Dhvaja-Dhāraṇa Mahātmyam: Sumati–Satyamatī, Humility, and Deliverance by Hari’s Messengers

Verse 1

नारद उवाच । भगवन्सर्वधर्मज्ञ सर्वशास्त्रार्थपारग । सर्वकर्मवरिष्टं च त्वयोक्तं ध्वजधारणम् ॥ १ ॥

નારદે કહ્યું— હે ભગવન્! તમે સર્વધર્મજ્ઞ અને સર્વશાસ્ત્રાર્થપારગ છો. સર્વ કર્મોમાં ધ્વજધારણને તમે શ્રેષ્ઠ ગણાવ્યું છે.

Verse 2

यस्तु वै सुमतिर्नाम ध्वजारोपपरो मुने । त्वयोक्तस्तस्य चरितं विस्तरेण ममादिश ॥ २ ॥

હે મુને! ધ્વજ આરોપણમાં પરાયણ ‘સુમતિ’ નામના જે પુરુષનો તમે ઉલ્લેખ કર્યો છે, તેનું ચરિત્ર મને વિસ્તારે કહો.

Verse 3

सनक उवाच । श्रृणुष्वैकमनाः पुण्यमितिहासं पुरातनम् । ब्रह्मणा कथितं मह्यं सर्वपापप्रणाशनम् ॥ ३ ॥

સનક બોલ્યા— એકાગ્ર મનથી આ પ્રાચીન પવિત્ર ઇતિહાસ સાંભળો; બ્રહ્માએ મને કહેલું આ વર્ણન સર્વ પાપનો નાશ કરનાર છે.

Verse 4

आसीत्पुरा कृतयुगे सुमतिर्नाम भूपतिः । सोमवंशोद्भवः श्रीमान्सत्पद्वीपैकनायकः ॥ ४ ॥

પ્રાચીન કાળે કૃતયુગમાં ‘સુમતિ’ નામનો એક રાજા હતો. તે સોમવંશમાં જન્મેલો, શ્રીમાન અને ‘સત્પદ્વીપ’નો એકમાત્ર અધિપતિ હતો.

Verse 5

धर्मात्मा सत्यसंपन्नः शुचिवंश्योऽतिथिप्रियः । सर्वलक्षणसंपन्नः सर्वसंपद्विभूषितः ॥ ५ ॥

તે ધર્માત્મા, સત્યસંપન્ન, શુચિ વંશમાં જન્મેલો અને અતિથિસત્કારમાં પ્રીત હતો. તે સર્વ શુભ લક્ષણોથી યુક્ત અને સર્વ સમૃદ્ધિથી વિભૂષિત હતો.

Verse 6

सदा हरिकथासेवी हरिपूजापरायणः । हरिभक्तिपराणां च शुश्रूषुर्निरहंकृतिः ॥ ६ ॥

તે સદા હરિકથાનું સેવન કરે છે, હરિપૂજામાં પરાયણ રહે છે; હરિભક્તિમાં રત ભક્તોની સેવા કરવા ઉત્સુક અને અહંકારરહિત રહે છે।

Verse 7

पूज्यपूजारतो नित्यं समदर्शी गुणान्वितः । सर्वभूतहितः शान्तः कृतज्ञः कीर्तिमांस्तथा ॥ ७ ॥

તે નિત્ય પૂજ્યજનનું સન્માન-પૂજન કરવામાં રત, સમદર્શી અને ગુણયુક્ત; સર્વભૂતહિતમાં તત્પર, શાંત, કૃતજ્ઞ અને કીર્તિમાન હોય છે।

Verse 8

तस्य भार्या महाभागा सर्वलक्षणसंयुता । पतिव्रता पतिप्राणा नाम्रा सत्यमतिर्मुने ॥ ८ ॥

તેણીની પત્ની મહાભાગા, સર્વ શુભલક્ષણોથી યુક્ત; પતિવ્રતા, પતિને જ પ્રાણ સમાન માનનારી—હે મુને—તેનું નામ સત્યમતી હતું।

Verse 9

तावुभौ दम्पती नित्यं हरिपूजापरायणौ । जातिस्मरौ महाभागौ सत्यज्ञौ सत्परायणौ ॥ ९ ॥

તે બંને દંપતી નિત્ય હરિપૂજામાં પરાયણ હતા; પૂર્વજન્મસ્મરણવાળા, મહાભાગ્યશાળી, સત્યજ્ઞ અને સત્પથમાં દૃઢ પરાયણ હતા।

Verse 10

अन्नदानरतौ नित्यं जलदानपरायणौ । तडागारामवप्रादौ नसंख्यातान्वितेनतुः ॥ १० ॥

તેઓ નિત્ય અન્નદાનમાં રત અને જલદાનમાં પરાયણ હતા; તેમજ લોકહિતાર્થે તળાવો, બાગો અને કૂવા વગેરેના અસંખ્ય દાનકાર્યોમાં જોડાયેલા હતા।

Verse 11

सा तु सत्यमतिर्नित्यं शुचिर्विष्णुगृहे सती । नृत्यत्यत्यन्तसन्तुष्टा मनोज्ञा मञ्जुवादिनी ॥ ११ ॥

તે સત્યમતિ અને સદા શુચિ, સતી બનીને વિષ્ણુના ગૃહમાં નિવાસ કરતી. અંતરમાં અત્યંત સંતોષથી, મનોહર અને મધુર વાણીવાળી બની નૃત્ય કરતી.

