Pūrṇimā-vrata (Lakṣmī–Nārāyaṇa-vrata): Observance, Moon Arghya, and Annual Udyāpana
સનક નારદને ‘પૂર્ણિમા-વ્રત’નું ઉપદેશ આપે છે—આ વ્રત પાપનાશક, શોકહર અને દુષ્ટ સ્વપ્નો તથા અશુભ ગ્રહપ્રભાવથી રક્ષક છે. માર્ગશીર્ષ શુક્લ પૂર્ણિમાથી વ્રતી દંતધાવન, સ્નાન, શ્વેત વસ્ત્ર, આચમન કરીને નારાયણસ્મરણ સાથે સંકલ્પ લઈ લક્ષ્મી–નારાયણની પૂજા કરે છે; ઉપચાર, કીર્તન/પાઠ અને ગૃહ્યવિધિ પ્રમાણે ચતુરસ્ર સ્થંડિલ પર ઘૃત-તિલની આહુતિ પુરુષસૂક્તાનુસાર આપી, પછી શાંતિસૂક્તથી શમન કરે છે. પૂર્ણિમાએ ઉપવાસ રાખી શ્વેત પુષ્પ અને અક્ષતથી ચંદ્રને અર્ઘ્ય આપે છે અને પાષંડીઓને ટાળી રાત્રિ જાગરણ કરે છે. બીજા દિવસે સવારે ફરી પૂજા, બ્રાહ્મણભોજન, પછી ગૃહસ્થભોજન. આ વ્રત માસે માસે એક વર્ષ કરી, કાર્તિકમાં ઉદ્યાપનમાં મંડપસજ્જા, સર્વતોભદ્ર રચના, કુંભસ્થાપન, પંચામૃત અભિષેક, ગુરુને પ્રતિમા-દક્ષિણા, બ્રાહ્મણભોજન, તિલદાન અને તિલહોમ—સમૃદ્ધિ અને અંતે વિષ્ણુધામ પ્રદાન કરે છે।
Shlokas
Verse 1
सनक उवाच । अन्यद्व्रतवरं वक्ष्य श्रृणुष्व मुनिसत्तम । सर्वपापहरं पुण्यं सर्वदुःखनिबर्हणम् ॥ १ ॥
સનક બોલ્યા—હે મુનિશ્રેષ્ઠ! હવે હું બીજું એક શ્રેષ્ઠ વ્રત કહું છું; સાંભળો. તે પુણ્યદાયક છે, સર્વ પાપ હરનાર અને સર્વ દુઃખ નાશ કરનાર છે.
Verse 2
ब्राह्मणक्षत्रियविशां शूद्राणां योषितां तथा । समस्तकामफलदं सर्वव्रतफलप्रदम् ॥ २ ॥
આ વ્રત બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય, વૈશ્ય, શૂદ્ર તથા સ્ત્રીઓને પણ સર્વ ઇચ્છિત ફળ આપે છે અને સર્વ વ્રતોનું ફળ પ્રદાન કરે છે.
Verse 3
दुःस्वन्पनाशनं धर्म्यं दुष्टग्रहनिवारणम् । सर्वलोकेषु विख्यातं पूर्णिमाव्रतमुत्तम् । येन चीर्णेन पापानां राशिकोटिः प्रशाम्यति ॥ ३ ॥
આ ધર્મમય, દુઃસ્વપ્નનાશક અને દુષ્ટ ગ્રહોના ઉપદ્રવને દૂર કરનાર—સર્વ લોકોમાં પ્રસિદ્ધ ઉત્તમ પૂર્ણિમા-વ્રત છે. તેને વિધિપૂર્વક આચરવાથી પાપોના કરોડો ઢગલા પણ શાંત થાય છે.
