Ekādaśī Vrata-Vidhi and the Galava–Bhadrashīla Itihāsa (Dharmakīrti before Yama)
સનક સર્વજન માટે લાગુ પડે એવું વિષ્ણુભક્તિનું વ્રત—એકાદશી—શીખવે છે. એકાદશીને પરમ પુણ્ય તિથિ કહી, એકાદશીએ પૂર્ણ ઉપવાસ, અને દશમી તથા દ્વાદશીએ એક વખત ભોજન—આ રીતે ત્રણ દિવસની રીત જણાવે છે. સ્નાન, વિષ્ણુપૂજા, મંત્ર-સંકલ્પ, રાત્રિ જાગરણમાં કીર્તન અને પુરાણશ્રવણ, પછી દ્વાદશીએ પૂજા કરીને બ્રાહ્મણોને ભોજન કરાવી દક્ષિણા આપવી, અને ત્યારબાદ સંયમિત વાણીથી ભોજન કરવું—એવું વિધાન છે. કુસંગ અને દંભથી બચી આંતરિક શુદ્ધિ પર ભાર મૂકાયો છે. આગળ ઇતિહાસમાં ગાલવ ઋષિના પુત્ર ભદ્રશીલ પૂર્વજન્મે રાજા ધર્મકીર્તિની કથા કહે છે—રેવા કાંઠે અજાણતાં એકાદશી ઉપવાસ-જાગરણ થતાં ચિત્રગુપ્ત તેને પાપમુક્ત જાહેર કરે છે; યમ દૂતોને નારાયણભક્તોથી દૂર રહેવા આદેશ આપે છે—એકાદશી અને નામસ્મરણની તારક શક્તિ પ્રગટ થાય છે।
Shlokas
Verse 1
सनक उवाच । इदमन्यत्प्रवक्ष्यामि व्रतं त्रैलोक्यविश्रुतम् । सर्वपापप्रशमनं सर्वकामफलप्रदम् ॥ १ ॥
સનક બોલ્યા: હવે હું ત્રિલોકમાં પ્રસિદ્ધ બીજું વ્રત કહું છું; તે સર્વ પાપોને શમાવે છે અને સર્વ ધર્મસંગત કામનાઓનું ફળ આપે છે।
Verse 2
ब्राह्मणक्षत्रियविशां शूद्राणां चैव योषिताम् । मोक्षदं कुर्वतां भक्त्या विष्णोः प्रियतरं द्विज ॥ २ ॥
હે દ્વિજ! બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય, વૈશ્ય, શૂદ્ર અને સ્ત્રીઓ—સર્વ માટે ભક્તિપૂર્વક કરાતું, મોક્ષ આપતું આચરણ વિષ્ણુને સર્વથી વધુ પ્રિય છે।
Verse 3
एकादशीव्रतं नाम सर्वाभीष्टप्रदं नृणाम् । कर्त्तव्यं सर्वथा विप्रविष्णुप्रीतिकरं यतः ॥ ३ ॥
એકાદશી વ્રત મનુષ્યોને સર્વ ઇચ્છિત ફળ આપે છે. તેથી, હે બ્રાહ્મણ, સર્વ રીતે તેનું પાલન કરવું જોઈએ, કારણ કે તે શ્રીવિષ્ણુને પ્રસન્ન કરે છે.
Verse 4
एकादश्यां न भुञ्जीत पक्षयोरुभयोपरि । यो भुंक्ते सोऽत्र पापीयान्परत्र नरकं व्रजेत् ॥ ४ ॥
એકાદશીના દિવસે—શુક્લ અને કૃષ્ણ બંને પક્ષોમાં—ભોજન ન કરવું. જે તે દિવસે ખાય છે, તે અહીં પાપી બને છે અને પરલોકે નરકમાં જાય છે.
Verse 5
उपवासफलं लिप्सुर्जह्याद्भुक्तिचतुष्टयम् । पूर्वापरदिने गत्रावहोरात्रं तु मध्यमे ॥ ५ ॥
ઉપવાસનું ફળ ઇચ્છનારએ ભોજનભોગની ચાર પ્રકારની આસક્તિ ત્યજવી. એકાદશીના પૂર્વ અને પરના દિવસે રસાળ/સમૃદ્ધ આહાર છોડવો, અને મધ્ય દિવસે (એકાદશી) દિવસ-રાત નિરાહાર રહેવું.
Verse 6
एकादशीदिने यस्तु भोक्तुमिच्छति मानवः । स भोक्तुं सर्वपापानि स्पृहयालुर्नसंशयः ॥ ६ ॥
એકાદશીના દિવસે ખાવાની ઇચ્છા કરનાર મનુષ્ય, નિઃસંદેહ સર્વ પાપોને પોતાના પર લેવાની જ લાલસા રાખે છે.
Verse 7
भवेद्दशम्यामेकाशीद्वादश्यां च मुनीश्वर । एकादश्यां निराहारो यदि मुक्तिमभीप्सति ॥ ७ ॥
હે મુનિશ્રેષ્ઠ, જો મુક્તિ ઇચ્છે તો દશમી અને દ્વાદશીએ એકવાર ભોજન કરવું, અને એકાદશીએ નિરાહાર રહેવું.
Verse 8
यानि कानि च पापानि ब्रह्महत्यादिकानि च । अन्नमाश्रित्य तिष्ठन्ति तानि विप्र हरेश्वर । एकादश्यां निराहारो यदि मुक्तिमभीप्सति ॥ ८ ॥
જે જે પાપો છે—બ્રહ્મહત્યાદિ મહાપાપો પણ—તે અન્નનો આશ્રય લઈને જ ટકેલા રહે છે. તેથી, હે વિપ્ર, હે હરિઈશ્વર, જો મુક્તિ ઇચ્છો તો એકાદશીએ સંપૂર્ણ નિરાહાર વ્રત કરવું જોઈએ.
Verse 9
यानि कानि च पापानि ब्रह्महत्यादिकानि च । अन्नमाश्रित्य तिष्ठन्ति तानि च मुनीश्वर । एकादश्यां निराहारो यदि मुक्तिमभीप्सति ॥ ९ ॥
જે જે પાપો છે—બ્રહ્મહત્યાદિ—તે અન્નનો આશ્રય લઈને રહે છે. તેથી, હે મુનીશ્વર, જો મુક્તિ ઇચ્છો તો એકાદશીએ નિરાહાર રહેવું જોઈએ.