Verse 12

सोऽपि राजा महाभागो द्वादशीद्धादशीदिने । ध्वजमारोपयत्येव मनोज्ञं बहुविस्तरम् ॥ १२ ॥

એ મહાભાગ રાજા પણ દ્વાદશીના દિવસે મનોહર અને બહુ વિસ્તૃત ધ્વજ અવશ્ય ઊંચો કરાવતો.

Verse 13

एवं हरिपरं नित्यं राजानं धर्मकोविदम् । प्रियां सत्यमतिं चास्य देवा अपि सदास्तुवन् ॥ १३ ॥

આ રીતે હરિપરાયણ અને નિત્ય ધર્મકోవિદ એવા રાજાને તથા તેની પ્રિયા સત્યમતીને દેવતાઓ પણ સદા સ્તુતિ કરતા.

Verse 14

त्रिलोके विश्रुतौ ज्ञात्वा दम्पती धर्मको विदौ । आययौ बहुभिः शिष्यैर्द्रष्टुकामो विभाण्डकः ॥ १४ ॥

ત્રિલોકમાં ધર્મકోవિદ તરીકે વિશ્રુત એવા દંપતીને જાણીને, તેમને જોવા ઇચ્છતા વિભાંડક મુનિ અનેક શિષ્યો સાથે આવ્યા.

Verse 15

तमायांतं मुनिं श्रुत्वा स तु राजा विभाण्डकम् । प्रत्युद्ययौ सपत्नीकः प्रजाभि र्बहुविस्तरम् ॥ १५ ॥

વಿಭાંડક મુનિ આવી રહ્યા છે એમ સાંભળીને, રાજા પોતાની પત્ની સાથે અને બહુ પ્રજાજનોને લઈને તેમના સ્વાગત માટે આગળ વધ્યો.

Verse 16

कृतातिथ्यक्रियं शान्तं कृतासनपरिग्रहम् । नीचासनस्थितो भूयः प्राञ्जलिर्मुनिमब्रवीत् ॥ १६ ॥

અતિથિ-સત્કારની ક્રિયા પૂર્ણ કરી અને આસન ગોઠવીને, તે પોતે નીચા આસને બેઠો; પછી અંજલિ બાંધી ફરી મુનિને સંબોધ્યો।

Verse 17

राजो वाच । भगवन्कृतकृत्योऽस्मिं त्वदभ्यागमनेन वै । सतामायमनं सन्तं प्रशंसन्ति सुरवावहम् ॥ १७ ॥

રાજાએ કહ્યું—હે ભગવન્! તમારા આગમનથી હું કૃતકૃત્ય થયો છું. સજ્જનો સંતોના આગમનની પ્રશંસા કરે છે, કારણ કે તે દેવકૃપા અને કલ્યાણ લાવે છે।

Verse 18

यत्र स्यान्महतां प्रेम तत्र स्युः सर्वसम्पदः । तेजः कीर्तिर्धनं पुत्रा इति प्राहुर्विपश्चितः ॥ १८ ॥

જ્યાં મહાત્માઓમાં પ્રેમભાવ હોય, ત્યાં સર્વ સંપત્તિઓ રહે—તેજ, કીર્તિ, ધન અને સદ્પુત્રો—એવું વિદ્વાનો કહે છે।

Verse 19

तत्र वृद्धिमुपायान्ति श्रेयांस्यनुदिनं मुने । यत्र सन्तः प्रकुर्वन्ति महतीं करुणां प्रभो ॥ १९ ॥

હે મુને! જ્યાં સંતો સતત મહાકરુણા આચરે છે, ત્યાં દરરોજ શ્રેય અને કલ્યાણની વૃદ્ધિ થાય છે, હે પ્રભુ।

Verse 20

यो मृर्ध्नि धारयेदूह्यन्महत्पादजलं रजः । स स्नातः सर्वतीर्थेषु पुण्यात्मा नात्र संशयः ॥ २० ॥

જે ભક્તિપૂર્વક મહાત્માના પાદપ્રક્ષાલનના જળથી પવિત્ર થયેલી ધૂળને પોતાના મસ્તક પર ધારણ કરે, તે સર્વ તીર્થોમાં સ્નાન કરેલ સમાન છે; તે પુણ્યાત્મા—એમાં શંકા નથી।

Verse 21

मम पुत्राश्च दाराश्च संपत्त्वयि समर्पिताः । मामाज्ञापय विप्रेन्द्र किं प्रियं करवाणि ते ॥ २१ ॥

મારા પુત્રો, પત્ની અને સર્વ સંપત્તિ તમને અર્પિત છે। હે વિપ્રેન્દ્ર, મને આજ્ઞા કરો—તમને પ્રસન્ન કરવા હું શું કરું?