Verse 4
मार्गशीर्षे सितेपक्षे पूर्णायां नियतः शुचिः । स्नानं कुर्याद्यथाचारं दन्तधावनपूर्वकम् ॥ ४ ॥
માર્ગશીર્ષ માસના શુક્લપક્ષની પૂર્ણિમાએ, નિયમિત અને શુચિ બની, પહેલાં દંતધાવન કરીને, આચાર મુજબ સ્નાન કરવું જોઈએ.
Verse 5
शुक्लाम्बरधरः शुद्धो गृहमागगत्य वाग्यतः । प्रक्षाल्य पादावाचम्य स्मरत्रारायणं प्रभुम् ॥ ५ ॥
શુદ્ધ શ્વેત વસ્ત્ર ધારણ કરીને, પવિત્ર બની, ઘેર પરત આવી વાણી સંયમમાં રાખી, પગ ધોઈ આચમન કરીને પરમપ્રભુ નારાયણનું સ્મરણ કરવું।
Verse 6
नित्यं देवार्चनं कृत्वा पश्वात्संकल्पपूर्वकम् । लक्ष्मी नारायणं देवमर्चयेद्भक्तिभावतः ॥ ६ ॥
નિત્ય દેવાર્ચન કરીને, પછી સંકલ્પપૂર્વક, ભક્તિભાવથી લક્ષ્મી-નારાયણ દેવનું અર્ચન કરવું।
Verse 7
आवाहनासनाद्यैश्च गन्धपुष्पादिभिर्व्रती । नमो नारायणायेति पूजयेद्भक्तितत्परः ॥ ७ ॥
વ્રતી ભક્તે આવાહન, આસન વગેરે વિધિઓ તથા ગંધ, પુષ્પાદિ અર્પણ કરીને, ‘નમો નારાયણાય’ કહી ભક્તિપૂર્વક પૂજન કરવું।
Verse 8
गीतैर्वाद्यैश्च नृत्यैश्च पुराणपठनादिभिः । स्तोत्रैर्वाराधयेद्देवं व्रतकृत्सुसमाहितः ॥ ८ ॥
ભક્તિગીતો, વાદ્યો અને નૃત્યથી, પુરાણપાઠ વગેરે દ્વારા તથા સ્તોત્રોથી—વ્રત કરનાર ભક્ત સुसમાહિત થઈ દેવની આરાધના કરે।
Verse 9
देवस्य पुरतः कृत्वा स्थण्डिलं चतुरस्रेकम् । अरत्निमात्रं तत्रान्गिं स्थापयेद्गृह्यमार्गतः । आज्यभागान्तर्पयन्तं कृत्वा पुरुषसूक्ततः । चरणा च तिलैश्वापि घृतेन जुहुयात्तथा ॥ ९ ॥
દેવના સમક્ષ એક અરત્નિ પ્રમાણનું ચતુરસ્ર સ્થંડિલ બનાવી, ગૃહ્યવિધિ અનુસાર ત્યાં અગ્નિ સ્થાપિત કરવી। પછી પુરુષસૂક્ત મુજબ આજ્યભાગોની આહુતિ આપી, તિલ અને ઘૃતથી પણ યથાવિધિ હોમ કરવો।
Verse 10
एकवारं द्विवारं वात्रिवारं वापि शक्तितः । होमं कुर्यात्प्रयत्नेन सर्वपापनिवृत्तये ॥ १० ॥
પોતાની શક્તિ અનુસાર—એકવાર, બેવાર અથવા ત્રણવાર પણ—સર્વ પાપનિવૃત્તિ માટે પ્રયત્નપૂર્વક હોમ કરવો જોઈએ।
Verse 11
प्रायश्चित्तादिकं सर्वं स्वगृह्योक्तविधानतः । समाप्य होमं विधिवच्छान्तिसूक्तं जपेद्रुधः ॥ ११ ॥
પોતાના ગૃહ્યસૂત્રમાં કહેલા વિધાન મુજબ પ્રાયશ્ચિત્ત વગેરે બધું પૂર્ણ કરીને, વિધિવત હોમ સમાપ્ત કરી, પછી શાંતિસૂક્તનું યોગ્ય રીતે જપ કરવું।
Verse 12
पश्चाद्देवं समागत्य पुनः पूजां प्रकल्पयेत् । तथोपवासं देवाय ह्यर्पयेद्भक्तिसंयुतः ॥ १२ ॥
પછી ફરી દેવના સમીપ જઈ પુનઃ પૂજાની વ્યવસ્થા કરવી; અને ભક્તિપૂર્વક તે ઉપવાસ પણ પ્રભુને અર્પણ કરવો।
Verse 13
पौर्णमास्यां निराहारः स्थित्वा देव तवाज्ञया । भोक्ष्यामि पुण्डरीकाक्ष परेऽह्नि शरणं भव ॥ १३ ॥
“હે દેવ! તમારી આજ્ઞાથી હું પૂનમના દિવસે નિરાહાર રહીશ. હે પુણ્ડરીકાક્ષ! બીજા દિવસે ભોજન કરીશ—તમે જ મારી શરણ થાઓ.”
