Pāpa-bheda, Naraka-yātanā, Mahāpātaka-vicāra, Atonement Limits, Daśa-vidhā Bhakti, and Gaṅgā as Final Remedy

Verse 1

धर्मराज उवाच । पाप भेदान्प्रवक्ष्यामि यथा स्थूलाश्च यातनाः । श्रृणुष्व धैर्यमास्थाय रौद्रा ये नरका यतः ॥ १ ॥

ધર્મરાજ બોલ્યા—હું પાપોના ભેદ અને તેમ જ ઘોર યાતનાઓ વર્ણવીશ. ધૈર્ય ધારણ કરીને સાંભળો; જ્યાંથી આ દુઃખો ઉપજે એવા રૌદ્ર નરકોને.

Verse 2

पापिनो ये दुरात्मानो नरकाग्निषु सन्ततम् । पच्यन्ते येषु तान्वक्ष्ये भयंकरफलप्रदान् ॥ २ ॥

પાપી દુષ્ટાત્માઓ નરકની અગ્નિઓમાં સતત દહન પામે છે. ભયંકર ફળ આપનાર તે (અગ્નિ-યાતનાઓ) હું વર્ણવીશ.

Verse 3

तपनोवालुकाकुम्भौमहारौरवरौरवौ । कुम्भघीपाको निरुच्छ्वासः कालसूत्रः प्रमर्दनः ॥ ३ ॥

તપન, વાલુકા અને કુંભ; તેમજ રૌરવ અને મહારૌરવ; કુંભઘીપાક, નિરુચ્છ્વાસ, કાલસૂત્ર અને પ્રમર્દન—આ પણ નરક-લોકોના નામ કહેવાય છે।

Verse 4

असिपत्रवनं घोरं लालाभक्षोहिमोत्कटः । मूषावस्था वसाकूपस्तथा वैतरणी नदी ॥ ४ ॥

ભયંકર અસિપત્રવન, લાલાભક્ષ નામની યાતના, અત્યંત હિમશીત હિમોત્કટ; મૂષાવસ્થા, વસાકૂપ અને વૈતરણિ નદી—આ પણ વર્ણવાય છે।

Verse 5

भक्ष्यन्ते मूत्रपानं च पुरीषह्लद एव च । तप्तशूलं तप्तशिला शाल्मलीद्रुम एव च ॥ ५ ॥

ત્યાં તેમને મલ ભક્ષણ કરાવવામાં આવે છે અને મૂત્રપાન કરાવવામાં આવે છે; તેમજ વિષ્ઠાના કાદવમાં ડૂબાડવામાં આવે છે। તપ્ત શૂળ, તપ્ત શિલા અને શાલ્મલી વૃક્ષના કાંટા તેમને પીડે છે।

Verse 6

तथा शोणितकूपश्च घोरः शोणितभोजनः । स्वमांसभोजनं चैव वह्निज्वालानिवेशनम् ॥ ६ ॥

તેમજ ‘શોણિતકૂપ’ નામનો ભયંકર નરક છે, અને ‘શોણિતભોજન’ પણ; તેમજ ‘સ્વમાંસભોજન’ અને ‘વહ્નિજ્વાલાનિવેશન’ (અગ્નિજ્વાળાઓમાં નિવાસ) પણ છે।

Verse 7

शिलावृष्टिः शस्त्रवृष्टिर्वह्निवृष्टिस्तथैव च । क्षारोदकं चोष्णतोयं तप्तायः पिण्डभक्षणम् ॥ ७ ॥

ત્યાં પથ્થરોની વર્ષા, શસ્ત્રોની વર્ષા અને અગ્નિની વર્ષા પણ થાય છે; ક્ષારજળ અને ઉકળતું ગરમ પાણી (મળે છે), તેમજ તપ્ત લોખંડના ગોળા ભક્ષણ કરાવવામાં આવે છે।

Verse 8

अथ शिरःशोषणं च मरुत्प्रपतनं तथा । तथा पाशाणवर्णं च कृमिभोजनमेव च ॥ ८ ॥

પછી મસ્તકનું સુકાવું, વાયુથી પતન, પથ્થર જેવો વર્ણ અને કીડાઓ દ્વારા ભક્ષણ થવું - આ બધું થાય છે.

Verse 9

क्षारो दपानं भ्रमणं तथा क्रकचदारणम् । पुरीषलेपनं चैव पुरीषस्य च भोजनम् ॥ ९ ॥

ક્ષારનું પાન, ભટકવું, કરવતથી ચીરાવું, મળનું લેપન અને મળનું ભોજન કરવું - આ ભયંકર યાતનાઓ છે.

Verse 10

रेतः पानं महाघोरं सर्वसन्धिषुदाडनम् । धूमपानं पाशबन्धं नानाशूलानुलेपनम् ॥ १० ॥

વીર્યપાન જે મહાઘોર છે, સર્વ સાંધાઓમાં મારવું, ધૂમ્રપાન, પાશથી બંધન અને અનેક શૂળો ભોંકવા.

Verse 11

अङ्गारशयनं चैव तथा मुसलमर्द्दनम् । बहूनि काष्ठयन्त्राणि कषणं छेदनं तथा ॥ ११ ॥

અંગારાની શય્યા પર સૂવું, સાંબેલાથી કચડાવું, ઘણા કાષ્ઠયંત્રો દ્વારા પીડા, ઘસવું અને છેદવું.

Verse 12

पतनोत्पतनं चैव गदादण्डादिपीहनम् । गजदन्तप्रहरणं नानासर्पैश्च दंशनम् ॥ १२ ॥

પડવું અને ઉપર ફેંકાવું, ગદા અને દંડ વગેરેથી મારવું, હાથીના દાંતનો પ્રહાર અને અનેક સાપો દ્વારા ડંખ.

Verse 13

शीताम्बुसेचनं चैव नासायां च मुखे तथा । घोरक्षाराम्बुपानं च तथा लवणभक्षणम् ॥ १३ ॥

ઠંડા જળથી સેચન, નાક અને મોઢામાં પાણી ઢાળવું; કઠોર ક્ષારજળ પીવું તથા મીઠું ભક્ષણ—આ બધું વર્જ્ય છે.

Verse 14

स्त्रायुच्छेदं स्नायुबन्धमस्थिच्छेदं तथैव च । क्षाराम्बुपूर्णरन्ध्राणां प्रवेशं मांसभोजनम् ॥ १४ ॥

સ્નાયુછેદ, સ્નાયુબંધનો વિચ્છેદ અને અસ્થિભંગ; ક્ષારજળથી ભરેલા રંધ્રોમાં પ્રવેશ તથા માંસભક્ષણ—આ બધું અપવિત્રતા લાવે, તેથી વર્જ્ય છે.

Verse 15

पित्तपानं महाघोरं तथैवःश्लेष्मभोजनम् । वृक्षाग्रात्पातनंचैव जलान्तर्मज्जनं तथा ॥ १५ ॥

પિત્તનું પાન—અતિ ઘોર—અને શ્લેષ્મનું ભક્ષણ; વૃક્ષના શિખર પરથી પાડી દેવું તથા જળમાં ડૂબાડવું—આ પણ ભયંકર યાતનાઓ છે.

