Nārada’s Hymn to Viṣṇu (Nāradasya Viṣṇu-stavaḥ)
ઋષિઓના પ્રશ્નોના ઉત્તરરૂપે સૂત સનકાદિ કુમારોનું વર્ણન કરે છે—તેઓ બ્રહ્માના માનસપુત્ર, બ્રહ્મચારી અને મોક્ષપરાયણ, મેરુથી બ્રહ્મસભા તરફ જઈ રહ્યા હતા. માર્ગમાં તેઓ વિષ્ણુની પાવન નદી ગંગાને જોઈ સીતાજળમાં સ્નાન કરવાની ઇચ્છા કરે છે. ત્યારે નારદ આવી જ્યેષ્ઠ ભાઈઓને વંદન કરીને નારાયણ, અચ્યુત, અનંત, વાસુદેવ, જનાર્દન વગેરે નામજપ સાથે વિસ્તૃત વિષ્ણુસ્તોત્ર પાઠ કરે છે. સ્તોત્રમાં વિષ્ણુ સગુણ-નિર્ગુણ, જ્ઞાન અને જ્ઞાતા, યોગ અને યોગથી પ્રાપ્ત, તથા વિશ્વરૂપ હોવા છતાં અસંગ તરીકે પ્રતિપાદિત છે; કૂર્મ, વરાહ, નરસિંહ, વામન, પરશુરામ, રામ, કૃષ્ણ, કલ્કિ વગેરે અવતારોનું કીર્તન અને નામસ્મરણની શુદ્ધિ-મોક્ષદાયી મહિમા વારંવાર ગવાય છે. સ્નાન કરીને સંધ્યા-તર્પણાદિ કર્યા પછી મુનિઓ હરિકથામાં પ્રવૃત્ત થાય છે; ત્યારબાદ નારદ ભગવાનના લક્ષણો, ફળદાયી કર્મ, સત્ય જ્ઞાન, તપ અને વિષ્ણુને પ્રિય અતિથિસત્કારની રીત પૂછે છે. અંતે ફલશ્રુતિ—પ્રાતઃ પાઠથી પાવનતા અને વિષ્ણુલોકપ્રાપ્તિ થાય છે.
Shlokas
Verse 1
ऋषय ऊचुः । कथं सनत्कुमारस्तु नारदाय महात्मने । प्रोक्तवान् सकलान् धर्मान् कथं तौ मिलितावुभौ 1. ॥ १ ॥
ઋષિઓએ કહ્યું—મહાત્મા નારદને સનત્કુમારે સર્વ ધર્મો કેવી રીતે ઉપદેશ્યા? અને તે બંને પરસ્પર કેવી રીતે મળ્યા?
Verse 2
कस्मिन् स्थाने स्थितौ सूत तावुभौ ब्रह्मवादिनौ । हरिगीतसमुद्गाने चक्रतुस्तद्वदस्व नः ॥ २ ॥
હે સૂત! તે બંને બ્રહ્મવાદી કયા સ્થાને સ્થિત હતા? અને હરિગીતના મધુર ગાનનું આરંભ તેમણે ક્યાં કર્યું? અમને કહો.
Verse 3
सूत उवाच । सनकाद्या महात्मानो ब्रह्मणो मानसाः सुताः । निर्ममा निरहङ्काराः सर्वे ते ह्यूर्ध्वरेतसः ॥ ३ ॥
સૂતે કહ્યું—સનક આદિ મહાત્માઓ બ્રહ્માના માનસપુત્રો હતા. તેઓ મમતા અને અહંકારથી રહિત; સર્વે ઊર્ધ્વરેતસ્, એટલે બ્રહ્મચર્યમાં સ્થિત હતા.
Verse 4
तेषां नामानि वक्ष्यामि सनकश्च सनन्दनः । सनत्कुमारश्च विभुः सनातन इति स्मृतः ॥ ४ ॥
હું તેમના નામ કહું છું—સનક, સનન્દન, વિભુ સનત્કુમાર, અને જે ‘સનાતન’ તરીકે સ્મરાય છે.