Verse 14
इति विज्ञाप्य देवायह्यर्घ्यं दद्यात्तथैन्दवे । जानुभ्यामवनीं गत्वा शुक्लपुष्पाक्षतान्वितः ॥ १४ ॥
આ રીતે દેવને વિનંતી કરીને, ચંદ્રદેવને પણ અર્ઘ્ય આપવું; અને બંને ઘૂંટણેથી ધરતી પર નમી, શ્વેત પુષ્પો તથા અક્ષત સાથે અર્પણ કરવું।
Verse 15
क्षीरोदार्णवसंभूत अत्रिगोत्रसमुद्भव । ग्रहाणार्घ्यं मया दत्तं रोहिणीनायक प्रभो । एवमर्घ्यं प्रदायेन्दोः प्रार्थयेत्प्राञ्जलिस्ततः ॥ १५ ॥
હે ક્ષીરસાગરથી ઉત્પન્ન, અત્રિગોત્રમાં પ્રગટ, રોહિણીના નાયક પ્રભો! મેં અર્પિત કરેલું અર્ઘ્ય સ્વીકારો. આ રીતે ચંદ્રદેવને અર્ઘ્ય આપી પછી હાથ જોડીને પ્રાર્થના કરવી.
Verse 16
तिष्टन्पूर्वमुखो भूत्वा पश्यन्निन्दुं च नारद ॥ १६ ॥
હે નારદ! પૂર્વ તરફ મુખ કરીને ઊભા રહી ચંદ્રનું દર્શન કર.
Verse 17
नमः शुक्लांशवे तुभ्यं द्विजराजाय ते नमः । रोहिणीपतये तुभ्यं लक्ष्मीभ्रात्रे नमोऽस्तु ते ॥ १७ ॥
હે શ્વેત કિરણો ધરાવનાર! તમને નમસ્કાર. હે દ્વિજરાજ! તમને નમસ્કાર. હે રોહિણીપતિ! તમને નમસ્કાર. હે લક્ષ્મીના ભ્રાતા! તમને પ્રણામ હો.
Verse 18
ततश्च जागरं कुर्यात्पुराणश्रवणादिभिः । जितेन्द्रियश्च संशुद्धः पाषण्डालोकवर्जितः ॥ १८ ॥
ત્યારબાદ પુરાણ-શ્રવણ વગેરે દ્વારા જાગરણ કરવું; ઇન્દ્રિયજિત, શુદ્ધ બની, પાષંડ લોકોની સંગત ટાળવી.
Verse 19
ततः प्रातः प्रकुर्वीत स्वाचारं च यथाविधि । पुनः संपूजयेद्देवं यथाविभवविस्तरम् ॥ १९ ॥
પછી પ્રાતઃકાળે વિધાન મુજબ પોતાનો નિત્યાચાર કરવો; અને ફરી પોતાની ક્ષમતા મુજબ વિસ્તારે દેવની પૂજા કરવી.