Verse 16

पाषाणधारणं चैव शयनं कण्टकोपरि । पिपीलिकादंशनं च वृश्चिकैश्चापि पीडनम् ॥ १६ ॥

ભારે પથ્થરો ધારણ કરવું, કાંટાઓ પર શયન કરવું; ચીંટીઓના દંશ અને વિચ્છુઓ દ્વારા પીડન—આ પણ કઠોર કષ્ટ છે.

Verse 17

व्याघ्रपीडा शिवापीडा तथा महिषमीडनम् । कर्द्दमे शयनं चैव दुर्गन्धपरिपूरणम् ॥ १७ ॥

વાઘોની પીડા, શિયાળોની ઉપદ્રવતા અને મહિષો દ્વારા કચડાવું; કાદવમાં શયન અને દુર્ગંધથી સંપૂર્ણ ભરાઈ જવું—આ પણ યાતનાઓ છે.

Verse 18

बहुशश्चार्धशयनं महातिक्तनिषेवणम् । अत्युष्णतैलपानं च महाकटुनिषेवणम् ॥ १८ ॥

વારંવાર અર્ધનિદ્રામાં રહેવું, અતિ તીખા કડવા પદાર્થોનું સેવન, અત્યંત ગરમ તેલ પીવું અને અતિ કટુ (મસાલેદાર) પદાર્થોનું અતિ સેવન—આ બધું વર્જ્ય છે.

Verse 19

कषायोदकपानं च तत्पपाषाणतक्षणम् । अत्युष्णशीतस्नानं च तथा दशनशीर्णनम् ॥ १९ ॥

કષાય (કાઢા) જળનું પાન, તે માટે પથ્થરોને છીણીથી ઘડવું, અત્યંત ગરમ અથવા અત્યંત ઠંડા પાણીમાં સ્નાન, તથા દાંત ઘસીને ક્ષીણ કરવું—આ કઠોર આત્મક્લેશકારી ક્રિયાઓ છે.

Verse 20

तप्तायः शयनं चैव ह्ययोभारस्य बन्धनम् । एवमाद्यामहाभाग यातनाः कोटिकोटिशः ॥ २० ॥

તપ્ત લોખંડની શૈયા પર સૂવું અને લોખંડના ભારે ભાર નીચે બાંધી દેવું—આવી, હે મહાભાગ, કરોડો કરોડ યાતનાઓ છે.

Verse 21

अपि वर्षसहस्त्रेण नाहं निगदितुं क्षमः । एतेषु यस्य यत्प्राप्तं पापिनः क्षितिरक्षक ॥ २१ ॥

હજાર વર્ષમાં પણ હું તેનું સંપૂર્ણ વર્ણન કરવા સમર્થ નથી. હે ધરતીના રક્ષક, આ પાપીઓમાં જેને જે ફળ પ્રાપ્ત થયું છે, તે જ તેને મળે છે.

Verse 22

तत्सर्वं संप्रवक्ष्यामि तन्मे निगदतः श्रृणु । ब्रह्महा च सुरापी च स्तेयी च गुरुतल्पगः ॥ २२ ॥

હવે તે બધું હું વિસ્તારે કહું છું—મારું વચન સાંભળો: બ્રાહ્મણહંતક, સુરાપાન કરનાર, ચોર, અને ગુરુની શૈયાનું અતિક્રમણ કરનાર.

Verse 23

महापातकिनस्त्वेते तत्संसर्गी च पञ्चमः । पंतिभेदीवृथापाकी नित्यं ब्रह्मणदूषकः ॥ २३ ॥

આ ખરેખર મહાપાતકી છે; અને તેમનો સંગ કરનાર પાંચમો ગણાય છે. પંક્તિભેદ કરનાર, વ્યર્થ ભોજન પકાવનાર, તથા જે સદા બ્રાહ્મણની નિંદા કરે—તે પણ દોષી છે.

Verse 24

आदेशी वेदविक्रेता पञ्चैते ब्रह्मधातकाः । ब्रह्मणं यः समाहूय दास्यामीति धनादिकम् । एश्चान्नास्तीति यो ब्रुयात्तमाहुर्ब्रह्यघातिनम् ॥ २४ ॥

લાભ માટે અધિકારથી આદેશ આપનાર (આદેશી) અને વેદ વેચનાર—આ પાંચેય ‘બ્રહ્મધાતક’ કહેવાય છે. જે બ્રાહ્મણને બોલાવી ‘ધન વગેરે આપીશ’ કહી પછી ‘કંઈ નથી’ કહે—તેને બ્રહ્મઘાતી કહે છે.

Verse 25

स्नानार्थं पूजनार्थँ वा गच्छतो ब्राह्मणस्य यः । समायात्यंतरायत्वं तमाहुर्ब्रह्मधातिनम् ॥ २५ ॥

સ્નાન અથવા પૂજન માટે જતા બ્રાહ્મણને જે સામે આવી અવરોધ કરે—તેને બ્રહ્મધાતી કહેવામાં આવ્યો છે.

Verse 26

पस्निन्दासु निरतश्चात्मोत्कर्षरतश्व यः । असत्यनिरतश्वचैव ब्रह्महा परिकीर्तितः ॥ २६ ॥

જે પરનિંદામાં રત રહે, પોતાના જ ઉત્કર્ષમાં મગ્ન રહે, અને અસત્યમાં જ નિરત રહે—તેને બ્રહ્મહા કહેવાયો છે.

Verse 27

अधर्मस्यानुमन्ता च ब्रह्महा परिकीर्तितः । अन्योद्वेगरतश्चैव अन्येषां दोषसूवकः ॥ २७ ॥

અધર્મને મંજૂરી આપનાર પણ બ્રહ્મહા કહેવાય છે; તેમજ જે બીજાને વ્યાકુળ કરવામાં રત રહે અને જે બીજાના દોષો પ્રગટ કરે—તે પણ એ જ ગણમાં છે.

Verse 28

दम्भाचाररतश्वैव ब्रह्महेत्यभिधीयते । नित्यं प्रतिग्रहरतस्तथा प्राणिवधे रतः ॥ २८ ॥

જે દંભાચારામાં રત હોય તે જ ‘બ્રહ્મહા’ કહેવાય છે. જે સદા પ્રતિગ્રહ (દાન સ્વીકારવા)માં આસક્ત રહે અને જે પ્રાણિવધમાં આનંદ લે, તે પણ એ જ ઘોર પાપવર્ગમાં ગણાય છે.

Verse 29

अधर्मस्यानुममन्ता च ब्रह्महा परिकीर्तितः । ब्रह्महत्या समं पापमेव बहुविधं नृप ॥ २९ ॥

હે રાજા! જે અધર્મને સંમતિ આપે છે, તે ‘બ્રહ્મહા’ તરીકે પરિકીર્તિત છે. તેને બ્રહ્મહત્યાસમાન અનેકવિધ પાપ લાગેછે.

Verse 30

सुरापानसमं पापं प्रवक्ष्यामि समासतः । गणान्नभोजनं चैव गणिकानां निषेवणम् ॥ ३० ॥

સુરાપાન સમાન પાપ હું સંક્ષેપમાં કહું છું—અશુદ્ધ ગણોના અન્નનું ભોજન કરવું અને ગણિકાઓનું સેવન (સંગ) કરવું.