Verse 22

विनञ्चवनतं भूपं स निरीक्ष्य मुनीश्वरः । स्पृशन्करेण तं प्रीत्युवाचातिहर्षितः ॥ २२ ॥

વિનયથી નમેલા રાજાને જોઈ મુનિશ્રેષ્ઠે તેને નિહાળ્યો; પછી સ્નેહપૂર્વક હાથથી સ્પર્શ કરી, અત્યંત હર્ષિત થઈને બોલ્યા।

Verse 23

ऋषिरुवाच । गजन्यदुक्तं भवता तत्सर्वं त्वत्कुलोचितम् । विनयावनतः सर्वो बहुश्रेयो लभेदिह ॥ २३ ॥

ઋષિ બોલ્યા—હે ગજન્ય, તું જે કહ્યું તે સર્વ તારા કુળને યોગ્ય છે। જે કોઈ વિનયથી નમે છે, તે આ જીવનમાં જ મહાન શ્રેય પામે છે।

Verse 24

धर्मश्चार्थश्च कामश्च मोक्षश्च नृपसत्तम । विनयाल्लभते मर्त्यो दुर्लभं किं महात्मनाम् ॥ २४ ॥

હે નૃપશ્રેષ્ઠ, મનુષ્ય વિનયથી ધર્મ, અર્થ, કામ અને મોક્ષ પણ પ્રાપ્ત કરે છે। મહાત્માઓ માટે શું દુર્લભ છે?

Verse 25

प्रीतोऽस्मि तव भूपाल सन्मार्गपरिवर्त्तिनः । स्वस्ति ते सततं भूयाद्यत्पृच्छामि तदुच्यताम् ॥ २५ ॥

હે ભુપાલ, તું સન્માર્ગ તરફ વળ્યો છે તેથી હું પ્રસન્ન છું। તને સદા મંગળ થાઓ। હવે હું જે પૂછું છું તેનું ઉત્તર કહો।

Verse 26

पूजा बहुविधाः सन्ति हरितुष्टिविधायिकाः । तासु नित्यं ध्वजारोपे वर्त्त्से त्वं सदोद्यतः ॥ २६ ॥

પૂજાના અનેક પ્રકારો છે, જે સદા હરિને તૃપ્ત કરે છે. પરંતુ તેમાં તું નિત્ય ભગવાનના સન્માનાર્થે ધ્વજારોપણમાં જ હંમેશાં ઉત્સાહપૂર્વક લાગેલો રહે છે.

Verse 27

भार्यापि तव साध्वीयं नित्यं नृत्यपरायणा । किमर्थमेतद्वृत्तान्तं यथावद्वक्तुमर्हसि ॥ २७ ॥

તારી પત્ની પણ સાધ્વી છે અને નિત્ય નૃત્યમાં પરાયણ રહે છે. તો આ પ્રસંગ શા માટે બન્યો? તું આ વૃત્તાંત યથાવત્ કહેવા યોગ્ય છે.

Verse 28

राजोवाच । श्रृणुष्व भगवन्सर्वं यत्पृच्छसि वदामि तत् । आश्चर्यभूतं लोकानामावयोश्चरितं त्विह ॥ २८ ॥

રાજાએ કહ્યું—હે ભગવન, સાંભળો; તમે જે પૂછો છો તે બધું હું સંપૂર્ણ કહું છું. અહીં લોકો માટે આશ્ચર્ય બનેલું અમારા કર્મોનું અદ્ભુત વર્ણન હું કરું છું.

Verse 29

अहमासं पुरा शूद्रो मालिनिर्नाम सत्तम । कुमार्गनिरतो नित्यं सर्वलोकाहिते रतः ॥ २९ ॥

હે સત્તમ પુરુષ, પૂર્વે હું ‘માલિની’ નામની એક શૂદ્રા સ્ત્રી હતી. હું નિત્ય કુમાર્ગમાં આસક્ત હતી, છતાં સર્વ લોકના હિતમાં જ રત છું એમ માનતી હતી.

Verse 30

पिशुनो धर्मविद्वेषी देवद्रव्यापहारकः । गोध्नश्च ब्रह्महा चौरः सर्वप्राणिवधे रतः ॥ ३० ॥

તે પરનિંદક, ધર્મદ્વેષી, દેવદ્રવ્ય અપહરણ કરનાર; ગોહંતક, બ્રાહ્મણહંતક, ચોર અને સર્વ પ્રાણીઓના વધમાં રત હતો.

Verse 31

नित्यं निष्ठुरवक्ता च पापी वेश्यापरायणः । एवं स्थितः कियत्कालमनाहत्यं महदृचः ॥ ३१ ॥

તે સદા કઠોર વાણી બોલનાર, પાપી અને વેશ્યાઓમાં આસક્ત હતો. આવી સ્થિતિમાં રહી મહાવિધિ (કર્મફળ)ના પ્રહાર વિના તે કેટલો સમય ટકી શકે?