Verse 20
ब्राह्मणान्भोजयेच्छक्त्या ततश्च प्रयतो नरः । बन्धुभृत्यादिभिः सार्धं स्वयं भुञ्जीत वाग्यतः ॥ २० ॥
યથાશક્તિ પહેલાં બ્રાહ્મણોને ભોજન કરાવવું; પછી સંયમિત અને સાવધાન રહી, વાણી સંયમમાં રાખીને, બંધુ‑ભૃત્યાદિ સાથે પોતે ભોજન કરવું।
Verse 21
एवं पौषादिमासेषु पूर्णमास्यामुपोषितः । अर्चयेद्भक्तिसंयुक्तो नारायणमनायमम् ॥ २१ ॥
આ રીતે પૌષ વગેરે મહિનાઓમાં પૂર્ણિમાએ ઉપવાસ કરીને, ભક્તિપૂર્વક, ક્લેશ‑ક્ષયથી રહિત નારાયણનું અર્ચન કરવું।
Verse 22
एवं संवत्सरं कृत्वा कार्तिक्यां पूर्णिमादिने । उद्यापनं प्रकुर्वीत तद्विधानं वदामि ते ॥ २२ ॥
આ રીતે એક વર્ષ સુધી કરીને, કાર્તિક માસની પૂર્ણિમાના દિવસે ઉદ્યાપન (સમાપન વિધિ) કરવું; તેની વિધિ હું તને કહું છું।
Verse 23
मण्डपं कारयेद्दिव्यं चतुरस्त्रं सुमङ्गलम् । शोभितं पुष्पमालाभिर्वितानध्वजराजितम् ॥ २३ ॥
દિવ્ય, ચતુરસ્ર અને અતિ મંગલ મંડપ બનાવડાવવો; તે પુષ્પમાળાઓથી શોભિત અને વિતાન તથા ધ્વજોથી અલંકૃત હોવો જોઈએ।
Verse 24
बहुदापसमाकीर्णं किङ्किणीजालशोभितम् । दर्पंणैश्चामरैश्चैव कलशैश्च समावृतम् ॥ २४ ॥
એ મંડપ અનેક પ્રકારના પરિચારક‑સમૂહોથી ભરેલો, કિંકિણીના જાળથી શોભિત, અને દર્પણો, ચામરો તથા કલશો વડે ચારે તરફથી આવૃત હોવો જોઈએ।
Verse 25
तन्मध्ये सर्वतोभद्रं पञ्चवर्णविराजितम् । जलपूर्णं ततः कुम्भं न्यसेत्तस्योपरि द्विज ॥ २५ ॥
તેના મધ્યમાં પંચવર્ણે શોભિત સર્વતોભદ્ર રચના સ્થાપી; ત્યારબાદ તેના ઉપર જલપૂર્ણ કુંભ મૂકવો, હે દ્વિજ।
Verse 26
पिधाय कुम्भं वस्त्रेण सुसूक्ष्मेणाति शोभितम् । हेम्ना वा रजतेनापि तथा ताम्रेण वा द्विज । लक्ष्मीनारायणं देवं कृत्वा तस्योपरि न्यसेत् ॥ २६ ॥
જલપૂર્ણ કુંભને અતિ સૂક્ષ્મ અને સુશોભિત વસ્ત્રથી ઢાંકી—તે સોનાનું હોય, ચાંદીનું હોય કે તાંબાનું—હે દ્વિજ, તેના ઉપર લક્ષ્મી-નારાયણ દેવને રચી/સ્થાપી મૂકવો।
Verse 27
पञ्चामृतेन संस्नाप्याभ्यर्च्यगन्धादिभिः क्रमात् । भक्ष्मैर्भोज्यादिनैवेद्यैर्भक्तितः संयतेन्द्रियः ॥ २७ ॥
પંચામૃતથી દેવને અભિષેક કરીને, પછી ક્રમશઃ ગંધાદિ ઉપચારોથી પૂજન કરી; ઇન્દ્રિય સંયમ રાખીને ભક્તિપૂર્વક ભક્ષ્ય-ભોજ્યાદિ નૈવેદ્ય અર્પણ કરવું।
Verse 28
जागरं च तथा कुर्यार्त्सम्यक्छ्ररद्धासमन्वितः । परेऽह्नि प्रातर्विधिवत्पूर्ववद्विष्णुमर्चयेत् ॥ २८ ॥