Verse 31

पतितान्नादनं चैव सुरापानसमं स्मृतम् । उपासमापरित्यागो देवलानां च भोजनम् ॥ ३१ ॥

પતિતનું અન્ન ખાવું પણ સૂરાપાન સમાન સ્મૃત છે. તેમ જ નિત્ય ઉપાસનાનો ત્યાગ અને દેવાલયના દેવભોગનું અન્ન (અવિધિથી) ભોજન કરવું પણ નિંદિત છે.

Verse 32

सुरापयोषित्संयोगः सुरापानसमः स्मृतः । यः शूद्रेण समाहतो भोजनं कुरुते द्विजः ॥ ३२ ॥

સુરા સાથે સંબંધિત સ્ત્રી સાથે સંયોગ કરવો પણ સૂરાપાન સમાન સ્મૃત છે. તેમજ શૂદ્ર દ્વારા આઘાતિત/અપવિત્ર કરાયેલ ભોજન જે દ્વિજ ખાય, તે પણ એ જ સમાન ગણાય છે.

Verse 33

सुरापी स हि विज्ञेयः सर्वधर्मबहिष्कृतः । यः शूद्रेणाभ्यनुज्ञातः प्रेष्यकर्म करोति च ॥ ३३ ॥

જે શૂદ્રની અનુમતિ લઈને દાસસમાન પ્રેષ્યકર્મ કરે છે, તે નિશ્ચયે સુરાપી સમાન, સર્વ ધર્માચરણથી બહિષ્કૃત જાણવો જોઈએ।

Verse 34

सुरापान समं पापं लभते स नराधमः । एवं बहुविधं पापं सुरापानसमं स्मृतम् ॥ ३४ ॥

એ નરાધમ સુરાપાન સમાન પાપ પામે છે; આ રીતે શાસ્ત્રમાં અનેક પ્રકારનાં પાપો સુરાપાન-તુલ્ય કહેવાયાં છે।

Verse 35

हेमस्तेयसमं पापं प्रवक्ष्यामि निशामय । कन्दमूलफलानां च कस्तूरी पटवाससाम् ॥ ३५ ॥

સાંભળો, હું સોનાની ચોરી સમાન પાપ કહું છું—કંદ, મૂળ, ફળ, કસ્તૂરી, પાનનાં પાંદડાં તથા વસ્ત્રોની ચોરી।

Verse 36

सदा स्तेयं च रत्नानां स्वर्णस्तेयसमं स्मृतम् । ताम्रायस्त्र्रपुकांस्यानामाज्यस्य मधुनस्तथा ॥ ३६ ॥

રત્નોની ચોરી સદા સોનાની ચોરી સમાન માનવામાં આવે છે; તેમજ તાંબું, લોખંડ, ટીન, કાંસું, ઘી અને મધની ચોરી પણ એ જ વર્ગમાં છે।

Verse 37

स्तेयं सुगन्धद्रव्याण्णां स्वर्णस्तेयसमं स्मृतम् । क्रमुकस्यापिहरणमम्भसां चन्दनस्य च ॥ ३७ ॥

સુગંધિત દ્રવ્યોની ચોરી સોનાની ચોરી સમાન કહેવાય છે; તેમજ સોપારી, પાણી અને ચંદનનું અપહરણ પણ તેમાં ગણાય છે।

Verse 38

पर्णरसापहरणं स्वर्णस्तेयसमं स्मृतम् । पितृयज्ञपरित्यागो धर्मकार्यविलोपनम् ॥ ३८ ॥

પર્ણરસનું અપહરણ સ્વર્ણચોરી સમાન સ્મૃત છે. તેમજ પિતૃયજ્ઞનો પરિત્યાગ નિત્ય ધર્મકાર્યનો લોપ અને વિનાશ ગણાય છે.

Verse 39

यतीर्नां निन्दतं चैव स्वर्णस्तेयसमं स्मृतम् । भक्ष्याणां चापहरणं धान्यानां हरणं तथा ॥ ३९ ॥

યતિઓની નિંદા કરવી પણ સ્વર્ણચોરી સમાન સ્મૃત છે. તેમજ ભક્ષ્ય વસ્તુઓનું અપહરણ અને ધાન્યનું હરણ પણ (એ જ પાપમાં) ગણાય છે.

Verse 40

रुद्राक्षहरणं चैव स्वर्णस्तेयसमं स्मृतम् । भागीनीगमनं चैव पुत्रस्त्रीगमनं तथा ॥ ४० ॥

રુદ્રાક્ષનું હરણ પણ સ્વર્ણચોરી સમાન સ્મૃત છે. તેમજ બહેન સાથે ગમન અને પુત્રવધૂ સાથે ગમન પણ (ઘોર અધર્મ) ગણાય છે.

Verse 41

रजस्वलादिगमनं गुरुतल्पसमं स्मृतम् । हीनजात्याभिगमनं मद्यपस्त्रीनिषेवणम् ॥ ४१ ॥

રજસ્વલા વગેરે સાથે ગમન ગુરુતલ્પ સમાન સ્મૃત છે. તેમજ નિષિદ્ધ/હીન જાતિની સ્ત્રી સાથે ગમન અને મદ્યપ સ્ત્રીનો સંગ પણ (એ જ ઘોર દોષ) છે.

Verse 42

परस्त्रीगमनं चैव गुरुतल्पसमं स्मृतम् । भ्रातृस्त्रीगमनं चैव वयस्यस्त्रीनिषेवणम् ॥ ४२ ॥

પરસ્ત્રી સાથે ગમન ગુરુતલ્પ સમાન સ્મૃત છે. તેમજ ભાઈની પત્ની સાથે ગમન અને મિત્રની પત્નીનો સંગ પણ (એ જ ઘોર દોષ) છે.

Verse 43

विश्वस्तागमनं चैव गुरुतल्पसमं स्मृतम् । अकाले कर्मकरणं पुत्रीगमनमेव च ॥ ४३ ॥

વિશ્વસ્ત (રક્ષિત) સ્ત્રી સાથે ગમન કરવું પણ ગુરુતલ્પભંગ સમાન પાપ ગણાયું છે. તેમ જ અકાળે કામકર્મ કરવું અને પોતાની પુત્રી સાથે ગમન કરવું પણ.

Verse 44

धर्मलोपः शास्त्रनिन्दा गुरुतल्पसमं स्मृतम् । इत्येवमादयो राजन्महापातकसंज्ञिताः ॥ ४४ ॥

ધર્મનો લોપ અને શાસ્ત્રની નિંદા પણ ગુરુતલ્પભંગ સમાન પાપ ગણાય છે. હે રાજન, આ રીતે આવા અને સમાન કર્મો ‘મહાપાતક’ કહેવાય છે.

Verse 45

एतेष्वेकतमेनापि सङ्गकृत्तत्समो भवेत् । यथाकथंचित्पापानामेतेषां परमर्षिभिः ॥ ४५ ॥

આમાંથી કોઈ એક સાથે પણ સંગ કરનાર તે સમાન (દોષી) બની જાય છે. આ રીતે પરમર્ષિઓએ કોઈ ને કોઈ રીતે આ પાપોના નિવારણનો ઉપાય દર્શાવ્યો છે.