Verse 10
महापातकयुक्तो वायुक्तो वा सर्व पातकैः । एकादश्यां निराहारः स्थित्वा याति परां गतिम् ॥ १० ॥
મહાપાતકોથી યુક્ત હોય કે સર્વ પાપોથી લિપ્ત હોય—એકાદશીએ નિરાહાર રહી તે પરમ ગતિને પામે છે.
Verse 11
एकादशी महापुण्या विष्णोः प्रियतमा तिथिः । संसेव्या सर्वथा विप्रैः संसारच्छेदलिप्सुभिः ॥ ११ ॥
એકાદશી મહાપુણ્યમય છે—વિષ્ણુને અતિ પ્રિય તિથિ. સંસારબંધન છેદવા ઇચ્છુક વિપ્રો તથા સૌએ તેને સર્વથા આચરવી જોઈએ.
Verse 12
दशम्यां प्रातरुत्थाय दन्तधावनपूर्वकम् । स्नापयेद्विधिवद्विष्णुं पूजयेत्प्रयतेन्द्रियः ॥ १२ ॥
દશમીએ પ્રાતઃ ઊઠીને, પ્રથમ દંતધાવન કરીને, વિધિ મુજબ વિષ્ણુને સ્નાન કરાવવું અને ઇન્દ્રિય સંયમ રાખીને તેમની પૂજા કરવી.
Verse 13
एकादश्यां निराहारो निगृहीतेन्द्रियो भवेत् । शयीत सन्निधौ विष्णोर्नारायणपरायणः ॥ १३ ॥
એકાદશીએ નિરાહાર રહી ઇન્દ્રિયોનું સંયમ કરવો; નારાયણપરાયણ બની ભગવાન વિષ્ણુના સાન્નિધ્યમાં રાત્રિ વિતાવવી.
Verse 14
एकादश्यां तथा स्नात्वा संपूज्य च जनार्दनम् । गन्धपुष्पादिभिः सम्यक् ततस्त्वे वसुदीरयेत् ॥ १४ ॥
એકાદશીએ સ્નાન કરીને વિધિપૂર્વક જનાર્દનનું પૂજન કરવું; ગંધ, પુષ્પ વગેરે વડે સમ્યક્ અર્ચના કરીને પછી ‘વસુ…’થી શરૂ થતો જપ/પાઠ કરવો.
Verse 15
एकादश्यां निराहारः स्थित्वाद्याहं परेऽहनि । भोक्ष्यामि पुण्डरीकाक्ष शरणं मे भवाच्युत ॥ १५ ॥
“એકાદશીએ નિરાહાર રહી, આજે હું પરદિવસે ભોજન કરીશ. હે પુન્ડરીકાક્ષ! હે અચ્યુત! તમે જ મારા શરણ થાઓ.”
Verse 16
इमं मन्त्रं समुच्चाय देव देवस्य चक्रिणः । भक्तिभावेन तुष्टात्मा उपवासं समर्पयेत् ॥ १६ ॥
દેવોના દેવ ચક્રધારી પ્રભુના આ મંત્રનું સમ્યક્ ઉચ્ચારણ કરીને, ભક્તિભાવથી તૃપ્ત હૃદયવાળો ભક્ત પોતાનો ઉપવાસ તેમને સમર્પિત કરે.
Verse 17
देवस्य पुरतः कुर्याज्जागरं नियतो व्रती । गीतैर्वाद्यैश्च नृत्यैश्च पुराणश्रवणादिभिः ॥ १७ ॥
નિયમિત વ્રતીએ દેવના સમક્ષ રાત્રિ-જાગરણ કરવું—ભજન, વાદ્ય, નૃત્ય તથા પુરાણ-શ્રવણ વગેરે દ્વારા।
Verse 18
ततः प्रातः समुत्थाय द्वादशीदिवसे व्रती । स्नात्वा च विधिवद्विष्णुं पूजयत्प्रयतेन्द्रियः ॥ १८ ॥
પછી દ્વાદશીના દિવસે વ્રતી પ્રાતઃકાળે ઊઠીને સ્નાન કરી, ઇન્દ્રિયો સંયમમાં રાખી, વિધિપૂર્વક ભગવાન વિષ્ણુની પૂજા કરે।
Verse 19
पञ्चामृतेन संस्नाप्य एकादश्यां जनार्द्दनम् । द्वादश्यां पयसा विप्र हरिसारुपप्यमश्नुते ॥ १९ ॥
હે વિપ્ર! એકાદશીએ પંચામૃતથી જનાર્દનનું અભિષેક-સ્નાન કરાવી અને દ્વાદશીએ દૂધથી સ્નાન કરાવવાથી ભક્ત હરિનું સારૂપ્ય પ્રાપ્ત કરે છે।
Verse 20
अज्ञानतिमिरान्धस्य व्रतेनानेन केशव । प्रसीद सुमुखो भूत्वा ज्ञानदृष्टिप्रदो भव ॥ २० ॥
હે કેશવ! હું અજ્ઞાનના અંધકારથી અંધ થયો છું. આ વ્રત દ્વારા પ્રસન્ન થાઓ, કૃપાળુ બની મને જ્ઞાનદૃષ્ટિ આપો।
Verse 21
एवं विज्ञाप्य विप्रेन्द्र माधवं सुसमाहितः । ब्रह्मणान्भोजयेच्छक्त्या दद्याद्वै दक्षिणां तथा ॥ २१ ॥
હે વિપ્રેન્દ્ર! આ રીતે સુસમાહિત ચિત્તે માધવને નિવેદન કરીને, શક્તિ મુજબ બ્રાહ્મણોને ભોજન કરાવવું અને તેમ જ દક્ષિણા પણ આપવી।
Verse 22
ततः स्वबन्धुभिः सार्द्धं नारायणपरायणः । कृतपञ्चमहायज्ञः स्वयं भुञ्जीत वाग्यतः ॥ २२ ॥
ત્યારબાદ નારાયણમાં પરાયણ બની, પંચમહાયજ્ઞ કરીને, પોતાના સગાંસંબંધીઓ સાથે પોતે ભોજન કરે અને વાણી સંયમિત રાખે।
Verse 23
एवं यः प्रयतः कुर्यात्पुण्यमेकादशीव्रतम् । स याति विष्णुभवनं पुनरावृत्तिदुर्लभम् ॥ २३ ॥