Verse 32

सर्वबन्धुपरित्यक्तो दुःखी वनमुपागतः । मृगमांसाशनो नित्यं तथा पान्थाविलुम्पकः ॥ ३२ ॥

બધા સગાંસંબંધીઓએ ત્યજી દીધેલો, દુઃખથી પીડિત તે વનમાં ગયો. તે નિત્ય મૃગમાંસ ભક્ષણ કરતો અને માર્ગના મુસાફરોને લૂંટનાર પણ બની ગયો.

Verse 33

एकाकी दुःखबहुलो न्यवसन्निर्जने वने । एकदा क्षुत्परिश्रान्तो निदाघार्त्तः पिपासितः ॥ ३३ ॥

એકલો, દુઃખથી ભરેલો તે નિર્જન વનમાં વસ્યો. એક વખત ભૂખથી થાકી, ઉનાળાની તાપથી પીડાઈ, તે તરસ્યો થયો.

Verse 34

जीर्णं देवालयं विष्णोरपश्यं विजने वने । हंसकारण्डवाकीर्णं तत्समीपे महत्सरः ॥ ३४ ॥

નિર્જન વનમાં મેં વિષ્ણુનું એક જર્જરિત દેવાલય જોયું; અને તેની પાસે હંસો તથા કારંડવ પક્ષીઓથી ભરેલું એક વિશાળ સરોવર હતું.

Verse 35

पर्यन्तवनपुष्पौघच्छादितं तन्मुनीश्वर । अपिबं तत्र पानीयं तत्तीरे विगतश्रमः ॥ ३५ ॥

હે મુનીશ્વર, તે સ્થાન ચારે તરફ વનફૂલોના સમૂહથી ઢંકાયેલું હતું. ત્યાં મેં પાણી પીધું અને તેના કિનારે વિશ્રાંતિ લઈ મારી થાક ઉતરી ગઈ.

Verse 36

फलानि जग्ध्वा शीर्णानि स्वयं क्षुच्च निवारिता । तस्मिञ्जीर्णीलये विष्णोनर्निवासं कृतकवानहम् ॥ ३६ ॥

પડેલા અતિપક્વ ફળો ખાઈને મેં પોતે જ ભૂખ શમાવી. તે જર્જર નિવાસમાં હું વિષ્ણુ-પરાયણ બની મનુષ્યની જેમ વસ્યો.

Verse 37

जीर्णस्फुटितसंधानं तस्य नित्यमकारिषम् । पर्णैस्तृणैश्च काष्ठैघै र्गृहं सम्यक् प्रकल्पितम् ॥ ३७ ॥

તેના ઘરમાં જે કંઈ જર્જર કે ફાટેલું હતું, તેને હું રોજ જોડીને સુધારતો. પાંદડા, તૃણ અને લાકડાના ગોઠાંથી તેની કૂટિયાને સારી રીતે ગોઠવતો.

Verse 38

स्वसुऱार्थं तु तद्भमिर्मया लिप्ता मुनीश्वर । तत्राहं व्याधवृत्तिस्थो हत्वा बहुविधान्मृगान् ॥ ३८ ॥

હે મુનીશ્વર! સસરાના હિત માટે મેં તે જમીન લીપીને તૈયાર કરી. ત્યાં હું શિકારીની જીવિકા લઈને રહી અનેક પ્રકારના મૃગોનો વધ કરતો રહ્યો.

Verse 39

आजीवं वर्तय न्नित्यं वर्षाणां विंशतिः स्थितः । अथेयमागता साध्वी विन्ध्यदेशसमुद्भवा ॥ ३९ ॥

દૈનિક રીતે પોતાની આજિવિકા ચલાવતા તે વીસ વર્ષ સુધી એમ જ રહ્યો. પછી વિંધ્ય પ્રદેશમાં જન્મેલી એક સાધ્વી સ્ત્રી ત્યાં આવી પહોંચી.

Verse 40

निषादकुलजा विप्रा नान्मा ख्याताऽवकोकिला । बन्धुवर्गपरित्यक्ता दुःखिता जीर्णविग्रहा ॥ ४० ॥

નિષાદ કુળમાં જન્મેલી તે બ્રાહ્મણી ‘અવકોકિલા’ નામે પ્રસિદ્ધ હતી. સગાંવહાલાંએ ત્યજી દીધી, દુઃખિત અને શરીરે જર્જરિત હતી.

Verse 41

क्षुत्तृड्घर्मपरिश्रान्ता शोचन्ती स्वकृतं ह्यघम् । दैवयोगाकत्समायाताभ्रमन्ती विजने वने ॥ ४१ ॥

ભૂખ, તરસ અને તાપથી અત્યંત થાકી ગયેલી તે પોતાના કરેલા પાપને લઈને શોક કરતી હતી; દૈવયોગે ત્યાં આવી પહોંચી અને નિર્જન વનમાં ભટકતી રહી।

Verse 42

ग्रीष्मतापार्द्दिता बाह्ये स्वान्ते चाधिनिपूडिता । इमां दुःखार्दितां दृष्ट्वा जाता मे विपुला दया ॥ ४२ ॥