Verse 5
विष्णुभक्ता महात्मानो ब्रह्मध्यानपरायणाः । सहस्रसूर्यसंकाशाः सत्यसन्धा मुमुक्षवः ॥ ५ ॥
તેઓ મહાત્માઓ વિષ્ણુભક્ત છે, બ્રહ્મધ્યાનમાં પરાયણ છે; સહસ્ર સૂર્ય સમ તેજસ્વી, સત્યસંધ અને મુક્તિ ઇચ્છનાર છે.
Verse 6
एकदा मेरुशृङ्गं ते प्रस्थिताः ब्रह्मणः सभाम् । इष्टां मार्गेऽथ ददृशुः गंगां विष्णुपदीं द्विजाः ॥ ६ ॥
એક વાર તે દ્વિજ ઋષિઓ મેરુશિખરથી બ્રહ્માની સભા તરફ પ્રસ્થાન કર્યા; માર્ગમાં તેમણે વિષ્ણુપદી પવિત્ર ગંગાનું દર્શન કર્યું।
Verse 7
तां निरीक्ष्य समुद्युक्ताः स्नातुं सीताजलेऽभवन् । एतस्मिन्नन्तरे तत्र देवर्षिर्नारदो मुनिः ॥ ७ ॥
તેણે જોઈ તેઓ સીતાજળમાં સ્નાન કરવા ઉત્સુક બની તૈયાર થયા. એ જ સમયે ત્યાં દેવર્ષિ મુનિ નારદ આવી પહોંચ્યા।
Verse 8
आजगाम द्विजश्रेष्ठा दृष्ट्वा भ्रातॄन् स्वकाग्रजान् । तान् दृष्ट्वा स्नातुमुद्युक्तान् नमस्कृत्य कृताञ्जलि ॥ ८ ॥
પછી દ્વિજશ્રેષ્ઠ નારદ આવ્યા. પોતાના અગ્રજ ભાઈઓને અને સ્નાન માટે તૈયાર જોઈ, તેમણે કરજોડે નમસ્કાર કર્યો।
Verse 9
गृणन् नामानि सप्रेमभक्तियुक्तो मधुद्विषः । नारायणाच्युतानन्त वासुदेव जनार्दन ॥ ९ ॥
પ્રેમભક્તિથી યુક્ત થઈ મધુદ્વિષના નામોનું કીર્તન કરવું—નારાયણ, અચ્યુત, અનંત, વાસુદેવ, જનાર્દન।
Verse 10
यज्ञेश यज्ञपुरुष कृष्ण विष्णो नमोऽस्तु ते । पद्माक्ष कमलाकान्त गङ्गाजनक केशव । क्षीरोदशायिन् देवेश दामोदर नमोऽस्तु ते ॥ १० ॥
હે યજ્ઞેશ, હે યજ્ઞપુરુષ, હે કૃષ્ણ, હે વિષ્ણુ—તમને નમસ્કાર. હે પદ્માક્ષ, હે કમલાકાંત, હે ગંગાજનક કેશવ; હે ક્ષીરોદશાયી, હે દેવેશ દામોદર—તમને નમસ્કાર.
