીના મધ્યમાં ઊભેલો—એને પણ પ્રણામ ન કરવો॥૩૯॥
Verse 40
भिक्षान्नधारिणं चैव शयानं नाभिवादयेत् । भर्तृघ्नी पुष्पिणीं जारां सूतिकां गर्भपातिनीम् ॥ ४० ॥
ભિક્ષાનું અન્ન ધારણ કરનારને તથા શયન કરનારને નમસ્કાર ન કરવો. તેમ જ પતિઘાતિની, રજસ્વલા, પરપુરુષગામિની, પ્રસૂતા અને ગર્ભપાતિની સ્ત્રીને પણ પ્રણામ ન કરવો॥૪૦॥
Verse 41
कृतन्घीं च तथा चंडीं कदाचिन्नाभिवादयेत् । सभायां यज्ञशालायां देवतायतनेष्वपि ॥ ४१ ॥
કૃતઘ્ની (અકૃતજ્ઞ) સ્ત્રીને તથા ચંડી (ઉગ્ર/અશુદ્ધ આચરણવાળી) સ્ત્રીને ક્યારેય નમસ્કાર ન કરવો—વિશેષ કરીને સભામાં, યજ્ઞશાળામાં અને દેવાલયોમાં પણ॥૪૧॥
Verse 42
प्रत्येकं तु नमस्कारो हंति पुण्यं पुराकृतम् । श्राद्धं व्रतं तथा दानं देवताभ्यार्चनं तथा ॥ ४२ ॥
દરેક અનુચિત નમસ્કાર પૂર્વે કરેલ પુણ્યને નાશ કરે છે; તેમજ શ્રાદ્ધ, વ્રત, દાન અને દેવતાની અર્ચના—આ બધાના ફળને પણ ક્ષીણ કરે છે॥૪૨॥
Verse 43
यज्ञं च तर्पणं चैव कुर्वंतं नाभिवादयेत् । कृतेऽभिवादने यस्तु न कुर्यात्प्रतिवादनम् ॥ ४३ ॥
જે યજ્ઞ અથવા તર્પણ કરી રહ્યો હોય તેને ઔપચારિક અભિવાદન ન કરવું. અને જેને અભિવાદન કરાયું હોય તે જો પ્રતિઅભિવાદન ન કરે—તે પણ અનુચિત આચરણ છે॥૪૩॥
Verse 44
नाभिवाद्यः स विज्ञेयो यया शूद्रस्तथैव सः । प्रक्षाल्य पादावाचम्य गुरोरभिमुखः सदा ॥ ४४ ॥
જેને નમસ્કાર કરવો યોગ્ય નથી, તે એ કારણે શૂદ્ર સમાન જાણવો. પગ ધોઈ આચમન કરીને સદા ગુરુના સમ્મુખ ભક્તિપૂર્વક રહેવું.
Verse 45
तस्य पादौ च संगृह्य अधीयीत विचक्षणः । अष्टकासु चतुर्दश्यां प्रतिपत्पर्वणोस्तथा ॥ ४५ ॥
તેમના ચરણો ભક્તિપૂર્વક પકડી વિવેકી શિષ્યે અધ્યયન કરવું—વિશેષ કરીને અષ્ટકા તિથિઓમાં, ચતુર્દશીએ, તેમજ પ્રતિપદા અને અન્ય પર્વસંધિઓમાં.
Verse 46
महाभरण्यां विप्रेद्रं श्रवणद्वादशीदिने । भाद्रपदापरपक्षे द्वितीयायां तथैव च ॥ ४६ ॥
હે વિપ્રશ્રેષ્ઠ! મહાભરણિ નક્ષત્રે, શ્રવણ-દ્વાદશીના દિવસે, તેમજ ભાદ્રપદના કૃષ્ણપક્ષની દ્વિતીયાએ પણ (આ આચરણ કરવું).
Verse 47
माघस्य शुक्लसप्तम्यां नवम्यामाश्विनस्य च । परिवेषं गते सूर्ये श्रोत्रिये गृहमागते ॥ ४७ ॥
માઘ શુક્લ સપ્તમી અને આશ્વિન નવમીના દિવસે પણ—જ્યારે સૂર્યને પરિષેષ (હેલો) દેખાય, અને જ્યારે શ્રોત્રીય બ્રાહ્મણ ગૃહે આવે—(આ અવસરો વિશેષ પુણ્યદાયક ગણાય છે).
Verse 48
बंधिते ब्रह्मणे चैव प्रवृद्धकलहे तथा । संध्यायां गर्जिते मेघे ह्यकाले परिवर्षणे ॥ ४८ ॥
જ્યારે બ્રાહ્મણને બંધનમાં મૂકવામાં આવે, જ્યારે કલહ બહુ વધે, જ્યારે સંધ્યાકાળે વાદળો ગર્જે, અને જ્યારે અકાળે વરસાદ પડે—આ બધું અમંગળ સૂચક પરિસ્થિતિઓ છે.