ઉનાળાની તાપથી બહારથી દગ્ધ અને અંદરથી હૃદયમાં દબાઈ પીડિત—એવી દુઃખથી આર્ત તેણીને જોઈને મારા મનમાં વિશાળ દયા ઉદ્ભવી।

Verse 43

दत्तं मया जलं चास्यै मांसं वन्यफलानि च । गतश्रमात्वियं ब्रह्मन्मया पृष्टा यथा तथम् ॥ ४३ ॥

મેં તેને પાણી આપ્યું, તેમજ માંસ અને જંગલી ફળો પણ આપ્યાં. તેનો થાક ઉતરી ગયા પછી, હે બ્રાહ્મણ, પરિસ્થિતિ મુજબ મેં તેને પૂછ્યું।

Verse 44

अवेदयत्स्ववृत्तान्तं तच्छृणुष्व महामुने । नान्मावकोकिला चाहं निषादकुलसम्भवा ॥ ४४ ॥

પછી તેણે પોતાનો વર્તાંત કહ્યો—“હે મહામુને, સાંભળો. હું વાકોકિલા નથી; હું નિષાદ-કુળમાં જન્મેલી છું.”

Verse 45

दारुकस्य सुता चाहं विन्ध्यपर्वतवासिनी । परस्वहारिणी नित्यं सदा पैशुन्यवादिनी ॥ ४५ ॥

“હું દારુકની પુત્રી છું, વિંધ્ય પર્વતોમાં વસું છું; નિત્ય પરધન હરણ કરું છું અને સદા દુષણ-નિંદા બોલું છું.”

Verse 46

पुंश्चलूत्येवमुक्त्वा तु बन्धुवर्गैः समुज्झिता । कियत्कालं ततः पत्या भृताहं लोकनिन्दिता ॥ ४६ ॥

આ રીતે “પુંશ્ચલી” કહીને મારા જ સગાંઓએ મને ત્યજી દીધી. પછી થોડો સમય પતિએ મારું પાલન કર્યું, છતાં હું લોકનિંદામાં જ જીવતી રહી.

Verse 47

दैवात्सोऽपि गतो लोकं यमस्यात्र विहाय माम् । कान्तारे विजने चैका भ्रमन्ती दुःखपीडिता ॥ ४७ ॥

દૈવવશાત તે પણ મને અહીં છોડીને યમલોકને ગયો. હું એકલી, નિર્જન વનમાં દુઃખથી પીડિત થઈ ભટકું છું.

Verse 48

दैवात्त्वत्सविधं प्राप्ता जीविताहं त्वयाधुना । इत्येवं स्वकृतं कर्म मह्यं सर्वं न्यवेदयत् ॥ ४८ ॥

“દૈવવશાત હું તમારા સાન્નિધ્યે આવી, અને હવે તમારા કારણે જ જીવિત છું.” એમ કહી તેણે પોતાના કરેલા સર્વ કર્મોનો સંપૂર્ણ વર્ણન મને જણાવ્યું.

Verse 49

ततो देवालये तस्मिन्दम्पतीभावमाश्रितौ । स्थितौ वर्षाणि दश च आवां मांसफलाशिनौ ॥ ४९ ॥

પછી એ જ દેવાલયમાં અમે દંપતિભાવ ધારણ કર્યો. દસ વર્ષ ત્યાં રહ્યા અને માંસ તથા ફળ ખાઈ જીવન નિર્વાહ કર્યો.

Verse 50

एकदा मद्यपानेन प्रमत्तौ निर्भरैमुने । तत्र देवालये रात्रौ मुदितौ मांसभोजनात् ॥ ५० ॥

એક વખત, હે મુનિ, મદ્યપાનથી મત્ત અને નિર્ભય બનેલા તે બંને એ દેવાલયમાં રાત્રિ વિતાવી; માંસભોજનથી તેઓ આનંદિત હતા.

Verse 51

तनुवस्त्रापरिज्ञानौ नृत्यं चकृव मोहितौ । प्रारब्धकर्म भोगान्तमावां युगपदागतौ ॥ ५१ ॥

મોહમાં અમે દેહ અને વસ્ત્રનું ભાન ગુમાવી નૃત્ય કરવા લાગ્યા. અને એકસાથે એક જ સમયે આવીને અમે પ્રારબ્ધ કર્મભોગનો અંત પ્રાપ્ત કર્યો.

Verse 52

यमदूतास्तदायाताः पाशहस्ता भयंकराः । नेतुमावां नृत्यरतौ सुधोरां यमयातनाम् ॥ ५२ ॥

ત્યારે યમના દૂત આવ્યા—હાથમાં પાશ લઈને ભયંકર—અને નૃત્યમાં મગ્ન અમને ‘સુધોરા’ નામના યમયાતના સ્થાને લઈ જવા લાગ્યા.

Verse 53

ततः प्रसन्नो भगवान्कर्मणा मम मानद । देवावसथसंस्कारसंज्ञितेन कृतेन नः ॥ ५३ ॥

હે માનદ! ત્યારે ‘દેવાવસથ-સંસ્કાર’ કહેવાતા અમારા કરેલા કર્મથી—મારા તે કાર્યથી—ભગવાન પ્રસન્ન થયા.