Verse 46

शान्तैस्तु निष्कृतिर्दृष्टा प्रायश्चितादिकल्पनैः । प्रायश्चित्तविहीनानि पापानि श्रृणु भूपते ॥ ४६ ॥

શાંતિ કર્મો તથા પ્રાયશ્ચિત્તાદિ વિધિઓ દ્વારા જ નિષ્કૃતિ (પ્રાયશ્ચિત્ત માર્ગ) દર્શાવવામાં આવી છે. હવે, હે ભૂપતે, જે પાપો માટે પ્રાયશ્ચિત્ત નિર્ધારિત નથી તે સાંભળો.

Verse 47

समस्तपापतुल्यानि महानरकदानि च । ब्रह्महत्यादिपापानां कथंचिन्निष्कृतिर्भवेत् ॥ ४७ ॥

આ (પાપો) સર્વ પાપો સમાન છે અને મહાન નરકો આપનાર છે. બ્રહ્મહત્યાદિ પાપો માટે પણ કોઈ રીતે નિષ્કૃતિ શક્ય બની શકે છે.

Verse 48

ब्रह्मणं द्वेष्टि यस्तस्य निष्कृतिर्नास्ति कुत्रचित् । विश्वस्तघातिनं चैव कृतन्घानां नरेश्वर ॥ ४८ ॥

હે નરેશ્વર! જે બ્રાહ્મણનો દ્વેષ કરે તેને ક્યાંય પ્રાયશ્ચિત્ત નથી; તેમ જ વિશ્વાસઘાત કરનાર અને ઉપકારીનો વધ કરનાર કૃતઘ્નને પણ નથી।

Verse 49

शूद्रस्त्रीसङ्गिनां चैव निष्कृतिर्नास्ति कुत्रचित् । शूद्रान्नपुष्टदेहानां वेदनिन्दारतात्मनाम् ॥ ४९ ॥

શૂદ્ર-સ્ત્રીઓની સંગત કરનારને ક્યાંય પ્રાયશ્ચિત્ત નથી; તેમજ જેમનું શરીર શૂદ્ર-અન્નથી પોષાય છે અને મન વેદ-નિંદામાં રત છે, તેમને પણ પ્રાયશ્ચિત્ત મળતું નથી।

Verse 50

सत्कथानिन्दकानांच नेहामुत्रचनिष्कृतिः ॥ ५० ॥

જે સત્કથા અને ધર્મમય વચનની નિંદા કરે છે, તેમને ન આ લોકમાં પ્રાયશ્ચિત્ત છે, ન પરલોકમાં।

Verse 51

बौद्धालयं विशेद्यस्तु महापद्यपि वैद्विजः । नतस्यनिष्कृतिर्दृष्टाप्रायश्चितशतैरपि ॥ ५१ ॥

મહાવિપત્તિમાં પણ જો કોઈ વૈદ્વિજ (દ્વિજ) બૌદ્ધાલયમાં પ્રવેશ કરે, તો સૈંકડો પ્રાયશ્ચિત્તોથી પણ તેની નિષ્કૃતિ નિર્ધારિત નથી કહેવાઈ।

Verse 52

बौद्धाः पाषंण्डिनः प्रोक्ता यतो वेदविनिन्दकाः । तस्माद्विजस्तान्नेक्षेत यतो धर्मबहिष्कृताः ॥ ५२ ॥

બૌદ્ધોને પાષંડી કહેવાયા છે, કારણ કે તેઓ વેદની નિંદા કરે છે; તેથી ધર્મથી બહિષ્કૃત ગણાતા તેમને દ્વિજે જોવું પણ ન જોઈએ।

Verse 53

ज्ञानतोऽज्ञानतो वापि द्विजो बोद्धालयं विशेत् । ज्ञात्वा चेन्निष्कृतिर्नास्ति शास्त्राणामिति निश्वयः ॥ ५३ ॥

જાણીને કે અજાણતાં પણ જો કોઈ દ્વિજ બોધાલયમાં પ્રવેશે, તો સમજ્યા પછી નિશ્ચય થાય છે કે શાસ્ત્રો કહે છે—આ અપરાધ માટે કોઈ નિષ્કૃતિ (પ્રાયશ્ચિત્ત) નથી.

Verse 54

एतेषां पापबाहुल्यान्नरकं कोटिकल्पकम् । प्रायश्चित्तविहीनानि प्रोक्तान्यन्यानि च प्रभो ॥ ५४ ॥

હે પ્રભો! આ કર્મોમાં પાપનું બહુળપણું હોવાથી કોટિ-કલ્પ સુધી નરકફળ મળે છે; તેમજ પ્રાયશ્ચિત્તવિહિન એવા અન્ય કર્મો પણ કહ્યા છે.

Verse 55

पापानि तेषां नरकान्गदतो मे निशामय ॥ ५५ ॥

તેમના પાપો અને (તેના કારણે મળતા) નરકો હું વર્ણવું છું—મારી વાત સાંભળો.

Verse 56

महापातकिनस्तेषु प्रत्येकं युगवासिनः । तदन्ते पृथिवीमेत्य सप्तजन्मसु गर्दभाः ॥ ५६ ॥

તેમામાં મહાપાતકી પ્રત્યેક (ત્યાં) એક-એક યુગ સુધી રહે છે; અંતે પૃથ્વી પર આવી સાત જન્મ સુધી ગધેડા બને છે.

Verse 57

ततः श्वानो विद्धदेहा भवेयुर्दशजन्मसु । आशताब्दं विट्कृमयः सर्पा द्वादशजन्मसु ॥ ५७ ॥

ત્યારબાદ તેઓ વિદ્ધદેહ—પીડિત શરીરવાળા કૂતરા બની દસ જન્મ લે છે; સો વર્ષ સુધી વિષ્ઠાના કીડા બને છે, અને પછી બાર જન્મ સુધી સર્પ બને છે.

Verse 58

ततः सहस्त्रजन्मानि मृगाद्याः पशवो नृप । शताब्दं स्थावराश्चैव ततो गोधाशरीरिणः ॥ ५८ ॥

ત્યારબાદ, હે નૃપ, તે હરણ વગેરે પશુયોનિમાં હજાર વાર જન્મ લે છે; પછી સો વર્ષ સ્થાવર-યોનિમાં (વનસ્પતિરૂપે) રહે છે; ત્યારપછી ગોધા સમાન શરીર પ્રાપ્ત કરે છે।

Verse 59

ततस्तु सत्पजन्मानि चण्डालाः पापकारिणः । ततः षोडश जन्मानि शूद्राद्या हीनजातयः ॥ ५९ ॥

ત્યારબાદ પાપકર્મ કરનાર સાત જન્મ સુધી ચાંડાલ બને છે; પછી સોળ જન્મ શૂદ્રાદિ હીન જાતિઓમાં જન્મ લે છે।

Verse 60

ततस्तु जन्मद्वितये दरिद्राव्याधिपीडिताः । प्रतिग्रहपरा नित्यं ततो निरयगाः पुनः ॥ ६० ॥

પછીના બે જન્મોમાં તેઓ દરિદ્રતા અને રોગથી પીડિત થાય છે; સદા પ્રતિગ્રહ (દાન સ્વીકાર)માં આસક્ત રહે છે; ત્યારબાદ ફરી નરકમાં જાય છે।

Verse 61

असूयाविष्टमनसो रौरवे नरके स्मृतम् । तत्र कल्पद्वयं स्थित्वा चाण्डालाः शतजन्मसु ॥ ६१ ॥