Verse 11
श्रीराम विष्णो नरसिंह वामन प्रद्युम्न संकर्षण वासुदेव । अजानिरुद्धामलरुङ् मुरारे त्वं पाहि नः सर्वभयादजस्रम् ॥ ११ ॥
હે શ્રીરામ! હે વિષ્ણુ—નરસિંહ, વામન; હે પ્રદ્યુમ્ન, સંકર્ષણ, વાસુદેવ; હે અજાનિરુદ્ધ, નિર્મળ મુરારી! અમને સર્વ ભયથી સતત રક્ષા કર।
Verse 12
इत्युच्चरन् हरेर्नाम नत्वा तान् स्वाग्रजान् मुनीन् । उपासीनश्च तैः सार्धं सस्नौ प्रीतिसमन्वितः ॥ १२ ॥
આ રીતે હરિનું નામ ઉચ્ચારીને અને તે અગ્રણિ મુનિઓને નમસ્કાર કરીને, તે તેમની સાથે બેસ્યો અને પ્રેમ-આનંદથી ભરાઈ સ્નાન કર્યું।
Verse 13
तेषां चापि तु सीताया जले लोकमलापहे । स्नात्वा सन्तर्प्य देवर्षिपितॄन् विगतकल्मषाः ॥ १३ ॥
તેઓ પણ સીતાના તે જળમાં—જે લોકમલ હરે છે—સ્નાન કરીને પાપમુક્ત થયા; અને સ્નાન પછી દેવો, ઋષિઓ તથા પિતૃઓને તર્પણ આપી તૃપ્ત કર્યા।
Verse 14
उत्तीर्य सन्ध्योपास्त्यादि कृत्वाचारं स्वकं द्विजाः । कथां प्रचक्रुर्विविधाः नारायणगुणाश्रिताः ॥ १४ ॥
સ્નાન કરીને બહાર આવી દ્વિજોએ સંધ્યા-ઉપાસના વગેરે પોતાના નિયત આચાર કર્યા; પછી નારાયણના ગુણોમાં આશ્રિત વિવિધ કથા-ચર્ચા શરૂ કરી।
Verse 15
कृतक्रियेषु मुनिषु गङ्गातीरे मनोरमे । चकार नारदः प्रश्नं नानाख्यानकथान्तरे ॥ १५ ॥
મનોરમ ગંગાતીરે મુનિઓએ પોતાની ક્રિયાઓ પૂર્ણ કરી ત્યારે, અનેક આખ્યાન-કથાઓની વચ્ચે નારદે એક પ્રશ્ન કર્યો।
Verse 16
नारद उवाच । सर्वज्ञाः स्थ मुनिश्रेष्ठाः भगवद्भक्तितत्पराः । यूयं सर्वे जगन्नाथा भगवन्तः सनातनाः ॥ १६ ॥
નારદે કહ્યું—તમે સર્વે સર્વજ્ઞ, મુનિશ્રેષ્ઠ અને ભગવદ્-ભક્તિમાં પરમ તત્પર છો. તમે જ જગન્નાથ, સનાતન અને પૂજ્ય ભગવંતો છો॥૧૬॥
Verse 17
लोकोद्धारपरान् युष्मान् दीनेषु कृतसौहृदान् । पृच्छे ततो वदत मे भगवल्लक्षणं बुधाः ॥ १७ ॥
લોકોના ઉદ્ધારમાં તત્પર અને દીનો પ્રત્યે સૌહાર્દ ધરાવતા આપને હું પૂછું છું. હે બુદ્ધિમાનો, કૃપા કરીને મને ભગવાનના લક્ષણ કહો॥૧૭॥
Verse 18
येनेदमखिलं जातं जगत्स्थावरजङ्गमम् । गङ्गापादोदकं यस्य स कथं ज्ञायते हरिः ॥ १८ ॥
જેનાથી આ સમગ્ર જગત્—સ્થાવર અને જંગમ—ઉત્પન્ન થયું, અને જેના પાદપ્રક્ષાલનનું જળ જ ગંગા છે, તે હરિને સામાન્ય ઉપાયોથી કેવી રીતે સંપૂર્ણ જાણી શકાય?॥૧૮॥
Verse 19
कथं च त्रिविधं कर्म सफलं जायते नृणाम् । ज्ञानस्य लक्षणं ब्रूत तपसश्चापि मानदाः ॥ १९ ॥
અને મનુષ્યોનું ત્રિવિધ કર્મ કેવી રીતે ફળદાયી બને છે? હે માનનીયજનો, જ્ઞાનનું લક્ષણ અને તપનું લક્ષણ પણ મને કહો॥૧૯॥
Verse 20