Verse 54

स्वदूतान्प्रेषयामास स्वभक्तावनतत्परः । ते दूता देवदेवस्य शङ्खचक्र गदाधराः ॥ ५४ ॥

પોતાના ભક્તોની રક્ષા માટે સદા તત્પર ભગવાને પોતાના દૂતોને મોકલ્યા. દેવોના દેવના તે દૂત શંખ-ચક્ર-ગદા ધારણ કરનાર હતા.

Verse 55

सहस्रसूर्यासंकाशाः सर्वे चारुचतुर्भुजाः । किरीटकुण्डलधरा हारिणो वनमालिनः ॥ ५५ ॥

તેઓ બધા સહસ્ર સૂર્ય સમાન તેજસ્વી હતા; દરેક સુંદર ચતુર્ભુજ હતો. કિરીટ અને કુંડળ ધારણ કરનાર, મનોહર રૂપવાળા અને વનમાલાથી શોભિત હતા.

Verse 56

दिशो वितिमिरा विप्र कुर्वन्तः स्वेन तेजसा । भयंकरान्याशहस्तान्दंष्ट्रिणो यमकिङ्करान् ॥ ५६ ॥

હે વિપ્ર! તેઓ પોતાના તેજથી દિશાઓને નિર્મલ અંધકારરહિત કરતાં હતા—ભયંકર, ઝડપી હાથવાળા, દંષ્ટ્રાવાળા યમના કિંકરો।

Verse 57

आवयोग्राहणे यत्तानृचुः कृष्णपरायणाः ॥ ५७ ॥

અધ્યયન અને ગ્રહણના સમયે કૃષ્ણપરાયણ ભક્તોએ તે ઋક્-મંત્રોનું યથાવિધિ જપ કર્યું।

Verse 58

विष्णुदूता ऊचुः । भो भो क्रूरा दूराचारा विवेकपरिवर्जिताः । मुञ्चध्वमेतौ निष्पापौ दम्पती हरिवल्लभौ ॥ ५८ ॥

વિષ્ણુદૂતોએ કહ્યું—“હો હો ક્રૂરાઓ! દુરાચારીઓ, વિવેકવિહિનાઓ! આ નિષ્પાપ દંપતીને છોડો; તેઓ હરિના પ્રિય છે।”

Verse 59

विवेकस्त्रिषु लोकेषु संपदामादिकारणम् । अपापे पापधीर्यस्तु तं विद्यात्पुरुषाधमम् ॥ ५९ ॥

ત્રણ લોકમાં વિવેક જ સર્વ સત્ય સમૃદ્ધિનું આદિકારણ છે; અને જ્યાં પાપ નથી ત્યાં પાપની શંકા કરનારને પુરુષાધમ જાણવો।

Verse 60

पापे त्वपापधीर्यस्तु तं विद्यादधमाधमम् ॥ ६० ॥

અને જે પાપમાં પણ પોતાને નિષ્પાપ માને, તેને અધમોમાં પણ અધમ જાણવો।

Verse 61

यमदूता ऊचुः । युष्माभिः सत्यमेवोक्तं किं त्वेतौ पापिसत्तमौ । यमेन पापिनो दण्ड्यास्तन्नेष्यामो वयं त्विमौ ॥ ६१ ॥

યમદૂતોએ કહ્યું—તમે સાચું જ કહ્યું છે; પરંતુ આ બે મહાપાપી છે. પાપીઓને યમ દંડ આપે છે; તેથી અમે આ બંનેને લઈ જઈએ છીએ.

Verse 62

श्रुतिप्रणिहितो धर्मो ह्यधर्मस्तद्विपर्ययः । धर्माधर्मविवेकोऽयं तन्नेष्यामो यमान्तिकम् ॥ ६२ ॥

શ્રુતિ (વેદ) જે આદેશ આપે તે ધર્મ; તેના વિરુદ્ધ તે અધર્મ. આ ધર્મ-અધર્મનો વિવેક છે; તેથી અમે તેને યમના સાન્નિધ્યે લઈ જઈએ છીએ.

Verse 63

एतच्त्छुवातिकुपिता विष्णुदूता महौजसः । प्रत्यूचूस्तान्यमभटानधर्मे धर्ममानिनः ॥ ६३ ॥

આ સાંભળીને મહાતેજસ્વી વિષ્ણુદૂતોએ અતિ ક્રોધ કર્યો અને યમના ભટોને જવાબ આપ્યો—જે અધર્મમાં રહીને પણ પોતાને ધર્મી માનતા હતા.

Verse 64

विष्णदूता ऊचुः । अहो कष्टं धर्मदृशामधर्मः स्पृशते सभाम् । सम्यग्विवेकशून्यानां निदानं ह्यापदां महत् ॥ ६४ ॥

વિષ્ણુદૂતોએ કહ્યું—અહો, કેટલું કષ્ટ! ધર્મને જોતા-ધારણ કરનારાની સભામાં પણ અધર્મ પ્રવેશી ગયો. સમ્યક વિવેક વિનાના માટે આ મહા આપત્તિનું કારણ બને છે.