આ રીતે જે સંયમી અને નિયમનિષ્ઠ બની પુણ્યદાયક એકાદશી વ્રત કરે છે, તે વિષ્ણુધામને પામે છે; ત્યાંથી પુનર્જન્મમાં પરત ફરવું અત્યંત દુર્લભ છે।
Verse 24
उपवासव्रतपरो धर्मकार्यपरायणः । चाण्डालान्पतितांश्चैव नेक्षेदपि कदाचन ॥ २४ ॥
ઉપવાસ-વ્રતમાં તત્પર અને ધર્મકાર્યોમાં પરાયણ રહી, ચાંડાલો તથા પતિતોને ક્યારેય, કોઈ સમયે, જોવું પણ ન જોઈએ।
Verse 25
नास्तिकान्भिन्नमर्योदान्निन्दकान्पिशुनांस्तथा । उपवास व्रतपरो नालपेच्च कदाचन ॥ २५ ॥
નાસ્તિકો, મર્યાદા ભંગ કરનારાઓ, નિંદકો અને પિશુનો સાથે વાત ન કરવી; ઉપવાસ-વ્રતમાં તત્પર રહી ક્યારેય વ્યર્થ બકબક ન કરવી।
Verse 26
वृषलीसूतिपोष्टारं वृषलीपतिमेव च । अयाज्ययाजकं चैव नालपेत्सर्वदा व्रती ॥ २६ ॥
વ્રતધારીને શૂદ્ર સ્ત્રીના સંતાનોનું પોષણ કરનાર, શૂદ્ર સ્ત્રીનો પતિ, તથા અયાજ્યો માટે યજ્ઞ કરાવનાર યાજક સાથે સદા વાતચીત ન કરવી જોઈએ।
Verse 27
कुण्डाशिनं गायकं च तथा देवलकाशिनम् । भिषजं काव्यकर्त्तारं देवद्विजविरोधिनम् ॥ २७ ॥
કુંડાશીની (અનધિકૃત કુંડાગ્નિનું અન્ન ભોજન કરનાર), વ્યાવસાયિક ગાયક, દેવલક (મંદિર-સેવાથી જીવિકા), વૈદ્ય, લોભથી કાવ્ય કરનાર, તથા દેવ અને દ્વિજનો વિરોધી—એમને ત્યજવા જોઈએ।
Verse 28
परान्नलोलुपं चैव परस्त्रीनिरतं तथा । व्रतोपवासनिरतो वाङ्मात्रेणापि नार्चयेत् ॥ २८ ॥
જે પરના અન્નનો લોભી હોય, પરસ્ત્રીમાં આસક્ત હોય, અથવા આંતરિક શુદ્ધિ વિના માત્ર વ્રત‑ઉપવાસમાં જ રત હોય—તે વાણી માત્રથી પણ ભગવાનનું પૂજન ન કરે।
Verse 29
इत्येवमादिभिः शुद्धो वशी सर्वहिते रतः । उपवासपरो भूत्वा परां सिद्धिमवान्पुयात् ॥ २९ ॥
આ રીતે આવા આચરણોથી શુદ્ધ થઈ, ઇન્દ્રિયસંયમી અને સર્વહિતમાં રત સાધક, ઉપવાસપરાયણ બની પરમ સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરે છે।
Verse 30
नास्ति गङ्गासमं तीर्थं नास्ति मातृसमोगुरुः । नास्तु विष्णुसमं दैवं तपो नानशनात्परम् ॥ ३० ॥
ગંગા સમાન કોઈ તીર્થ નથી; માતા સમાન કોઈ ગુરુ નથી। વિષ્ણુ સમાન કોઈ દેવ નથી; અને ઉપવાસથી પરે કોઈ તપ નથી।
Verse 31
नास्ति क्षमासमा माता नास्ति कीर्तिसमं धनम् । नास्ति ज्ञानसमो लाभो न च धर्म समः पिता ॥ ३१ ॥
ક્ષમા સમાન કોઈ માતા નથી; કીર્તિ સમાન કોઈ ધન નથી। જ્ઞાન સમાન કોઈ લાભ નથી; અને ધર્મ સમાન કોઈ પિતા નથી।
Verse 32
न विवेकसमो बन्धुनैकादश्याः परं व्रतम् । अत्राप्युदाहरंतीममितिहासं पुरातनम् ॥ ३२ ॥
વિવેક સમાન કોઈ મિત્ર નથી; એકાદશી વ્રતથી શ્રેષ્ઠ કોઈ વ્રત નથી। આ જ પ્રસંગે હું એક પ્રાચીન ઇતિહાસનું ઉદાહરણ રજૂ કરું છું।
Verse 33
संवादं भद्रशीलस्य तत्पितुर्गालवस्य च । पुरा हिगालवो नाम मुनिः सत्यपरायणः ॥ ३३ ॥
પ્રાચીન કાળમાં ગાલવ નામના મુનિ હતા, જે સત્યમાં પરમ નિષ્ઠાવાન હતા. આ ભદ્રશીલ અને તેના પિતા ગાલવનો સંવાદ છે.
Verse 34
उवास नर्मदातीरे शान्तो दान्तस्तपोनिधिः । बहुवृक्षसमाकीर्णे गजभल्लुनिषेविते ॥ ३४ ॥
તે નર્મદાના કિનારે વસતા—શાંત, સંયમી, તપનો ખજાનો—ઘણા વૃક્ષોથી ઘેરાયેલા, હાથીઓ અને ભાલુઓ ફરતા સ્થળે.
Verse 35
सिद्धचारणगन्धर्व यक्षविद्याधरान्विते । कन्दमूलफलैः पूर्णे मुनिवृन्दनिषेदिते ॥ ३५ ॥
તે પ્રદેશ સિદ્ધ, ચારણ, ગંધર્વ, યક્ષ અને વિદ્યાધરોથી યુક્ત હતો; કંદ-મૂળ-ફળોથી પરિપૂર્ણ અને મુનિ-વૃંદોના વિશ્રામસ્થાનરૂપ હતો.
Verse 36
गालवो नाम विप्रेन्द्रो निवासमकरोच्चिरम् । तस्याभवद्भद्रशील इति ख्यातः सुतो वशी ॥ ३६ ॥
ગાલવ નામના બ્રાહ્મણશ્રેષ્ઠે ત્યાં દીર્ઘકાળ નિવાસ સ્થાપ્યો. તેમને ભદ્રશીલ નામનો સંયમી પુત્ર થયો, જે પ્રસિદ્ધ થયો.