अतिथेः पूजनं वापि येन विष्णुः प्रसीदति । एवमादीनि गुह्यानि हरितुष्टिकराणि च । अनुगृह्य च मां नाथास्तत्त्वतो वक्तुमर्हथ ॥ २० ॥
અતિથિનું પૂજન—જેનાથી વિષ્ણુ પ્રસન્ન થાય—અને આવા હરીને તૃપ્ત કરનાર ગુહ્ય આચારો વગેરે; હે નાથો, મને અનુગ્રહ કરીને તેમનું તત્ત્વ યથાર્થ રીતે કહો॥૨૦॥
Verse 21
शौनक उवाच । नमः पराय देवाय परस्मात् परमाय च । परावरनिवासाय सगुणायागुणाय च ॥ २१ ॥
શૌનક બોલ્યા—પરાત્પર અને પરમાત્પર એવા પરમ દેવને નમસ્કાર; પર અને અપાર—બન્ને લોકનો નિવાસ, અને સગુણ પણ નિર્ગુણ પણ એવા પ્રભુને વંદન।
Verse 22
अमायायात्मसंज्ञाय मायिने विश्वरूपिणे । योगीश्वराय योगाय योगगम्याय विष्णवे ॥ २२ ॥
માયાથી પર, આત્મસ્વરૂપ તરીકે પ્રસિદ્ધ; માયાધિપતિ, વિશ્વરૂપ; યોગીઓના ઈશ્વર, સ્વયં યોગ, અને યોગથી જ પ્રાપ્ત એવા વિષ્ણુને નમસ્કાર।
Verse 23
ज्ञानाय ज्ञानगम्याय सर्वज्ञानैकहेतवे । ज्ञानेश्वराय ज्ञेयाय ज्ञात्रे विज्ञानसम्पदे ॥ २३ ॥
જે સ્વયં જ્ઞાન છે, જ્ઞાનથી જ પ્રાપ્ત થાય છે, સર્વ જ્ઞાનનું એકમાત્ર કારણ છે; જ્ઞાનેશ્વર, જ્ઞેય, જ્ઞાતા અને વિજ્ઞાન-સંપદા સ્વરૂપ પ્રભુને નમસ્કાર।
Verse 24
ध्यानाय ध्यानगम्याय ध्यातृपापहराय च । ध्यानेश्वराय सुधिये ध्येयध्यातृस्वरूपिणे ॥ २४ ॥
ધ્યાનસ્વરૂપ, ધ્યાનથી જ પ્રાપ્ત; ધ્યાતા ના પાપ હરણ કરનાર; ધ્યાનેશ્વર; શુદ્ધ બુદ્ધિના સ્ત્રોત; અને ધ્યેય તથા ધ્યાતા—બન્નેના સ્વરૂપ એવા પ્રભુને નમસ્કાર।
Verse 25
आदित्यचन्द्रा ग्निविधातृदेवाः सिद्धाश्च यक्षासुरनागसंघाः । यच्छक्तियुक्तास्तमजं पुराणं सत्यं स्तुतीशं सततं नतोऽस्मि ॥ २५ ॥
જેનાં શક્તિથી સૂર્ય-ચંદ્ર, અગ્નિ, વિધાતા અને દેવગણ; તેમજ સિદ્ધો, યક્ષો, અસુરો અને નાગોના સમૂહ બળવાન બને છે—તે અજ, પુરાતન, સત્યસ્વરૂપ, સ્તુતિના અધિષ્ઠાતા પ્રભુને હું સદા નમું છું।
Verse 26
यो ब्रह्मरूपी जगतां विधाता स एव पाता द्विजविष्णुरूपी । कल्पान्तरुद्रा ख्यतनुः स देवः शेतेऽङघ्रिपानस्तमजं भजामि ॥ २६ ॥
જે બ્રહ્મારૂપે જગતોનો વિધાતા છે, એ જ વિષ್ಣુરૂપે તેમનો પાલક છે; અને કલ્પાંતમાં રુદ્રનામક તનુ ધારણ કરે છે. એ જ અજ દેવ શેષ પર પગ મૂકીને શયન કરે છે—હું તેને ભજું છું.
Verse 27
यन्नामसङ्कीर्तनतो गजेन्द्रो ग्राहोग्रबन्धान्मुमुचे स देवः । विराजमानः स्वपदे पराख्ये तं विष्णुमाद्यं शरणं प्रपद्ये ॥ २७ ॥
જેનાં નામ-સંકીર્તન માત્રથી ગજેન્દ્રરાજ ગ્રાહના ઉગ્ર બંધનમાંથી મુક્ત થયો—એ પ્રભુ ‘પર’ નામના પોતાના પરમ પદમાં વિરાજમાન છે. તે આદ્ય વિષ্ণુને હું શરણ સ્વીકારું છું.