Verse 65

तर्काणाद्यविशेषेण नरकाध्यक्षतां गताः । यूयं किमर्थमद्यापि कर्त्तुं पापानि सोद्यमाः ॥ ६५ ॥

તર્કવિતર્ક વગેરેમાં સાચો ભેદ ન રાખીને તમે નરકના અધ્યક્ષ બની ગયા છો. તો પણ આજેય પાપકર્મ કરવા કેમ ઉત્સુક છો?

Verse 66

स्वकर्मक्षयपर्यन्तं महापातकिनोऽपि च । तिष्टन्ति नरके घोरे यावच्चन्द्रार्कतारकम् ॥ ६६ ॥

પોતાના કર્મફળનો ક્ષય થાય ત્યાં સુધી મહાપાતકી પણ ઘોર નરકમાં રહે છે—જ્યાં સુધી ચંદ્ર, સૂર્ય અને તારાઓ ટક્યા રહે.

Verse 67

पूर्वसंचितपापानामदृष्ट्वा निष्कृतिं वृथा । किमर्थं पापकर्माणि करिष्येऽथ पुनः पुनः ॥ ६७ ॥

જો હું પૂર્વસંચિત પાપોની સાચી નિષ્કૃતિ ન જોઉં, તો બધું વ્યર્થ; તો પછી હું વારંવાર પાપકર્મ કેમ કરું?

Verse 68

श्रुतिप्रणिहितो धर्मः सत्यं सत्यं न संशयः । किन्त्वाभ्यां चरितान्धर्मान्प्रवक्ष्यामो यथातथम् ॥ ६८ ॥

ધર્મ શ્રુતિ દ્વારા સ્થાપિત છે—આ સત્ય છે, સત્ય છે, શંકા નથી; છતાં હવે અમે તે બે જણાએ આચરેલા ધર્મોને યથાતથ રીતે વર્ણવીશું.

Verse 69

एतौ पापविनिर्मुक्तौ हरिशुश्रूषणे रतौ । हरिणात्रायमाणौ च मुञ्चध्वमविलम्बितम् ॥ ६९ ॥

આ બંને પાપથી મુક્ત છે, હરિ-સેવામાં રત છે, અને સ્વયં હરિ તેમને રક્ષે છે—અતએવ વિલંબ કર્યા વિના તેમને છોડો.

Verse 70

एषा च नर्तनं चक्रे तथैव ध्वजरोषणम् । अन्तकाले विष्णुगृहे तेन निष्पापतां गतौ ॥ ७० ॥

તેણે નૃત્ય કર્યું અને ધ્વજ પણ ઊંચો કરાવ્યો/ગુંજાવ્યો; જીવનના અંતે એ કર્મથી તે વિષ્ણુધામને પામી નિષ્પાપ બની.

Verse 71

अन्तकाले तु यन्नाम श्रुत्वोक्त्वापि च वै सकृत् । लभते परमं स्थानं किमु शूश्रूषणे रताः ॥ ७१ ॥

અંતકાળે તે નામ માત્ર સાંભળી અને એકવાર ઉચ્ચારીને પણ પરમ ધામ મળે છે; તો જે નિત્ય શૂશ્રૂષા અને સેવામાં રત છે, તેઓ કેટલું વધુ પ્રાપ્ત કરશે!

Verse 72

महापातकयुक्तो वा युक्तो वाप्युपपातकैः । कृष्णसेवी नरोऽन्तेऽपि लभते परमां गतिम् ॥ ७२ ॥

મહાપાતકોથી યુક્ત હોય કે ઉપપાતકોથી કલુષિત—કૃષ્ણસેવામાં રત મનુષ્ય અંતે પણ પરમ ગતિને પામે છે.

Verse 73

यतीनां विष्णुभक्तानां परिचर्या परायणाः । ते दूताः सहसा यान्ति पापिनोऽपि परां गतिम् ॥ ७३ ॥

વિષ્ણુભક્ત યતિઓની પરિચર્યામાં પરાયણ રહેનારા, જાણે પ્રભુના દૂત સમા, પાપી હોવા છતાં પણ સહસા પરમ ગતિને પામે છે.

Verse 74

मुहुर्तं वा मुहुर्तार्द्धं यस्तिष्टोद्धरिमन्दिरे । सोऽपि याति परं स्थानं किमुद्वात्रघिंशवत्सरान् ॥ ७४ ॥

હરિના મંદિરમાં એક મુહૂર્ત—અથવા અર્ધ મુહૂર્ત—પણ જે રહે, તે પણ પરમ સ્થાનને પામે; તો વર્ષો સુધી રહે તે વિશે શું કહેવું!

Verse 75

उपलेपनकर्त्तारौ संमार्जनपरायणौ । एतौ हरिगृहे नित्यं जीर्णशीर्णाधिरोपकौ ॥ ७५ ॥

તેઓ ઉપલેપન કરનાર અને સંમાર્જનમાં પરાયણ છે; હરિગૃહમાં નિત્ય જર્જરિત-ભંગાયેલાનું પુનઃસ્થાપન અને મરામત કરે છે.