Verse 37
जांतिस्मरो महाभागो नारायणपरायणः । बालक्रीडनकालेऽपि भद्रशीलो महामतिः ॥ ३७ ॥
તે પૂર્વજન્મસ્મર, મહાભાગ્યશાળી અને નારાયણમાં પરમ પરાયણ હતો. બાળપણની રમતમાં પણ ભદ્રશીલ મહામતિ અને સદાચારવાળો હતો.
Verse 38
मृदा च विष्णोः प्रतिमां कृत्वा पूजयते क्षणम् । वयस्यान्बोधयेच्चापि विष्णुः पूज्यो नरैः सदा ॥ ३८ ॥
જે માટીથી વિષ્ણુની પ્રતિમા બનાવી ક્ષણમાત્ર પણ પૂજા કરે અને પોતાના સાથીઓને પણ બોધ આપે—તે દર્શાવે છે કે મનુષ્યોએ સદા વિષ્ણુની ઉપાસના કરવી જોઈએ।
Verse 39
एकादशीव्रतं चैव कर्त्तव्यमपि पण्डितैः । एवं ते बोधितास्तेन शिशवोऽपि मुनीश्वर ॥ ३९ ॥
એકાદશી વ્રત તો પંડિતોએ પણ અવશ્ય કરવું જોઈએ. તેની એવી બોધના કારણે, હે મુનીશ્વર, બાળકો પણ પ્રબોધ પામ્યા।
Verse 40
हरिं मृदैव निर्माय पृथक्संभूय वा मुदा । अर्चयन्ति महाभागा विष्णुभक्तिपरायणाः ॥ ४० ॥
વિષ્ણુભક્તિમાં પરાયણ એવા મહાભાગો માટીથી હરિની પ્રતિમા બનાવી, અથવા અલગ અલગ ભેગા થઈ આનંદથી, તેમની અર્ચના કરે છે।
Verse 41
नमस्कुर्वन्भद्रमतिर्विष्णवे सर्वविष्णवे । सर्वेषां जगतां स्वस्ति भूयादित्यब्रवीदिदम् ॥ ४१ ॥
શુભ ભાવથી તેણે વિષ્ણુ—સર્વવ્યાપી વિષ્ણુ—ને નમસ્કાર કરીને કહ્યું: “બધા જગતોનું કલ્યાણ થાઓ.”
Verse 42
क्रीडाकाले मुहूर्तं वा मुहूर्तार्द्धमथापि वा । एकादशीति संकल्प्यव्रतं यच्छति केशवे ॥ ४२ ॥
રમણના સમયમાં પણ, એક મુહૂર્ત કે અર્ધ મુહૂર્ત હોય તોય, ‘આ એકાદશી છે’ એવો સંકલ્પ કરીને જે કેશવને તે વ્રત અર્પે છે—તે વ્રત તેમનાં માટે અર્પિત અનુષ્ઠાન બની જાય છે।
Verse 43
एवं सुचरितं दृष्ट्वा तनयं गालवो मुनिः । अपृच्छद्विस्मयाविष्टः समालिंग्य तपोनिधिः ॥ ४३ ॥
પુત્રનું એવું ઉત્તમ આચરણ જોઈ તપોનિધિ મુનિ ગાલવ આશ્ચર્યથી ભરાઈ ગયા; તેને આલિંગન કરી પ્રશ્ન કર્યો।
Verse 44
गालव उवाच । भद्रशील महाभाग भद्रशीलोऽसि सुव्रत । चरितं मंगलं यत्ते योगिनामपि दुर्लभम् ॥ ४४ ॥
ગાલવે કહ્યું—હે ભદ્રશીલ મહાભાગ, હે સુવ્રત! તું ખરેખર શુભ આચરણવાળો છે. તારો આ મંગલમય ચરિત્ર યોગીઓ માટે પણ દુર્લભ છે.
Verse 45
हरिपूजापरो नित्यं सर्वभूतहितेरतः । एकादशीव्रतपरो निषिद्धाचारवर्जितः । निर्द्धन्द्वो निर्ममः शान्तो हरिध्यानपरायाणः ॥ ४५ ॥
તું નિત્ય હરિપૂજામાં તત્પર, સર્વભૂતના હિતમાં રત, એકાદશી વ્રતમાં સ્થિર, નિષિદ્ધ આચરણથી દૂર; દ્વંદ્વરહિત, નિર્મમ, શાંત અને હરિધ્યાનમાં સંપૂર્ણ પરાયણ છે।
Verse 46
एवमेतादृशी बुद्धिः कथं जातार्भकस्यते । विनापि महतां सेवां हरिभक्तिर्हि दुर्लभा ॥ ४६ ॥
આવી મહાન બુદ્ધિ તારા અંદર—તું તો હજી બાળક છે—કેવી રીતે ઉત્પન્ન થઈ? કારણ કે મહાત્માઓની સેવા હોવા છતાં હરિભક્તિ ખરેખર દુર્લભ છે।
Verse 47
स्वभावतो जनस्यास्य ह्यविद्याकामकर्मसु । प्रवर्त्तते मतिर्वत्स कथं तेऽलौकिकी कृतिः ॥ ४७ ॥
વત્સ, સ્વભાવથી લોકોની બુદ્ધિ અજ્ઞાન, કામના અને કર્મમાં પ્રવૃત્ત થાય છે; તો પછી તારો આ અલૌકિક આચરણ કેવી રીતે થયું?