Verse 28
शिवस्वरूपी शिवभक्तिभाजां यो विष्णुरूपी हरिभावितानाम् । सङ्कल्पपूर्वात्मकदेहहेतुस्तमेव नित्यं शरणं प्रपद्ये ॥ २८ ॥
શિવભક્તોને માટે જે શિવરૂપ છે અને હરિભાવમાં લીન જનોએ માટે વિષ್ಣુરূপ છે; જે પૂર્વસંકલ્પ અને સૂક્ષ્મ આત્મતત્ત્વથી દેહધારણનું કારણ બને છે—એ જને હું નિત્ય શરણ સ્વીકારું છું.
Verse 29
यः केशिहन्ता नरकान्तकश्च बालो भुजाग्रेण दधार गोत्रम् । देवं च भूभारविनोदशीलं तं वासुदेवं सततं नतोऽस्मि ॥ २९ ॥
કેશીનો સંહાર કરનાર, નરકનો અંત કરનાર; જે બાળપણમાં ભુજાના અગ્ર પર ગોવર્ધન ધારણ કરનાર; અને દેવરૂપે પૃથ્વીનો ભાર દૂર કરવામાં આનંદ પામનાર—તે વાસુદેવને હું સદા નમું છું.
Verse 30
लेभेऽवतीर्योग्रनृसिंहरूपी यो दैत्यवक्षः कठिनं शिलावत् । विदार्य संरक्षितवान् स्वभक्तं प्रह्लादमीशं तमजं नमामि ॥ ३० ॥
જે ઉગ્ર નૃસિંહરૂપે અવતરી, શિલા સમાન કઠોર દૈત્યના વક્ષને વિદારિત કરીને, પોતાના ભક્ત પ્રહ્લાદનું રક્ષણ કર્યું—તે અજ ઈશ્વરને હું નમું છું.
Verse 31
व्योमादिभिर्भूषितमात्मसंज्ञं निरंजनं नित्यममेयतत्त्वम् । जगद्विधातारमकर्मकं च परं पुराणं पुरुषं नतोऽस्मि ॥ ३१ ॥
હું તે પરમ આદિપુરુષ—પરમ પુરાણ—ને નમસ્કાર કરું છું; જે વ્યોમાદિ તત્ત્વોથી ભૂષિત, આત્મા નામે પ્રસિદ્ધ, નિરંજન, નિત્ય, અમેય તત્ત્વસ્વરૂપ છે; જગતનો વિધાતા હોવા છતાં અકર્મ છે.
Verse 32
ब्रह्मेन्द्र रुद्रा निलवायुमर्त्यगन्धर्वयक्षासुरदेवसंघैः । स्वमूर्तिभेदैः स्थित एक ईशस्तमादिमात्मानमहं भजामि ॥ ३२ ॥
બ્રહ્મા, ઇન્દ્ર, રુદ્ર, નિલ-વાયુ, મનુષ્યો, ગંધર્વો, યક્ષો, અસુરો અને દેવસંઘોમાં, પોતાની જ મૂર્તિભેદોથી પ્રગટ થઈને પણ જે એક ઈશ્વર સ્થિત છે—તે આદિ આત્માને હું ભજું છું.
Verse 33
यतो भिन्नमिदं सर्वं समुद्भूतं स्थितं च वै । यस्मिन्नेष्यति पश्चाच्च तमस्मि शरणं गतः ॥ ३३ ॥
જેથી આ સર્વ ભિન્ન જગત ઉત્પન્ન થયું, જેમાં તે સ્થિત રહે છે, અને અંતે જેમાં જ લય પામશે—તેમાં જ હું શરણ ગયો છું.
Verse 34
यः स्थितो विश्वरूपेण सङ्गीवात्र प्रतीयते । असङ्गी परिपूर्णश्च तमस्मि शरणं गतः ॥ ३४ ॥
જે વિશ્વરૂપે સ્થિત રહી અહીં સર્વ સાથે સંગી હોય તેમ પ્રતીત થાય છે, પરંતુ ખરેખર અસંગ અને પરિપૂર્ણ છે—તેમાં જ હું શરણ ગયો છું.