Verse 49
उल्काशनिप्रपाते च तथा विप्रेऽवमानिते । मन्वादिषु च देवर्षे युगादिषु चतुर्ष्वपि ॥ ४९ ॥
હે દેવર્ષિ! ઉલ્કા કે વજ્રપાત થાય ત્યારે, તેમજ જ્યારે બ્રાહ્મણનું અપમાન થાય; અને મન્વંતરના આરંભે તથા ચારેય યુગોના આરંભે પણ—ધર્મમાં વિશેષ સાવચેતી રાખી વિધિપૂર્વક કર્મ કરવું જોઈએ.
Verse 50
नाधीयीत द्विजः कश्चित्सर्वकर्मफलोत्सुकः । तृतीया प्राधवे शुक्ला भाद्रे कृष्णा त्रयोदशी ॥ ५० ॥
કોઈ પણ દ્વિજ સર્વ કર્મફળની ઉત્કંઠાથી વ્યાકુળ થઈ શાસ્ત્રાધ્યયન ન કરે. તેમજ પ્રાધવ માસની શુક્લ તૃતીયા અને ભાદ્ર માસની કૃષ્ણ ત્રયોદશી દિવસે પણ અભ્યાસ ટાળવો.
Verse 51
कार्त्तिके नवमी शुद्धा माघे पंचदशी तिथिः । एता युगाद्याः कथिता दत्तस्याक्षयकारिकाः ॥ ५१ ॥
કાર્તિકમાં શુદ્ધ નવમી અને માઘમાં પંચદશી તિથિ—આને ‘યુગાદિ’ દિવસો કહેવાયા છે; આ અવસરે કરેલું દાન અક્ષય પુણ્ય કરાવે છે.
Verse 52
मन्वादींश्च प्रवक्ष्यामि श्रृणुष्व सुसमाहितः । अक्षयुक्छुक्लनवमी कार्तिके द्वादशी सिता ॥ ५२ ॥
હવે હું મનુઓ વગેરેનું વર્ણન કરીશ—તું સંપૂર્ણ એકાગ્રતાથી સાંભળ. શુક્લ પક્ષની નવમી ‘અક્ષયુક્’ કહેવાય છે; અને કાર્તિકમાં કૃષ્ણ પક્ષની દ્વાદશી પણ વિશેષ માનવામાં આવી છે.
Verse 53
तृतीया चैत्रमासस्य तथा भाद्रपदस्य च । आषाढशुक्लदशमी सिता माघस्य सप्तमी ॥ ५३ ॥
ચૈત્ર માસની તૃતીયા તથા ભાદ્રપદ માસની પણ તૃતીયા; આષાઢની શુક્લ દશમી; અને માઘની શુક્લ સપ્તમી—આ તિથિઓ ધર્માનુષ્ઠાન માટે શુભ ગણાય છે.
Verse 54
श्रावणस्याष्टमी कृष्णा तथाषाढी च पूर्णमा । फाल्गुनस्य त्वमावास्या पौषस्यैकादशी सिता ॥ ५४ ॥
શ્રાવણની કૃષ્ણાષ્ટમી, આષાઢની પૂર્ણિમા, ફાલ્ગુનની અમાવાસ્યા અને પૌષની શુક્લ એકાદશી—આ તિથિઓ ધર્માનુષ્ઠાન માટે વિશેષ પુણ્ય ગણાય છે।
Verse 55
कार्तिकी फाल्गुनी चैत्रीं ज्यैष्ठी पंचदशी सिता । मन्वादयः समाख्याता दत्तस्याक्षयकारिकाः ॥ ५५ ॥
કાર્તિક, ફાલ્ગુન, ચૈત્ર અને જ્યેષ્ઠની શુક્લ પંચદશી (પૂર્ણિમા) તથા મન્વાદિ દિવસો—આ બધાં દાનને અક્ષય ફળ આપનારા કહેવાયા છે।
Verse 56
द्विजैः श्रद्धं चकर्त्तव्यं मन्वादिषु युगादिषु । श्राद्धे निमंत्रिते चैवग्रहणे चंद्रसूर्ययोः ॥ ५६ ॥
મન્વાદિ અને યુગાદિ પ્રસંગે દ્વિજોએ શ્રાદ્ધ કરવું જોઈએ; તેમજ શ્રાદ્ધ માટે આમંત્રિત થયા હોય ત્યારે અને ચંદ્ર-સૂર્ય ગ્રહણકાળે પણ શ્રાદ્ધકર્મ કરવું જોઈએ।
Verse 57
अयनद्वितये चैव तथा भूकंपने मुने । गलग्रहे दुर्द्दिने च नाधीयीत कदाचन ॥ ५७ ॥
હે મુને, બંને અયન-સંક્રાંતિમાં, ભૂકંપ વખતે, ગળાના રોગમાં અને અત્યંત દુર્દિન (ખરાબ હવામાન)માં ક્યારેય વેદાધ્યયન ન કરવું।
Verse 58
एवमादिषु सर्वेषु अनध्यायेषु नारद । अधीयतां सुमूढानांप्रजांप्रज्ञांयशः श्रियम् ॥ ५८ ॥
હે નારદ, આવા સર્વ અનધ્યાય પ્રસંગોમાં પણ જે અતિ મૂઢ લોકો અભ્યાસ કરે છે, તેઓ સંતાન, પ્રજ્ઞા, યશ અને શ્રી—આ બધું ગુમાવે છે।
Verse 59
आयुष्यं बलमारोग्यं निकृंतति यमः स्वयम् । अनध्याये तु योऽधीते तं विद्याद्वब्रह्मघातकम् ॥ ५९ ॥