Verse 48
सत्सङ्गेऽपि मनुष्याणां पूर्वपुण्यातिरेकतः । जायते भगवद्भक्तिस्तदहं विस्मयं गतः ॥ ४८ ॥
સત્સંગ મળ્યો હોવા છતાં મનુષ્યોમાં ભગવાનની ભક્તિ પૂર્વજન્મના અધિક પુણ્યથી જ પ્રગટે છે; તે જોઈ હું આશ્ચર્યચકિત થયો છું।
Verse 49
पृच्छामि प्रीतिमापन्नस्तद्भवान्वक्तुमर्हति । भद्रशीलो मुनिश्रेष्टः पित्रैवं सुविकल्पितैः ॥ ४९ ॥
પ્રેમથી પરિપૂર્ણ થઈ હું પૂછું છું; આપ કૃપા કરીને કહેવા યોગ્ય છો. હે મુનિશ્રેષ્ઠ, શુભશીલ—મારા પિતાએ આ વાતને આમ જ સુવિચારથી ગોઠવી છે।
Verse 50
जातिस्मरः सुकृतात्मा हृष्टप्रहसिताननः । स्वानभ्रुतं यथाव्रतं सर्वं पित्रे न्यवेदयत् ॥ ५० ॥
પૂર્વજન્મસ્મરણ ધરાવતો, પુણ્યાત્મા, હર્ષ અને મૃદુ હાસ્યથી તેજસ્વી મુખવાળો—તેણે લીધેલા વ્રત મુજબ જે બન્યું તે બધું પિતાને યથાવત્ નિવેદન કર્યું।
Verse 51
भद्रशील उवाच । श्रृणु तात मुनिश्रेष्ट ह्यनुभूतं मया पुरा । जातिस्मरत्वाज्जानामि यमेन परिभाषितम् ॥ ५१ ॥
ભદ્રશીલે કહ્યું—હે તાત, હે મુનિશ્રેષ્ઠ, મેં પૂર્વે જે જાતે અનુભવ્યું છે તે સાંભળો. પૂર્વજન્મસ્મરણથી યમે જે કહ્યું હતું તે હું જાણું છું।
Verse 52
एतच्छ्रत्वा महाभागो गालवो विस्मयोन्वितः । उवाच प्रीतिमापन्नो भद्रशीलं महामतिम् ॥ ५२ ॥
આ સાંભળી મહાભાગ ગાલવ આશ્ચર્યથી ભરાઈ ગયો અને આનંદથી મહામતિ ભદ્રશીલને બોલ્યો।
Verse 53
गालव उवाच । कस्त्वं पूर्वं महाभाग किमुक्तं च यमेन ते । कस्य वा केन वा हेतोस्तत्सर्वं वक्तुमर्हसि ॥ ५३ ॥
ગાલવ બોલ્યો—હે મહાભાગ! તું પહેલાં કોણ હતો? યમે તને શું કહ્યું? કોના માટે અથવા કયા કારણે આ બધું બન્યું? કૃપા કરીને બધું વિગતે કહો।
Verse 54
भद्रशील उवाच । अहमासं पुरा तात राजा सोमकुलोद्भवः । धर्मकीर्तिरिति ख्यातो दत्तात्रेयेण शासितः ॥ ५४ ॥
ભદ્રશીલ બોલ્યો—હે તાત! હું પહેલાં સોમવંશમાં જન્મેલો રાજા હતો. ‘ધર્મકીર્તિ’ નામે પ્રસિદ્ધ હતો અને દત્તાત્રેય દ્વારા ઉપદેશિત તથા શાસિત થયો હતો।
Verse 55
नव वर्षसहस्त्राणि महीं कृत्स्त्रमपालयम् । अधर्माश्च तथा धर्मा मया तु बहवः कृताः ॥ ५५ ॥
નવ હજાર વર્ષ સુધી મેં સમગ્ર પૃથ્વીનું પાલન-રક્ષણ કર્યું; અને મારા દ્વારા અનેક કર્મો—ધર્મ પણ અને અધર્મ પણ—થયા।
Verse 56
ततः श्रिया प्रमत्तोऽहं बह्वधर्मम कारिषम् । पाषण्डजनसंसर्गात्पाषण्डचरितोऽभवम् ॥ ५६ ॥
પછી સમૃદ્ધિના મદમાં હું ઘણો અધર્મ કરવા લાગ્યો; અને પાષંડી લોકોની સંગતથી મારું વર્તન પણ પાષંડી બની ગયું।
Verse 57
पुरार्जितानि पुण्यानि मया तु सुबहून्यपि । पाषण्डैर्बाधितोऽहं तु वेदमार्गं समत्यजम् ॥ ५७ ॥
ભલે મેં પહેલાં ઘણાં પુણ્ય સંગ્રહ્યાં હતાં, તો પણ પાષંડી લોકોથી પીડિત અને ભ્રમિત થઈ મેં વેદમાર્ગ સંપૂર્ણ રીતે ત્યજી દીધો।
Verse 58
मखाश्च सर्वे विध्वस्ता कूटयुक्तिविदा मया । अधर्मनिरतं मां तु दृष्ट्वा महेशजाः प्रजाः ॥ ५८ ॥
કૂટયુક્તિમાં નિપુણ એવા મેં સર્વ મખ-યજ્ઞો ધ્વસ્ત કર્યા. અને મને અધર્મમાં રત જોઈ મહેશજ પ્રજાઓ પણ અધર્મમાર્ગે વળી ગઈ॥
Verse 59
सदैव दुष्कृतं चक्रुः षष्टांशस्तत्रमेऽभवत् । एवं पापसमाचारो व्यसनाभिरतः सदा ॥ ५९ ॥
તેઓ સદૈવ દુષ્કૃત્ય કરતા; અને તેમાં મને ષષ્ટાંશ ભાગ મળ્યો. આ રીતે પાપાચાર જ જેના સ્વભાવમાં હતો, તે સદા વ્યસનોમાં આસક્ત રહ્યો॥
Verse 60
मृगयाभिररतो भूत्वा ह्येकदा प्राविशं वनम् । ससैन्योऽहं वने तत्र हत्वा बहुविधान्मृगान् ॥ ६० ॥
એક વખત મૃગયામાં આસક્ત થઈ હું વનમાં પ્રવેશ્યો. ત્યાં તે વનમાં હું સૈન્યসহ અનેક પ્રકારના મૃગોનો વધ કર્યો॥
Verse 61
क्षुत्तृट्परिवृतः श्रांतो रेवातीरमुपागमम् । रवितीक्ष्णातपक्लांतो रेवायां स्नानमाचरम् ॥ ६१ ॥
ભૂખ-તરસથી પીડિત અને થાકેલો હું રેવા નદીના કાંઠે પહોંચ્યો. સૂર્યના તીવ્ર તાપથી ક્લાંત થઈ રેવામાં સ્નાન કર્યું॥
Verse 62
अदृष्टसैन्य एकाकी पीड्यमानः क्षुधा भृशम् ॥ ६२ ॥
સૈન્ય ક્યાંય દેખાતું ન હોવાથી હું એકલો રહ્યો, અને પ્રચંડ ભૂખથી અત્યંત પીડિત થયો॥
Verse 63
समेतास्तत्र ये केचिद्रेवातीरनिवासिनः । एकादशीव्रतपरा मया दृष्ट्वा निशामुखे ॥ ६३ ॥
ત્યાં સાંજ પડતાં મેં રેવા-તીર પર વસતા કેટલાક લોકોને એકત્ર થયેલા જોયા; તેઓ એકાદશી વ્રતમાં પરાયણ હતા.