અસૂયા (ઈર્ષ્યા)થી આવિષ્ટ મનવાળાઓ માટે ‘રૌરવ’ નામનો નરક કહેવાયો છે. ત્યાં બે કલ્પ સુધી રહી, પછી સો જન્મ સુધી ચાંડાલ બને છે।

Verse 62

मा ददस्वेति यो ब्रूयाद्गवान्गिब्राह्मणेषु च । शुनां योनिशतं गत्वा चाण्डालेषूपजायते ॥ ६२ ॥

જે ‘ન આપો’ એમ કહી બ્રાહ્મણોને ગાય વગેરે દાન આપવાનું અટકાવે છે, તે કૂતરાની સો યોનિમાં જઈ પછી ચાંડાલોમાં જન્મે છે।

Verse 63

ततो विष्ठाकृतमिश्चैव ततो व्याघ्रस्त्रिजन्मसु । तदंते नरकं याति युगानामेकविंशतिम् ॥ ६३ ॥

પછી તે વિષ્ઠાભક્ષી જીવ બને છે; ત્યારબાદ ત્રણ જન્મ સુધી વ્યાઘ્રયોનિમાં જન્મે છે. અંતે એકવીસ યુગ સુધી નરકને પામે છે.

Verse 64

परनिन्दापरा ये च ये च निष्ठुरभाषिणः । दानानां विघ्नकर्त्तारस्तेषां पापफलं श्रृणु ॥ ६४ ॥

જે પરનિંદામાં રત છે, જે કઠોર વચન બોલે છે, અને જે દાનધર્મમાં વિઘ્ન કરે છે—તેમનું પાપફળ સાંભળો.

Verse 65

मुशलोलूखलाभ्यां तु चूर्ण्यन्ते तस्करा भृशम् । तदन्ते तप्तपाषाणग्रहणं वत्सरत्रयम् ॥ ६५ ॥

ચોરોને મુસળ અને ઉખલથી અત્યંત રીતે પીસી ચૂર્ણ કરવામાં આવે છે; ત્યારબાદ ત્રણ વર્ષ સુધી તેમને તપ્ત પથ્થરો પકડવા પડે છે.

Verse 66

ततश्च कालसूत्रेण भिद्यन्ते सप्त वत्सरान् । शोचन्तः स्वानिकर्माणि परद्रव्यापहारकाः ॥ ६६ ॥

પછી ‘કાલસૂત્ર’ નામની યાતનાથી પરધન અપહરણ કરનાર ચોરોને સાત વર્ષ સુધી કાપી-છેદી નાખવામાં આવે છે; તેઓ પોતાના કર્મો માટે રડે છે.

Verse 67

कर्मणा तत्र पच्यन्ते नरकान्गिषु सन्ततम् ॥ ६७ ॥

ત્યાં તેઓ પોતાના કર્મના કારણે નરકાગ્નિમાં સતત દહન પામે છે.

Verse 68

परस्वसूचकानां च नरकं श्रृणु दारुणम् । यावद्युगसहस्त्रं तु तप्तायः पिण्डभक्षणम् ॥ ६८ ॥

પરના ધન વિષે ચાડી ખાવાવાળાઓ માટેનો દારુણ નરક સાંભળો; સહસ્ર યુગ સુધી તેઓ તપ્ત લોખંડના ગોળા ભક્ષે છે।

Verse 69

संपीड्यते च रसना संदंशैर्भृशदारुणैः । निरुच्छ्वासं महाघोरे कल्पार्द्धं निवसन्ति ते ॥ ६९ ॥

અતિ દારુણ ચિમટાઓથી તેમની જીભ દબાવી કચડી નાખવામાં આવે છે; શ્વાસ વિના તેઓ તે મહાઘોર સ્થાને અર્ધ કલ્પ સુધી રહે છે।

Verse 70

परस्त्रीलोलुपानां च नरकं कथयामि ते । तप्तताम्रस्त्रियस्तेन सुरुपाभरणैर्युताः ॥ ७० ॥

પરસ્ત્રી પર લોલુપ થનારાઓ માટેનો નરક હું કહું છું; ત્યાં તપ્ત તાંબાની સ્ત્રીઓ સુંદર આભૂષણો અને મોહક રૂપથી યુક્ત થઈ પીડાનું સાધન બને છે।

Verse 71

यादृशीस्तादृशीस्ताश्च रमन्ते प्रसभं बहु । विद्ववन्तं भयेनासां गृह्णन्ति प्रसभं च तम् ॥ ७१ ॥

જેવી તેવી વૃત્તિ ધરાવતી તે સ્ત્રીઓ નિર્લજ્જ રીતે બળજબરીથી બહુ રમે છે; તેમનાં ભયથી તેઓ વિદ્વાન પુરુષને પણ બળપૂર્વક પકડી લે છે।

Verse 72

कथयन्तश्च तत्कर्म नयन्ते नरकान्क्रमात् । अन्यं भजन्ते भूपाल पतिं त्यक्त्वा च याः स्त्रियः ॥ ७२ ॥

આવા કર્મની પ્રશંસા કરનારાઓ પણ ક્રમે નરકોમાં જાય છે. હે ભુપાલ! જે સ્ત્રીઓ પતિને ત્યજી બીજા પુરુષને ભજે છે, તેઓ પણ તેવી જ પતન પામે છે।

Verse 73

तत्पायःपुरुशास्तास्तु तत्पायःशयनेबलात् । पातयित्वा रमन्ते च बहुकालं बलान्विताः ॥ ७३ ॥

તે પુરુષો એ જ બળપ્રેરણાથી શાસિત થઈ, એ જ શય્યામાં જ પરાજિત થાય છે; અને બીજાને પાડી, બળથી પુષ્ટ થઈ બહુ કાળ સુધી ક્રીડા કરે છે।

Verse 74

ततस्तैर्योषितो मुक्ता हुताशनसमोज्ज्वलम् । यः स्तम्भं समाश्लिष्य तिष्ठन्त्यब्दसहस्त्रकम् ॥ ७४ ॥

પછી તેમના દ્વારા તે સ્ત્રીઓ મુક્ત કરવામાં આવી; અને અગ્નિસમાન તેજથી પ્રજ્વલિત સ્તંભને આલિંગન કરીને તેઓ એક હજાર વર્ષ સુધી સ્થિર રહ્યા।

Verse 75

ततः क्षारोदकस्नानं क्षारोदकनिषेवणम् । तदन्ते नरकान् सर्वान् भुञ्जतेऽब्दशतं शतम् ॥ ७५ ॥

ત્યારબાદ ક્ષારજળમાં સ્નાન અને ક્ષારજળનું પાન/સેવન થાય છે; અને અંતે તે સર્વ નરકોનું દુઃખ ભોગવે છે—સો-સો વર્ષ સુધી।

Verse 76

यो हन्ति ब्राह्मणं गां च क्षत्रियं च नृपोत्तमम् । स चापि यातनाः सर्वा भुंक्ते कल्पेषु पञ्चसु ॥ ७६ ॥

જે બ્રાહ્મણ, ગાય અને ઉત્તમ રાજા એવા ક્ષત્રિયને મારી નાખે છે—તે પણ સર્વ યાતનાઓ ભોગવે છે અને પાંચ કલ્પ સુધી સહે છે।