Verse 35
हृदि स्थितोऽपि यो देवो मायया मोहितात्मनाम् । न ज्ञायेत परः शुद्धस्तमस्मि शरणं गतः ॥ ३५ ॥
હૃદયમાં સ્થિત હોવા છતાં, માયાથી મોહિત ચિત્તવાળાઓને જે દેવ જાણી શકાય નહિ—તે પરમ, સદા શુદ્ધ; તેની જ હું શરણ ગયો છું.
Verse 36
सर्वसङ्गनिवृत्तानां ध्यानयोगरतात्मनाम् । सर्वत्र भाति ज्ञानात्मा तमस्मि शरणं गतः ॥ ३६ ॥
જે સર્વ આસક્તિથી નિવૃત્ત થઈ ધ્યાનયોગમાં મન લીન કરે છે, તેમના માટે જ્ઞાનસ્વરૂપ આત્મા સર્વત્ર પ્રકાશે છે. તે પ્રભુની હું શરણમાં ગયો છું.
Verse 37
दधार मंदरं पृष्ठे निरोदेऽमृतमन्थने । देवतानां हितार्थाय तं कूर्मं शरणं गतः ॥ ३७ ॥
અમૃતમંથન સમયે સમુદ્રમાં તેણે મન્દર પર્વતને પોતાની પીઠ પર ધારણ કર્યો. દેવતાઓના હિતાર્થે તે કૂર્માવતારની હું શરણમાં ગયો છું.
Verse 38
दंष्ट्रांकुरेण योऽनन्तः समुद्धृत्यार्णवाद् धराम् । तस्थाविदं जगत् कृत्स्नं वाराहं तं नतोऽस्म्यहम् ॥ ३८ ॥
જે અનંત પ્રભુએ પોતાની દંષ્ટ્રાના અગ્રભાગથી સમુદ્રમાંથી ધરતીને ઉદ્ધરાવી, અને જેમના પર આ સમગ્ર જગત્ સ્થિર થયું—તે વારાહરૂપને હું નમસ્કાર કરું છું.
Verse 39
प्रह्लादं गोपयन् दैत्यं शिलातिकठिनोरसम् । विदार्य हतवान् यो हि तं नृसिंहं नतोऽस्म्यहम् ॥ ३९ ॥
પ્રહ્લાદનું રક્ષણ કરતાં, પથ્થર જેટલા કઠોર ઉરસવાળા દૈત્યને ચીરીને સંહાર કરનાર શ્રી નૃસિંહ ભગવાનને હું નમસ્કાર કરું છું.
Verse 40
लब्ध्वा वैरोचनेर्भूमिं द्वाभ्यां पद्भ्यामतीत्य यः । आब्रह्मभुवनं प्रादात् सुरेभ्यस्तं नतोऽजितम् ॥ ४० ॥
બલી (વૈરોચનિપુત્ર) પાસેથી પ્રાપ્ત થયેલી ભૂમિને જેમણે બે પગલાંમાં વટાવી અને બ્રહ્મલોક સુધીના લોક દેવતાઓને અર્પણ કર્યા—તે અજય અજિત પ્રભુને હું નમસ્કાર કરું છું.