યમ પોતે જ આયુષ્ય, બળ અને આરોગ્ય કાપી નાખે છે. અનધ્યાય સમયે જે પાઠ કરે, તેને બ્રહ્મઘાતક જાણવો॥
Verse 60
न तं संभाषयेद्विप्रन तेन सह संवसेत् । कुंडगोलकयोः केचिज्जडादीनां च नारद ॥ ६० ॥
બ્રાહ્મણે તેની સાથે વાત ન કરવી, ન તેની સાથે રહેવું. હે નારદ, કેટલાક કુંડ-ગોલક તથા જડબુદ્ધિ વગેરે માટે પણ એવો જ નિયમ કહે છે॥
Verse 61
वदंति चोपनयनं तत्पुत्रादिषु केचन । अनधीत्य तु यो वेदमन्त्रय कुरुते श्रमम् ॥ ६१ ॥
કેટલાક પુત્ર વગેરે માટે પણ ઉપનયન કહે છે. પરંતુ યોગ્ય રીતે અધ્યયન કર્યા વિના જે વેદમંત્ર જપે છે, તેનો પરિશ્રમ નિષ્ફળ છે॥
Verse 62
शूद्रतुल्यः स विज्ञेयो नरकस्य प्रियोऽतिथिः । अनधीतश्रुतिर्विप्र आचार प्रतिपद्यते ॥ ६२ ॥
જે બ્રાહ્મણે શ્રુતિનું અધ્યયન કર્યું નથી, તે શૂદ્રસમાન—નરકનો પ્રિય અતિથિ—જાણવો. છતાં તે આચારનું બાહ્ય સ્વરૂપ ધારણ કરે છે॥
Verse 63
नाचारफलमान्पोति यथा शूद्रस्तथैव सः । नित्यं नैमित्तिकं काम्यं यच्चान्यत्कर्म वैदिकम् ॥ ६३ ॥
તે શૂદ્રની જેમ આચારનું ફળ પામતો નથી. નિત્ય, નૈમિત્તિક, કામ્ય કે અન્ય કોઈ પણ વૈદિક કર્મનું ફળ તેને મળતું નથી॥
Verse 64
अनधीतस्य विप्रस्य सर्वं भवति निष्फलम् । शब्दब्रह्ममयो विष्णुर्वेदः साक्षाद्धारि स्मृकतः ॥ ६४ ॥
જે બ્રાહ્મણ વેદાધ્યયન કરતો નથી, તેના માટે સર્વ કંઈ નિષ્ફળ બને છે. વિષ્ણુ શબ્દ-બ્રહ્મસ્વરૂપ છે અને વેદને સాక్షાત્ હરિ જ માનવામાં આવ્યો છે.
Verse 65
वेदाध्यायी ततो विप्रः सर्वान्कामानवाप्नुयात् ॥ ६५ ॥
અતએવ વેદાધ્યયનમાં તત્પર બ્રાહ્મણ સર્વ ઇચ્છિત ફળો પ્રાપ્ત કરે છે.
Frequently Asked Questions
Because varṇāśrama-dharma is presented as a regulated sacramental and ethical system; rejecting one’s ordained duty disrupts ritual order and eligibility for Vedic rites, so the text labels such a person as excluded from dharma to protect śāstric continuity and communal purity norms.
It assigns varṇa-specific windows (with an extended ‘secondary’ allowance) and declares that letting the principal time pass causes a fall from Sāvitrī discipline; restoration requires heavy prāyaścitta (long kṛcchra observance, cāndrāyaṇa, and sāntapana penances) before performing the rite properly.
Anadhyāya is the mandated suspension of Vedic study on certain calendrical junctures, omens, and disruptions (e.g., solstices, eclipses, earthquakes, severe weather, impurity/illness). The chapter frames violation as spiritually ruinous and even ‘brahma-hatyā’-like, underscoring that correct recitation is inseparable from correct time and purity.
It culminates by identifying Viṣṇu with Śabda-Brahman and remembering the Veda as Hari manifest; thus disciplined study is not merely scholastic but a devotional participation in divine presence.