Verse 77

यः श्रृणोति महन्निन्दां सादरं तत्फलं श्रृणु । तेषां कर्णेषु दाप्यन्ते तप्तायः कीलसंचयाः ॥ ७७ ॥

જે શ્રદ્ધાપૂર્વક મહાનિંદા સાંભળે છે, તેનું ફળ સાંભળો: એવા લોકોના કાનમાં લાલચટ્ટા તપ્ત લોખંડના ખીલોના ગોછા ઠોકવામાં આવે છે।

Verse 78

ततश्च तेषु छिद्रेषु तैलमत्युष्णमुल्बणम् । पूर्यते च ततश्चापिं कुम्भीपाकं प्रपद्यते ॥ ७८ ॥

પછી તે છિદ્રોમાં અતિ ઉષ્ણ અને પ્રચંડ તેલ રેડવામાં આવે છે; ત્યારબાદ પાપી ‘કુંભીપાક’ નામની ઘોર યાતનાને પામે છે।

Verse 79

नास्तिकानां प्रवक्ष्यामि विमुखानां हरे हरौ । अब्दानां कोटिपर्यन्तं लवणं भुञ्जते हि ते ॥ ७९ ॥

હવે હું હરિથી વિમુખ નાસ્તિકોનું ફળ કહું છું; તેઓ કરોડ વર્ષો સુધી માત્ર લવણ (મીઠું) જ ભોગવે છે।

Verse 80

ततश्च कल्पपर्यन्तं रौरवे तप्तसैकते । भज्यंते पापकर्मणोऽन्येप्येवं नराधिप ॥ ८० ॥

ત્યારબાદ, હે નરાધિપ! તપ્ત રેતીવાળા રૌરવ નરકમાં કલ્પાંત સુધી અન્ય પાપકર્મીઓ પણ આ જ રીતે ચકનાચૂર થઈ યાતના ભોગવે છે।

Verse 81

ब्राह्मणान्ये निरीक्षन्ते कोपदृष्ट्या नराधमाः । तप्तसूचीसहस्त्रेण चक्षुस्तेषां प्रसूर्यते ॥ ८१ ॥

જે નરાધમ બ્રાહ્મણોને ક્રોધદૃષ્ટિથી જુએ છે, તેમની આંખો જાણે હજાર લાલ-ગરમ સોયોથી ભેદાઈને ફાટી જાય છે।

Verse 82

ततः क्षाराम्बुधाराभिः सेच्यन्ते नृपसत्तम । ततश्च क्रकर्चेर्घोरैर्भिद्यन्ते पापकर्म्मणः ॥ ८२ ॥

પછી, હે નૃપસત્તમ! તેમને ક્ષારયુક્ત જળધારાઓથી ભીંજવવામાં આવે છે; ત્યારબાદ ભયંકર કરવતસમાન ઉપકરણોથી પાપકર્મીઓને ચીરી નાખવામાં આવે છે।

Verse 83

विश्वासघातिनां चैव मर्यादाभेदिनां तथा । परान्नलोल्लुपानां च नरकं श्रृणु दारुणम् ॥ ८३ ॥

જે વિશ્વાસઘાત કરે છે, મર્યાદા અને આચારની સીમા તોડે છે, તથા પરના અન્ન પર લોભ રાખે છે—તેમના માટેનો દારુણ નરક સાંભળો।

Verse 84

स्वमांसभोजिनो नित्यं भक्षमाणाः श्वभिस्तु ते । नरकेषु समस्तेषु प्रत्येकं ह्यब्दवासिनः ॥ ८४ ॥

જે પોતાનું જ માંસ ખાય છે, તેઓ સદા કૂતરાઓ દ્વારા ફાડીને ભક્ષિત થાય છે; અને સર્વ નરકોમાં તેઓ દરેકમાં એક એક વર્ષ વસે છે।

Verse 85

प्रतिग्रहरता ये च ये वै नक्षत्रपाठकाः । ये च देवलकान्नानां भोजिनस्ताञ्श्रृणुष्व मे ॥ ८५ ॥

જે દાન-પ્રતિગ્રહમાં આસક્ત છે, જે નક્ષત્રવિદ્યા વાંચીને જીવન ચલાવે છે, અને જે દેવલક (મંદિર-સેવક)નું અન્ન ભોજન કરે છે—તેમની વાત મારી પાસેથી સાંભળો।

Verse 86

राजन्नाकल्पपर्यन्तं यातनास्वासु दुःखिताः । पच्यन्ते सततं पापाविष्टा भोगरताः सदा ॥ ८६ ॥

હે રાજન, તે યાતનાઓમાં દુઃખિત થઈ તેઓ કલ્પાંત સુધી સતત ‘પકવાય’ છે; પાપથી આવૃત, સદા ભોગમાં આસક્ત રહે છે।

Verse 87

ततस्तैलेन पूर्यन्ते कालसूत्रप्रपीडिताः । ततः क्षारोदकस्नानं मूत्रविष्टानिषेवणम् ॥ ८७ ॥

પછી કાલસૂત્ર નરકમાં પીડિત થઈ તેઓને તેલથી ભરવામાં આવે છે; ત્યારબાદ ક્ષારજળમાં સ્નાન કરાવવામાં આવે છે અને મૂત્ર તથા વિષ્ટાનું સેવન કરાવવામાં આવે છે।

Verse 88

तदन्ते भुवमासाद्य भवन्ति म्लेच्छजातयः । अन्योद्वेगरता ये तु यान्ति वैतरणीं नदीम् ॥ ८८ ॥

તે દુઃખકાળના અંતે તેઓ પૃથ્વી પર પાછા આવી મ્લેચ્છ જાતિઓમાં જન્મ લે છે. પરંતુ જે પરને ભય અને ઉદ્વેગ આપવામાં રત રહે છે, તે વૈતરણિ નદીને જાય છે॥

Verse 89

त्यक्तपञ्चमहायज्ञा लालाभक्षं व्रजन्ति हि । उपासनापरित्यागी रौरवं नरकं व्रजेत् ॥ ८९ ॥

જે પંચમહાયજ્ઞો ત્યજી દે છે, તેઓ લાલા (થૂંક) ભક્ષણની સ્થિતિમાં પડે છે. અને જે ઉપાસનાનો પરિત્યાગ કરે છે, તે રૌરવ નરકમાં જાય છે॥

Verse 90

विप्रग्रामकरादानं कुर्वतां श्रृणु भूपते । यातनास्वासु पच्यन्ते यावदाचन्द्रतारकम् ॥ ९० ॥

હે ભુપતે, સાંભળો—જે બ્રાહ્મણો અને ગામો પર કર વસૂલ કરે છે, તેઓ ચંદ્ર-તારા રહે ત્યાં સુધી યાતનામાં દહે છે॥

Verse 91

ग्रामेषु भूपालवरो यः कुर्यादधिकं करम् । स सहस्त्रकुलो भुङ्क्तेनरकं कल्पपञ्चसु ॥ ९१ ॥

ગામોમાં જે રાજશ્રેષ્ઠ વધુ કર લાદે છે, તે પોતાના હજાર કુળો સહિત પાંચ કલ્પ સુધી નરક ભોગવે છે॥

Verse 92

विप्रग्रामकरादानं योऽनुमन्तातु पापकृत् । स एव कृतवान् राजन्ब्रह्महत्यासहस्त्रकम् ॥ ९२ ॥