Verse 64
निराहारश्च तत्राहमेकाकी तज्जनैः सह । जागरं कृतवांश्वापि सेनया रहितो निशि ॥ ६४ ॥
ત્યાં હું નિરાહાર રહ્યો; એકલો હોવા છતાં પણ તે લોકોની સાથે રહ્યો. અને રાત્રે સેનાથી રહિત હોવા છતાં મેં જાગરણ કર્યું, સૂયો નહીં.
Verse 65
अध्वश्रमपरिश्रांतः क्षुत्पिपासाप्रपीडितः । तत्रैव जागरान्तेऽहं तातपंचत्वमागतः ॥ ६५ ॥
માર્ગશ્રમથી અત્યંત થાકેલો અને ભૂખ-તરસથી પીડિત હું, ત્યાં જ જાગરણના અંતે, હે તાત, પંચત્વને પામ્યો.
Verse 66
ततो यमभटैर्बद्धो महादंष्ट्राभयंकरैः । अनेकक्लेशसंपन्नमार्गेणाप्तो यमांतिकम् । दंष्ट्राकरालवदनमपश्यं समवर्तिनम् ॥ ६६ ॥
પછી મોટા દાંતોથી ભયંકર એવા યમભટોએ મને બાંધી, અનેક કષ્ટોથી ભરેલા માર્ગે યમના સાન્નિધ્યે લઈ ગયા. ત્યાં મેં દાંતોથી વિકરાળ મુખવાળા સમવર્તિન (યમ)ને જોયો.
Verse 67
अथ कालिश्चित्रगुप्तमाहूयेदमभाषत । अस्य शिक्षाविधानं च यथावद्वद पंडित ॥ ६७ ॥
પછી કાલીએ ચિત્રગુપ્તને બોલાવી કહ્યું— “હે પંડિત, આ માટે શિક્ષા (દંડ-વિધાન)નું નિયમ અને પદ્ધતિ યથાવત્ કહો.”
Verse 68
एवमुक्तश्चित्रगुप्तो धर्मराजेन सत्तम । चिरं विचारयामास पुनश्चेदमभाषत ॥ ६८ ॥
ધર્મરાજે એમ કહ્યે ત્યારે, હે સત્તમ, ચિત્રગુપ્તે લાંબા સમય સુધી વિચાર કર્યો અને પછી ફરી આ વચન બોલ્યો।
Verse 69
असौ पापरतः सत्यं तथापि श्रृणु धर्मप । एकादश्यां निराहारः सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ ६९ ॥
આ સત્ય છે કે આ માણસ પાપમાં રત છે; છતાં, હે ધર્મજ્ઞ, સાંભળો—એકાદશીએ નિરાહાર ઉપવાસ કરવાથી તે સર્વ પાપોથી મુક્ત થાય છે।
Verse 70
एष रेवातटे रम्ये निराहारो हरेर्दिने । जागरं चोपवासं च कृत्वा निष्पापतां गतः ॥ ७० ॥
રેવાતટના રમ્ય પ્રદેશમાં, હરિના પવિત્ર દિવસે તે નિરાહાર રહ્યો; જાગરણ અને ઉપવાસ બંને કરીને તે નિષ્પાપતા પામ્યો।
Verse 71
यानि कानि च पापानि कृतानि सुबहूनि च । तानि सर्वाणि नष्टानि ह्युपवासप्रभावतः ॥ ७१ ॥
જે જે પાપો—કેટલાંય—કરવામાં આવ્યા હોય, તે બધા ઉપવાસના પ્રભાવથી નિશ્ચયે નષ્ટ થાય છે।
Verse 72
एवमुक्तो धर्मराजश्चित्रगुप्तेन धीमता । ननाम दंडवद्भूमौ ममाग्रे सोऽनुकंपितः ॥ ७२ ॥
ધીમંત ચિત્રગુપ્તે એમ કહ્યે ત્યારે, કરુણાથી દ્રવિત ધર્મરાજે મારી સામે ભૂમિ પર દંડવત્ પ્રણામ કર્યો।
Verse 73
पूजयामास मां तत्र भक्तिभावेन धर्मराट् । ततश्च स्वभटान्सर्वानाहूयेदमुवाच ह ॥ ७३ ॥
ત્યાં ધર્મરાટે ભક્તિભાવથી મારી પૂજા કરી. પછી પોતાના સર્વ સેવકોને બોલાવી આ વચન કહ્યું.
Verse 74
धर्मराज उवाच । श्रृणुध्वं मद्वचो दूता हितं वक्ष्याम्यनुत्तममम् । धर्ममार्गरतान्मर्त्यान्मानयध्वं ममान्तिकम् ॥ ७४ ॥
ધર્મરાજ બોલ્યા—હે દૂતો, મારું વચન સાંભળો; હું પરમ હિતકારી વાત કહું છું. ધર્મમાર્ગમાં રત મનુષ્યોને માનપૂર્વક મારી પાસે લાવો.
Verse 75
ये विष्णुपूजनरताः प्रयताः कृतज्ञाश्चैकादशीव्रतपरा विजितेन्द्रियाश्च । नारायणाच्युतहरे शरणं भवेति शान्ता वदन्ति सततं तरसा त्यजध्वम् ॥ ७५ ॥
જે વિષ્ણુપૂજનમાં રત, નિયમિત, કૃતજ્ઞ, એકાદશી વ્રતમાં પરાયણ અને ઇન્દ્રિયજિત છે, તેઓ શાંતભાવે સદા કહે છે—“નારાયણ, અચ્યુત હરિમાં જ શરણ થાઓ.” તેથી ત્વરાએ અન્ય આસક્તિ ત્યજો.
Verse 76
नारायणाच्युत जनार्दन कृष्ण विष्णो पद्मेश पद्मजपितः शिव शंकरेति । नित्यं वदंत्यखिललोक हिताः प्रशान्ता दूरद्भटास्त्यजता तान्न ममैषु शिक्षा ॥ ७६ ॥
“નારાયણ, અચ્યુત, જનાર્દન, કૃષ્ણ, વિષ્ણુ; પદ્મેશ; શિવ, શંકર”—આ રીતે સર્વ લોકહિતકામી પ્રશાંત મુનિઓ નિત્ય આ દિવ્ય નામો જપે છે. જે આવા નિર્ભય સદ્ગણીઓને ત્યજી દૂર રહે, તેને આ વિષয়ে મારી કોઈ શિક્ષા નથી.