એ જ રીતે યોગ્ય શ્રદ્ધા સાથે સમ્યક જાગરણ કરવું; અને બીજા દિવસે પ્રાતઃકાળે પૂર્વવત્ વિધિ પ્રમાણે વિષ્ણુનું પૂજન કરવું।
Verse 29
आचार्याय प्रदातव्या प्रतिमा दक्षिणान्विता । ब्राह्मणान्भोजयेच्छक्त्या विभवे सत्यवारितम् ॥ २९ ॥
આચાર્યને દક્ષિણાસહિત પ્રતિમા અર્પણ કરવી; અને પોતાની શક્તિ મુજબ બ્રાહ્મણોને ભોજન કરાવવું—પોતાના વૈભવ વિષે સત્યનિષ્ઠ રહી, ખોટા દેખાડા વિના।
Verse 30
तिलदानं प्रकुर्वीत यथाशक्त्या समाहितः । कुर्यादग्नौ च विधिवतिलहोमं विचक्षणः ॥ ३० ॥
યથાશક્તિ મનને એકાગ્ર કરીને તિલદાન કરવું જોઈએ; અને વિવેકી પુરુષે વિધિપૂર્વક અગ્નિમાં તિલહોમ પણ કરવો જોઈએ।
Verse 31
एवं कृत्वा नरः सम्यक् लक्ष्मीनारायणव्रतम् । इह भुक्त्वा महाभोगान्पुत्रपौत्रसमन्वितः ॥ ३१ ॥
આ રીતે સમ્યક રીતે લક્ષ્મી–નારાયણ વ્રત કરવાથી મનુષ્ય આ લોકમાં જ મહાભોગ-સમૃદ્ધિ ભોગવે છે અને પુત્ર-પૌત્રોથી યુક્ત થાય છે।
Verse 32
सर्वपापविनिर्मुक्तः कुलायुतसमन्वितः । प्रयाति विष्णुभवनं योगिनामपि दुर्लभम् ॥ ३२ ॥
તે સર્વ પાપોથી મુક્ત થઈ, પોતાના કુલના અનેક જન સાથે, યોગીઓને પણ દુર્લભ એવા વિષ્ણુધામને પ્રાપ્ત કરે છે।
Frequently Asked Questions
The chapter frames the vow as a graha-śānti and doṣa-praśamana practice: worship of Lakṣmī–Nārāyaṇa plus mantra-governed homa (Puruṣa-sūkta) and Śānti-sūkta recitation functions as a pacificatory ritual complex, with Chandra-arghya explicitly aligning the observance to lunar influence and mental auspiciousness.
Śauca (bath, white clothing, ācamana), saṅkalpa, Lakṣmī–Nārāyaṇa pūjā with upacāras, gṛhya-homa with ghee/sesame offerings and prescribed sūktas, fasting on Pūrṇimā, Chandra-arghya with akṣata and white flowers, night vigil with Purāṇa-śravaṇa, next-day worship and Brāhmaṇa-feeding, and annual udyāpana with maṇḍapa/kumbha/pratimā-dāna and tila-homa.
Udyāpana is the formal completion rite that ‘seals’ a year-long vrata through intensified worship, gifts, and feeding of Brāhmaṇas; Kārtika is traditionally Vaiṣṇava-auspicious and ritually potent for Viṣṇu-centered observances, making it a fitting calendrical endpoint for a Lakṣmī–Nārāyaṇa vow.