હે રાજન, જે પાપી માત્ર બ્રાહ્મણસમુદાય પાસેથી કર વસૂલવાની સંમતિ આપે છે, તે જાણે પોતે હજાર બ્રહ્મહત્યાઓ કરી હોય તેમ ગણાય છે॥

Verse 93

कालसूत्रे महाघोरे स वसेद्दिचतुर्युगम् । अयोनौ च वियोनौ च पशुयोनौ च यो नरः ॥ ९३ ॥

જે મનુષ્ય અયોનિ, વિકૃત-યોનિ અથવા પશુ-યોનિમાં પડે છે, તે મહાઘોર ‘કાલસૂત્ર’ નરકમાં બે ચતુર્યુગ સુધી વસે છે।

Verse 94

त्यजेद्रेतो महापापी सरेतोभोजनं लभेत् । वसाकूपं ततः प्राप्य स्थित्वा दिव्याब्दसत्पकम् ॥ ९४ ॥

જે મહાપાપી વીર્યનો ત્યાગ કરે છે, તેને વીર્યમિશ્રિત ભોજન ભોગવવું પડે; ત્યારબાદ ‘વસાકૂપ’ (ચરબીનો કૂવો) પ્રાપ્ત કરી સત્તર દિવ્ય વર્ષ ત્યાં રહે છે।

Verse 95

रेतोभोजी भवेन्मर्त्यः सर्वलोकेषु निन्दितः । उपवासदिने राजन्दन्तधावनकृन्नरः ॥ ९५ ॥

વીર્યભોજી મનુષ્ય સર્વ લોકોમાં નિંદિત થાય છે; અને હે રાજન, ઉપવાસના દિવસે દાંત ધોવન કરનાર પુરુષ પણ દોષી કહેવાય છે।

Verse 96

स घोरं नरकं यातिव्याघ्रपक्षं चतुर्युगम् । यः स्वकर्मपरित्यागी पाषण्डीत्युच्यते बुधैः ॥ ९६ ॥

જે પોતાના સ્વકર્મ-સ્વધર્મનો ત્યાગ કરે છે, તેને વિદ્વાનો ‘પાષંડી’ કહે છે; તે ઘોર ‘વ્યાઘ્રપક્ષ’ નરકમાં ચાર યુગ સુધી જાય છે।

Verse 97

तत्संगकृतमोघः स्यात्तावुभावतिपापिनौ । कल्पकोटिसहस्त्रेषु प्रान्पुतो नरकान्क्रमात् ॥ ९७ ॥

એવા સંગથી જીવનફળ નિષ્ફળ થાય છે; તે બંને અતિપાપી બને છે અને હજારો કરોડ કલ્પો સુધી ક્રમશઃ નરકોમાં ધકેલાય છે—વારંવાર।

Verse 98

देवद्रव्यापहर्त्तारो गुरुद्रव्यापहारकाः । ब्रह्महत्याव्रतसमं दुष्कृतं भुञ्जते नृप ॥ ९८ ॥

હે નૃપ! જે દેવદ્રવ્ય ચોરી કરે છે અને જે ગુરુદ્રવ્યનું અપહરણ કરે છે, તેઓ બ્રહ્મહત્યા-વ્રત સમાન ઘોર પાપફળ ભોગવે છે।

Verse 99

अनाथधनहर्त्तारो ह्यनाथं ये द्विषन्ति च । कल्पकोटिसहस्त्राणि नरके ते वसन्ति च ॥ ९९ ॥

જે અનાથોના ધનને હરી લે છે અને જે અનાથોને દ્વેષ કરે છે, તેઓ હજારો કરોડ કલ્પો સુધી નરકમાં વસે છે।

Verse 100

स्त्रीशूद्राणां समीपे तु ये वेदाध्ययने रताः । तेषां पापफलं वक्ष्ये श्रृणुष्व सुसमाहितः ॥ १०० ॥

સ્ત્રીઓ અને શૂદ્રોની નજીક રહી જે વેદાધ્યયન/પાઠમાં રત રહે છે, તેમના પાપફળને હું કહું છું; તું ચિત્ત એકાગ્ર કરીને સાંભળ।

Verse 101

अधःशीर्षोर्ध्वपादाश्च कीलिताः स्तम्भकद्वये । ध्रूम्रपानरता नित्यं तिष्ठन्त्याब्रह्मवत्सरम् ॥ १०१ ॥

તેઓ માથું નીચે અને પગ ઉપર રાખીને બે સ્તંભોમાં કીલાયેલા રહે છે; ધૂમ્રપાનમાં આસક્ત રહી બ્રહ્માના વર્ષના અંત સુધી એમ જ રહે છે।

Verse 102

जले देवालये वापि यस्त्यजेद्देहजं मलम् । भ्रूणहत्यासमं पापं संप्रान्पोत्यतिदारुणम् ॥ १०२ ॥

જે પાણીમાં અથવા દેવાલયમાં પણ દેહજન્ય મલ ત્યજે છે, તે ભ્રૂણહત્યા સમાન અત્યંત દારુણ ઘોર પાપને પામે છે।

Verse 103

दन्तास्थिकेशनखरान्ये त्यज्यन्त्यमरालये । जले वा भुक्तशेषं च तेषां पापफलं श्रृणु ॥ १०३ ॥

જે દેવાલયમાં દાંત, હાડકાં, વાળ અને નખ ત્યજે છે, અથવા જળમાં ભોજનના ઉચ્છિષ્ટ અવશેષ ફેંકે છે—તેમનું પાપફળ સાંભળો।

Verse 104

प्रासप्रोता हलैर्भिन्ना आर्त्तरावविराविणः । अत्युष्णतैलपाकेऽतितप्यन्ते भृशदारुणे ॥ १०४ ॥

ભાલાઓથી ભેદાયેલા, હળોથી ચીરાયેલા, આર્ત ચીસો પાડતા—તેઓ અત્યંત ગરમ તેલના ભયાનક પકાવમાં ઘોર યાતના ભોગવે છે।

Verse 105

कुर्वन्ति दुःखसंतप्तास्ततोऽन्येषु व्रजन्ति च । ब्रह्मसंहरते यस्तु गन्धकाष्टं तथैव च ॥ १०५ ॥

દુઃખથી દગ્ધ થઈ તેઓ એ જ કર્મ કરતા રહે છે અને પછી અન્ય માર્ગે જાય છે; પરંતુ જે ‘હું બ્રહ્મ’ એવા અહંકારનો સંહાર કરે છે, તે બંધન-અગ્નિના ઇંધન સમાન ગંધક-કાષ્ઠને પણ નાશ કરે છે।

Verse 106

स याति नरकं घोरं यावदाचन्द्रतारकम् । ब्रह्मस्वहरणं राजन्निहामुत्र च दुःखदम् ॥ १०६ ॥

હે રાજન, ચંદ્ર-તારા જેટલો સમય રહે, તેટલો સમય તે ઘોર નરકમાં જાય છે. બ્રાહ્મણના ધનનું હરણ ઇહલોક અને પરલોક—બન્નેમાં દુઃખદ છે।