Verse 76

जलसेचनकर्त्तारौ दीपदौ हरिमन्दिरे । कथमेतौ महाभागौ यातनाभोगमर्हथ ॥ ७६ ॥

હરિના મંદિરમાં જળ છાંટીને દીપ અર્પણ કરનાર આ બે મહાભાગ ભક્તો યાતના-ભોગને કેમ લાયક થઈ શકે?

Verse 77

इत्युक्ता विष्णुदूतास्ते च्छित्वा पाशांस्तदैव हि । आरोप्यावां विमानाग्रयं ययुर्विष्णोः परं पदम् ॥ ७७ ॥

આ રીતે કહ્યા પછી વિષ્ણુદૂતોએ તરત જ પાશો કાપી નાખ્યા અને તે બંનેને શ્રેષ્ઠ વિમાનમાં બેસાડી વિષ્ણુના પરમ પદે લઈ ગયા.

Verse 78

तत्र सामीप्यमापन्नौ देवदेवस्य चक्रिणः । दिव्यान्भोगान्भुक्तवन्तौ तावत्कालं मुनीश्वर ॥ ७८ ॥

ત્યાં દેવદેવ ચક્રધારીના સાન્નિધ્યને પામી, હે મુનીશ્વર, તે બંનેએ એટલા સમય સુધી દિવ્ય ભોગો ભોગવ્યા.

Verse 79

दिव्यान्भोगांस्तु तत्रापि भुक्त्वा यातौ महीमिमाम् । अत्रापि संपदतुला हरिसेवाप्रसादतः ॥ ७९ ॥

ત્યાં પણ દિવ્ય ભોગો ભોગવીને તે બંને આ ધરતી પર પાછા આવ્યા; અને અહીં પણ હરિસેવાના પ્રસાદથી તેમને તેવી જ સમાન સમૃદ્ધિ પ્રાપ્ત થઈ.

Verse 80

अनिच्छया कृतेनापि सेवनेन हरेर्मुने । प्राप्तमीदृक् फलं विप्र देवानामपि दुर्लभम् ॥ ८० ॥

હે મુને, હે વિપ્ર, ઇચ્છા વિના કરેલી હરિસેવા દ્વારા પણ આવું ફળ પ્રાપ્ત થાય છે, જે દેવતાઓને પણ દુર્લભ છે.

Verse 81

इच्छयाराध्य विश्वेशं भक्तिभावेन माधवम् । प्राप्स्यावः परमं श्रेय इति हेतुर्निरुपितः ॥ ८१ ॥

સ્વઇચ્છાથી ભક્તિભાવપૂર્વક વિશ્વેશ્વર માધવની આરાધના કરીએ તો અમે પરમ શ્રેય પ્રાપ્ત કરીશું—આ હેતુ સ્પષ્ટ રીતે નિરૂપિત થયો છે।

Verse 82

अवशेनापि यत्कर्म कृतं स्यात्सुमहत्फलम् । जायते भूमिदेवेन्द्र किं पुनः श्रद्धया कृतम् ॥ ८२ ॥

હે ભૂમિદેવેન્દ્ર! અજાણતાં કરેલું કર્મ પણ અતિ મહાન ફળ આપે છે; તો શ્રદ્ધા-ભક્તિથી કરેલું કેટલું વધુ ફળદાયક થશે!

Verse 83

एतदुक्तं निशम्यासौ स मुनीन्द्रो विभण्डकः । प्रशस्य दम्पती तौ तु प्रययौ स्वतपोवनम् ॥ ८३ ॥

આ વચન સાંભળી મુનીન્દ્ર વિભાંડકે તે દંપતીની પ્રશંસા કરી અને પછી પોતાના તપોવન તરફ પ્રસ્થાન કર્યું।

Verse 84

तस्माज्जानीहि देवर्षे देवदेवस्य चक्रिणः । परिचर्या तु सर्वेषां कामधेनूपमा स्मृता ॥ ८४ ॥

અતએવ હે દેવર્ષિ! જાણો કે દેવોના દેવ, ચક્રધારી પ્રભુની સેવા સર્વ માટે કામધેનુ સમાન સ્મરાય છે।

Verse 85

हरिपूजापराणां तु हरिरेव सनातनः । ददाति परमं श्रेयः सर्वकामफलमप्रदः ॥ ८५ ॥

હરિપૂજામાં પરાયણ જનને સનાતન હરિ જ પરમ શ્રેય આપે છે; યોગ્ય ઇચ્છાઓના ફળને તેઓ કદી અટકાવતા નથી।

Verse 86

य इदं पुण्यमाख्यानं सर्वपापप्रणाशनम् । पठेच्च श्रृणुयाद्वापि सोऽपि याति परां रातिम् ॥ ८६ ॥

જે આ પુણ્ય આખ્યાન, સર્વ પાપનો નાશ કરનારું, પાઠ કરે અથવા શ્રવણ કરે—તે પણ પરમ ગતિને પ્રાપ્ત થાય છે।