Verse 41
हैहयस्यापराधेन ह्येकविंशतिसंख्यया । क्षत्रियान्वयभेत्ता यो जामदग्न्यं नतोऽस्मि तम् ॥ ४१ ॥
હૈહયના અપરાધને કારણે એકવીસ વાર ક્ષત્રિય વંશનો સંહાર કરનાર જામદગ્ન્ય પરશુરામને હું પ્રણામ કરું છું।
Verse 42
आविर्भूतश्चतुर्धा यः कपिभिः परिवारितः । हतवान् राक्षसानीकं रामचन्द्रं नतोऽस्म्यहम् ॥ ४२ ॥
જે ચતુર્વિધ રૂપે પ્રગટ થઈ કપિગણોથી પરિભ્રમિત રહી રાક્ષસસેનાનો સંહાર કરનાર શ્રીરામચંદ્રને હું પ્રણામ કરું છું।
Verse 43
मूर्तिद्वयं समाश्रित्य भूभारमपहृत्य च । संजहार कुलं स्वं यस्तं श्रीकृष्णमहं भजे ॥ ४३ ॥
જે દ્વિરૂપ ધારણ કરીને ભૂભાર દૂર કરી, પછી પોતાના જ કુલનો સંહાર કરાવ્યો—તે શ્રીકૃષ્ણને હું ભજું છું।
Verse 44
भूम्यादिलोकत्रितयं संतृप्तात्मानमात्मनि । पश्यन्ति निर्मलं शुद्धं तमीशानं भजाम्यहम् ॥ ४४ ॥
ભૂમિ આદિ ત્રિલોકમાં વ્યાપક, આત્મામાં તૃપ્ત મુનિઓ જેને પોતાના અંતરમાં નિર્મળ અને શુદ્ધ રૂપે જુએ છે—તે ઈશાનને હું ભજું છું।
Verse 45
युगान्ते पापिनोऽशुद्धान् भित्त्वा तीक्ष्णसुधारया । स्थापयामास यो धर्मं कृतादौ तं नमाम्यहम् ॥ ४५ ॥
યુગાંતમાં તીક્ષ્ણ ધારથી પાપી અને અશુદ્ધોને ચીરી, કૃતયુગના આરંભે ધર્મ સ્થાપનારને હું પ્રણામ કરું છું।
Verse 46
एवमादीन्यनेकानि यस्य रूपाणि पाण्डवाः । न शक्यं तेन संख्यातुं कोट्यब्दैरपि तं भजे ॥ ४६ ॥
હે પાંડવો, આ રીતે તેના અસંખ્ય રૂપો છે; કરોડો વર્ષોમાં પણ તેમની ગણતરી શક્ય નથી. તેથી હું તેને જ ભજું છું.
Verse 47
महिमानं तु यन्नाम्नः परं गन्तुं मुनीश्वराः । देवासुराश्च मनवः कथं तं क्षुल्लको भजे ॥ ४७ ॥
જે દિવ્ય નામની પરમ મહિમા સુધી મુનિશ્રેષ્ઠો પણ પહોંચી શકતા નથી, અને દેવો, અસુરો તથા મનુઓ પણ નહીં—તો હું તુચ્છ જન તેને કેવી રીતે ભજું?
Verse 48
यन्नामश्रवणेनापि महापातकिनो नराः । पवित्रतां प्रपद्यन्ते तं कथं स्तौमि चाल्पधीः ॥ ४८ ॥
જેનાં નામનું માત્ર શ્રવણ કરવાથી પણ મહાપાતકી મનુષ્યો પવિત્રતા પામે છે—તેની સ્તુતિ હું અલ્પબુદ્ધિ કેવી રીતે કરું?
Verse 49
यथाकथञ्चिद्यन्नाम्नि कीर्तिते वा श्रुतेऽपि वा । पापिनस्तु विशुद्धाः स्युः शुद्धा मोक्षमवाप्नुयुः ॥ ४९ ॥
કોઈ પણ રીતે તેનું નામ કીર્તન કરવામાં આવે અથવા માત્ર સાંભળવામાં આવે તો પણ પાપીઓ વિશુદ્ધ થાય છે; અને જે શુદ્ધ થાય છે તેઓ મોક્ષ પામે છે.
Verse 50
आत्मन्यात्मानमाधाय योगिनो गतकल्मषाः । पश्यन्ति यं ज्ञानरूपं तमस्मि शरणं गतः ॥ ५० ॥
આત્મામાં આત્માને સ્થાપિત કરીને, કલ્મષરહિત યોગીઓ જ્ઞાનસ્વરૂપ એવા જેને દર્શે છે—તે પ્રભુને હું શરણ ગયો છું.