Verse 77
नारायणार्पितकृतान्हरिभक्तिभजः स्वाचारमार्गनिरतान् गुरुसेवकांश्च । सत्पात्रदान निरतांश्च सुदीनपालान्दूतास्त्यजध्वमनिशं हरिनामसक्तान् ॥ ७७ ॥
હે દૂતો, જે પોતાના કર્મો નારાયણને અર્પે છે—હરિભક્ત, સદાચારમાર્ગમાં સ્થિર, ગુરુસેવક, સત્પાત્રને દાનમાં રત, ખરેખર દીનના પાલક અને સદા હરિનામમાં આસક્ત—એવાંને તમે હંમેશા છોડીને દો.
Verse 78
पाषंडसङ्गरहितान्द्विजभक्तिनिष्ठान्सत्संगलोलुपतरांश्च तथातिथेयान् । शंभौ हरौ च समबुद्धिमतस्तथैव दूतास्त्यजध्वमुपकारपराञ्जनानाम् ॥ ७८ ॥
હે દૂતો, પાખંડીઓના સંગથી રહિત, દ્વિજભક્તિમાં સ્થિર, સત્સંગ માટે અત્યંત લાલસાવાળા, અતિથિ-પૂજનમાં તત્પર, અને શંભુ તથા હરિને સમબુદ્ધિથી માન આપનારા લોકો પાસે જાઓ; સ્વાર્થ માટે ‘ઉપકાર’ કરનારાનો સંગ ત્યજો।
Verse 79
ये वर्जिता हरिकथामृतसेवनैश्च नारायणस्मृतिपरायणमानसैश्च । विप्रेद्रपादजलसेचनतोऽप्रहृष्टांस्तान्पापिनो मम भटा गृहमानयध्वम् ॥ ७९ ॥
મારા સેવકો, જે હરિકથા-અમૃતના સેવનથી વંચિત છે, જેમનું મન નારાયણ-સ્મરણમાં પરાયણ નથી, અને શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણોના પાદપ્રક્ષાલનના જળના છંટકાવથી પણ પ્રસન્ન થતા નથી—એવા પાપીઓને મારા ધામમાં લઈ આવો।
Verse 80
ये मातृतातपरिभर्त्सनशीलिनश्च लोकद्विषो हितजनाहितकर्मणश्च । देवस्वलोभनिरताञ्जननाशकर्तॄनत्रानयध्वमपराधपरांश्च दूताः ॥ ८० ॥
હે દૂતો, જે માતા-પિતાને સતત અપમાન કરે છે, જે લોકદ્વેષી બની સજ્જનોના હિતના વિરોધમાં કર્મ કરે છે, જે દેવસ્વના લોભમાં રત છે, જે પ્રાણનાશ કરે છે, અને જે અપરાધમાં ડૂબેલા છે—તેમને બધાને બળજબરીથી અહીં લાવી દો।
Verse 81
एकादशीव्रतपराङ्मुखमुग्रशीलं लोकापवादनिरतं परनिंदकं च । ग्रामस्य नाशकरमुत्तमवैरयुक्तं दूताः समानयत विप्रधनेषु लुब्धम् ॥ ८१ ॥
દૂતોએ તે મનુષ્યને હાજર કર્યો—જે એકાદશી વ્રતથી વિમુખ હતો; ઉગ્ર સ્વભાવનો, લોકનિંદામાં રત અને પરનિંદક; પોતાના ગામનો નાશ કરનાર, ઘોર વૈરથી યુક્ત, અને બ્રાહ્મણોના ધનમાં લોભી।
Verse 82
ये विष्णुभक्तिविमुखाः प्रणमंति नैव नारायणं हि शरणागतपालकं च । विष्ण्वालयं च नहि यांति नराः सुमूर्खास्तानानयध्वमतिपापरतान्प्रसाह्य ॥ ८२ ॥
જે વિષ્ણુભક્તિથી વિમુખ છે અને શરણાગત-પાલક નારાયણને પ્રણામ કરતા નથી—એવા પરમ મૂઢ મનુષ્યો વિષ્ણુના ધામે પહોંચતા નથી. હે દૂતો, મહાપાપમાં રત લોકોને બળજબરીથી ખેંચી લાવીને રોકો।
Verse 83
एवं श्रुतं यदा तत्र यमेन परिभाषितम् । मयानुतापदग्धेन स्मृतं तत्कर्म निंदितम् ॥ ८३ ॥
ત્યાં યમે આ રીતે કહેલું સાંભળીને, પશ્ચાત્તાપથી દગ્ધ થયેલો હું મારા તે નિંદનીય કર્મને સ્મર્યો।
Verse 84
असत्कर्मानुतापेन सद्धर्मश्रवणेन च । तत्रैव सर्वपापानि निःशेषाणि गतानि मे ॥ ८४ ॥
અસત્કર્મોના પશ્ચાત્તાપથી અને સદ્ધર્મના શ્રવણથી, ત્યાં જ મારા સર્વ પાપો નિઃશેષ રીતે દૂર થઈ ગયા।
Verse 85
पापशेषाद्विनिर्मुक्तं हरिसारुप्यतां गतम् । सहस्रसूर्यसंकाशं प्रणनाम यमश्च तम् ॥ ८५ ॥
પાપના અંતિમ અંશથી પણ મુક્ત થઈ, હરિ-સારૂપ્યને પામેલો, સહસ્ર સૂર્ય સમ તેજસ્વી તે મુક્તને યમે પણ પ્રણામ કર્યો।
Verse 86
एवं दृष्ट्वा विस्मितास्ते यमदूता भयोत्कटाः । विश्वासं परमं चक्रुर्यमेन परिभाषिते ॥ ८६ ॥
આવું જોઈ યમદૂતોએ ભયથી કંપતાં આશ્ચર્ય પામ્યા અને યમે કહેલા વચનોમાં પરમ વિશ્વાસ સ્થાપ્યો।
Verse 87
ततः संपूज्य मां कालो विमानशतसंकुलम् । सद्यः संप्रेषयामास तद्विष्णोः परमं पदम् ॥ ८७ ॥
પછી કાળે મારી વિધિવત્ પૂજા કરીને, સૈકડો વિમાનોના સમૂહ વચ્ચે, તરત જ મને વિષ્ણુના તે પરમ પદે મોકલ્યો।
Verse 88
विमानकोटिभिः सार्द्धं सर्वभोगसमन्वितैः । कर्मणा तेन विप्रर्षे विष्णुलोके मयोषितम् ॥ ८८ ॥
હે વિપ્રર્ષિ, તે જ પુણ્યકર્મના પ્રભાવથી હું કરોડો દિવ્ય વિમાનો સાથે અને સર્વ ભોગોથી સમન્વિત થઈ વિષ્ણુલોકમાં નિવાસ કર્યો।
Verse 89
कल्पकोटिसहस्राणि कल्पकोटिशतानि च । स्थित्वा विष्णुपदं पश्चादिंद्रलोकमुपगमम् ॥ ८९ ॥
હજારો કરોડ કલ્પો અને સૈકડો કરોડ કલ્પો સુધી વિષ્ણુપદમાં સ્થિત રહી, ત્યારબાદ હું ઇન્દ્રલોકને પ્રાપ્ત થયો।
Verse 90
तत्रापि सर्वभोगाढ्यः सर्वदेवनमस्कृतः । तावत्कालं दिविस्थित्वा ततो भूमिमुपागतः ॥ ९० ॥
ત્યાં પણ તે સર્વ ભોગોથી સમૃદ્ધ હતો અને સર્વ દેવતાઓ દ્વારા નમસ્કૃત હતો. એટલો સમય સ્વર્ગમાં રહી પછી તે પૃથ્વી પર આવ્યો।
Verse 91
अत्रापि विष्णुभक्तानां जातोऽहं भवतां कुले । जातिस्मरत्वाडज्जानामि सर्वमेतन्मुनीश्वर ॥ ९१ ॥
અહીં પણ હું વિષ્ણુભક્તોના કુળમાં જન્મ્યો છું. પૂર્વજન્મસ્મૃતિ હોવાથી, હે મુનીશ્વર, આ બધું હું જાણું છું।
Verse 92
तस्माद्विष्ण्वर्चनोद्योगं करोमि सह बालकैः । एकादशीव्रतमिदमिति न ज्ञातवान्पुरा ॥ ९२ ॥
અતએવ હું બાળકો સાથે મળીને શ્રી વિષ્ણુની અર્ચના કરવાનો પ્રયત્ન કરું છું; કારણ કે અગાઉ મને ખબર નહોતી કે આ એકાદશી વ્રત છે।
Verse 93
जातिस्मृतिप्रभावेण तज्ज्ञातं सांप्रतं मया । अत्र स्वेनापि यत्कर्म कृतं तस्य फलं त्विदम् ॥ ९३ ॥
પૂર્વજન્મસ્મૃતિના પ્રભાવથી હવે મને તે જાણાયું. અને આ જન્મમાં મેં જે કર્મ કર્યું, આ તેનું જ ફળ છે.
Verse 94
एकादशीव्रतं भक्त्या कुर्वतां किमुत प्रभो । तस्माच्चरिष्ये विप्रेंद्र शुभमेकादशीव्रतम् ॥ ९४ ॥
હે પ્રભુ! ભક્તિપૂર્વક એકાદશી વ્રત કરનારાઓ વિષે વધુ શું કહેવાય? તેથી, હે વિપ્રેન્દ્ર, હું શુભ એકાદશી વ્રતનું આચરણ કરીશ.
Verse 95
विष्णुपूजां चाहरहः परमस्थानकांक्षया । एकादशीव्रतं यत्तु कुर्वंति श्रद्धया नराः ॥ ९५ ॥
પરમ ધામની ઇચ્છાથી લોકો દરરોજ વિષ્ણુપૂજા કરે છે; અને શ્રદ્ધાથી એકાદશી વ્રત પણ પાળે છે.
Verse 96
तेषां तु विष्णुभवनं परमानंददायकम् । एवं पुत्रवचः श्रुत्वा संतुष्टो गालवो मुनिः ॥ ९६ ॥
તેમને માટે વિષ્ણુનું ધામ પરમાનંદ આપનારું છે. આ રીતે પુત્રના વચન સાંભળી ગાલવ મુનિ સંતોષ પામ્યા.
Verse 97
अवाप परमां तुष्टिं मनसा चातिहर्षितः । मज्जन्म सफलं जातं मद्धंशः पावनीकृतः ॥ ९७ ॥
તેમણે પરમ તૃપ્તિ પ્રાપ્ત કરી અને મનથી અતિ હર્ષિત થયા: “મારો જન્મ સફળ થયો, અને મારો વંશ પાવન થયો.”
Verse 98
यतस्त्वं मद्गृहे जातो विष्णुभक्तिपरायणः । इति संतुष्टचित्तस्तु तस्य पुत्रस्य कर्मणा ॥ ९८ ॥
“તું મારા ઘરમાં જન્મ્યો છે અને વિષ્ણુભક્તિમાં સંપૂર્ણ પરાયણ છે”—એવું મનમાં ધારી, તે પુત્રના સદાચારથી તે હૃદયે સંતોષ પામ્યો।
Verse 99
हरिपूजाविधानं च यथावत्समबोधयत् । इत्येतत्ते मुनिश्रेष्ट यथावत्कथितं मया । संकोचविस्तराभ्यां च किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि ॥ ९९ ॥
હરિપૂજાની વિધિ પણ યથાવત્ સમજાવી છે। આ રીતે, હે મુનિશ્રેષ્ઠ, સંક્ષેપ અને વિસ્તારે મેં બધું યોગ્ય રીતે કહ્યું; હવે બીજું શું સાંભળવા ઇચ્છો છો?
Frequently Asked Questions
The chapter frames food as a locus where sins ‘cling’ (pāpa-āśraya), so abstention on Ekādaśī is presented as a direct method of pāpa-kṣaya. The narrative proof is Dharmakīrti: despite extensive wrongdoing, the single Ekādaśī fast with vigil is accepted by Citragupta as sufficient to nullify accumulated sin, leading to release and ascent.
A three-day discipline is emphasized: (1) Daśamī—rise early, cleanse, bathe and worship Viṣṇu; take only one meal (avoid rich indulgence). (2) Ekādaśī—complete fast, sense-restraint, devotion to Nārāyaṇa, and night vigil before the Deity with devotional practices. (3) Dvādaśī—bathe, worship Viṣṇu again, then complete the vow through brāhmaṇa-feeding/dakṣiṇā and only afterward eat with restraint.
It supplies narrative adjudication: Citragupta’s assessment and Yama’s decree operationalize the doctrine that Ekādaśī observance overrides prior demerit. Yama’s messenger-instructions become a moral taxonomy—who is protected (Hari-bhaktas devoted to nāma, guru-sevā, dāna) and who is liable (revilers of parents, anti-devotional, violent, greedy)—thereby converting ritual teaching into enforceable ethical categories.