Verse 51
साङ्ख्याः सर्वेषु पश्यन्ति परिपूर्णात्मकं हरिम् । तमादिदेवमजरं ज्ञानरूपं भजाम्यहम् ॥ ५१ ॥
સાંખ્યના સાધકો સર્વ જીવોમાં પરિપૂર્ણ આત્મસ્વરૂપ હરિને જુએ છે. તે આદિદેવ, અજર, જ્ઞાનસ્વરૂપ હરિનું હું ભજન કરું છું॥૫૧॥
Verse 52
सर्वसत्त्वमयं शान्तं सर्वद्र ष्टारमीश्वरम् । सहस्रशीर्षकं देवं वन्दे भावात्मकं हरिम् ॥ ५२ ॥
જે સર્વ સત્ત્વમય, શાંત, સર્વદ્રષ્ટા ઈશ્વર છે—સહસ્રશીર્ષ દેવ, ભાવસ્વરૂપ હરિ—તેમને હું વંદન કરું છું॥૫૨॥
Verse 53
यद्भूतं यच्च वै भाव्यं स्थावरं जङ्गमं जगत् । दशाङ्गुलं योऽत्यतिष्ठत्तमीशमजरं भजे ॥ ५३ ॥
જે ભૂત, ભાવિ તથા સ્થાવર-જંગમ સમગ્ર જગતથી ‘દશાંગુલ’ પરે સ્થિત છે—તે અજર ઈશ્વરનું હું ભજન કરું છું॥૫૩॥
Verse 54
अणोरणीयांसमजं महतश्च महत्तरम् । गुह्याद्गुह्यतमं देवं प्रणमामि पुनः पुनः ॥ ५४ ॥
અણુથી પણ અણુતર, અજ, મહાનથી પણ મહત્તર, અને ગુહ્યથી પણ ગુહ્યતમ એવા દેવને હું વારંવાર પ્રણામ કરું છું॥૫૪॥
Verse 55
ध्यातः स्मृतः पूजितो वा श्रुतः प्रणमितोऽपि वा । स्वपदं यो ददातीशस्तं वन्दे पुरुषोत्तमम् ॥ ५५ ॥
ધ્યાન કરાયો હોય, સ્મરણ કરાયું હોય, પૂજા કરાઈ હોય, શ્રવણ કરાયું હોય, કે માત્ર પ્રણામ જ કરાયો હોય—જે ઈશ્વર પોતાનું પરમ પદ આપે છે, તે પુરુષોત્તમને હું વંદન કરું છું॥૫૫॥
Verse 56
इति स्तुवन्तं परमं परेशं हर्षाम्बुसंरुद्धविलोचनास्ते । मुनीश्वरा नारदसंयुतास्तु सनन्दनाद्याः प्रमुदं प्रजग्मुः ॥ ५६ ॥
આ રીતે પરમેશ્વર, પરમ પ્રભુની સ્તુતિ કરતાં, હર્ષાશ્રુથી આંખો ભરાઈ ગયેલા તે મુનીશ્વરો—નારદ સહિત સનન્દન આદિ—પરમ આનંદથી પ્રસ્થાન કર્યા।
Verse 57
यं इदं प्रातरुत्त्थाय पठेद्वै पौरुषं स्तवम् । सर्वपापविशुद्धात्मा विष्णुलोकं स गच्छति ॥ ५७ ॥
જે પ્રાતઃકાળે ઉઠીને આ પુરુષ-સ્તવનું પાઠ કરે છે, તે સર્વ પાપોથી શુદ્ધ થઈ વિષ્ણુલોકને પ્રાપ્ત કરે છે।
Verse 58
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे प्रथमपादे सनत्कुमारनारदसंवादेनारदकृतविष्णुस्तुतिर्नाम द्वितीयोऽध्यायः ॥ २ ॥
આ રીતે શ્રી બૃહન્નારદીય પુરાણના પૂર્વભાગના પ્રથમ પાદમાં સનત્કુમાર-નારદ સંવાદમાં ‘નારદકૃત વિષ્ણુ-સ્તુતિ’ નામનો દ્વિતીય અધ્યાય સમાપ્ત થયો।
Frequently Asked Questions
It sacralizes the teaching environment by linking tīrtha practice to Viṣṇu-theology (Gaṅgā as Viṣṇu-pāda-jala) and demonstrates the Purāṇic ideal that Vedic rites (snāna, sandhyā, tarpaṇa) are completed and crowned by Hari-nāma and stotra, integrating karma with mokṣa-dharma.
The stotra compresses core Purāṇic Vedānta: Viṣṇu as both saguṇa and nirguṇa, as knowledge/yoga and their goal, as viśvarūpa yet unattached, alongside an avatāra taxonomy and the doctrine that hearing or uttering the Divine Name purifies even grave sins and leads toward liberation.