Verse 107

इहसंपद्विनाशायपरत्रनरकाय च । कूटसाक्ष्यंवदेद्यस्तु तस्य पापफलंश्रृणु ॥ १०७ ॥

જે કૂટસાક્ષ્ય—ખોટી સાક્ષી આપે છે, તે ઇહલોકની સમૃદ્ધિનો વિનાશ કરે છે અને પરલોકમાં નરક પામે છે; તેનું પાપફળ સાંભળો।

Verse 108

स याति यातनाः सर्वा यावदिन्द्राश्चतुर्दश । इहपुत्राश्च विनश्यन्ति परत्र च ॥ १०८ ॥

તે ચૌદ ઇન્દ્રોના સમય સુધી સર્વ પ્રકારની યાતનાઓ ભોગવે છે; અને તેના પુત્રો ઇહલોક તથા પરલોક—બન્નેમાં નાશ પામે છે।

Verse 109

रौरवं नरकं भुङक्ते ततोऽन्यानपि च क्रमात् । ये चातिकामिनो मर्त्या ये च मिथ्याप्रवादिनः ॥ १०९ ॥

અતિકામાસક્ત મનુષ્યો અને મિથ્યા બોલનારાઓ રૌરવ નામના નરકને ભોગવે છે; ત્યારબાદ ક્રમશઃ અન્ય નરકો પણ ભોગવે છે।

Verse 110

तेषां सुखे जलौकास्तु पूर्य्यन्ते पन्नगोपमाः । एवं षष्टिसहस्त्राब्दे ततः क्षाराम्बुसेचनम् ॥ ११० ॥

તેઓ (દંડમાં) પડ્યા રહે ત્યારે સર્પસમાન જોકો લોહી પીીને ભરાઈ જાય છે. આમ સાઠ હજાર વર્ષ ચાલે; પછી ક્ષારયુક્ત પાણી છાંટવામાં આવે છે।

Verse 111

ये वृथामांसनिरतास्ते यान्ति क्षारकर्दमम् । ततो गजैर्निपात्यन्ते मरुत्प्रपतनं यथा ॥ १११ ॥

જે નિષ્કારણ માંસાહારમાં રત રહે છે તેઓ ક્ષારયુક્ત કાદવમાં પડે છે; ત્યાંથી હાથીઓ તેમને એમ પટકાવે છે જાણે પવનથી ધકેલાઈ ખીણમાં પડ્યા હોય।

Verse 112

तदन्ते भवमासाद्य हीनाङ्गाः प्रभवन्ति च । यस्त्वृतौ नाभिगच्छेत स्वस्त्रिंय मनुजेश्वर ॥ ११२ ॥

ત્યારબાદ ગર્ભસંભવ થાય ત્યારે અંગહીન સંતાન જન્મે છે. હે મનુજેશ્વર! જે પુરુષ ઋતુકાળે પોતાની પત્ની પાસે નથી જતો, તેને આવું ફળ મળે છે।

Verse 113

स याति रौरवं घोरं ब्रह्महकत्यां च विन्दति । अन्याचाररतं दृष्ट्वा यः शक्तो न निवारयेत् ॥ ११३ ॥

જે શક્તિમાન હોવા છતાં દુષ્કર્મમાં રત વ્યક્તિને જોઈને તેને રોકતો નથી, તે ઘોર રૌરવ નરકમાં જાય છે અને બ્રહ્મહત્યાનું પાપ પણ પામે છે।

Verse 114

तत्पापं समवान्पोति नरकं तावुभावपि । पापिनां पापगणनां कृत्वान्येभ्यो दिशन्ति विन्दति ॥ ११४ ॥

તે તે પાપનું સંપૂર્ણ ફળ ભોગવે છે અને નરકમાં પણ પ્રવેશે છે। પાપીઓના પાપોની ગણતરી કરીને જે અન્યને દંડ ફાળવે છે, તે પોતાનું યથોચિત ફળ પામે છે।

Verse 115

अस्तित्वे तुल्यपापास्ते मिथ्यात्वे द्विगुणा नृप । अपापे पातकं यस्तु समरोप्य विनिन्दति ॥ ११५ ॥

હે રાજા! આરોપિત દોષ સાચો હોય તો તેને કહેવાનો પાપ તે દોષ જેટલો; પરંતુ ખોટો હોય તો પાપ દ્વિગુણ થાય છે. અને જે નિર્દોષ પર પાપ આરોપી નિંદા કરે, તે મહાપાતક કરે છે।

Verse 116

स याति नरकं घोरं यावञ्चर्द्रार्क तारकम् । पापिनां निन्द्यमानानां पापार्द्धं क्षयमेति च ॥ ११६ ॥

ચંદ્ર, સૂર્ય અને તારાઓ જેટલો સમય ટકે તેટલો સમય તે ઘોર નરકમાં જાય છે. અને સજ્જનો દ્વારા નિંદિત પાપીઓના પાપનો અડધો ભાગ નાશ પામે છે।

Verse 117

यस्तु व्रतानि संगृह्य असमाप्य परित्यज्येत् । सोऽसिपत्रेऽनुभूयार्तिं हीनाङगोजायते भुवि ॥ ११७ ॥

જે વ્રતો સ્વીકારીને પૂર્ણ કર્યા વિના ત્યજી દે છે, તે અસિપત્ર નરકમાં ઘોર યાતના ભોગવે છે અને પછી પૃથ્વી પર અંગદોષવાળો જન્મ લે છે।

Verse 118

अन्यैः संगृह्यमाणानांव्रतानां विघ्नकृन्नरः । अतीव दुःखदंरौद्रं स याति श्लेष्मभोजनम् ॥ ११८ ॥

બીજાઓ દ્વારા કરવામાં આવતા વ્રતોમાં વિઘ્ન કરનાર મનુષ્ય અતિ દુઃખદ અને ભયંકર લોકમાં જાય છે, જ્યાં તેને કફ-ભોજન કરાવવામાં આવે છે।

Verse 119

न्याये च धर्मशिक्षायां पक्षपातं करोति यः । न तस्य निष्कृतिर्भूयः प्रायश्चित्तायुतैरपि ॥ ११९ ॥

ન્યાયના વ્યવહારમાં અને ધર્મશિક્ષામાં જે પક્ષપાત કરે છે, તેના માટે આગળ કોઈ નિષ્કૃતિ નથી; અયુત પ્રાયશ્ચિત્તોથી પણ મુક્તિ થતી નથી।

Verse 120

अभोज्यभोजी संप्राप्यं विङ्भोज्यं तु समायुतम् । ततश्चण्डालयोनौ तु गोमांसाशी सदा भवेत् ॥ १२० ॥

જે અભોજ્ય (નિષિદ્ધ) વસ્તુ ખાય છે, તે મલ-ભોજનની સ્થિતિને પામે છે; પછી ચાંડાલ યોનિમાં જન્મ લઈ સદા ગોમાસ ભક્ષક બને છે।

Verse 121

अवमान्य द्विजान्वाग्भिर्ब्रह्महत्यां च विन्दति । सर्वाश्चयातना भुक्त्वा चाण्डालो दशजन्मसु ॥ १२१ ॥

જે કઠોર વાણીથી દ્વિજોને અપમાનિત કરે છે, તે બ્રહ્મહત્યાસમાન પાપ પામે છે; સર્વ યાતનાઓ ભોગવી દસ જન્મ સુધી ચાંડાલ બને છે।

Verse 122

विप्राय दीयमाने तु यस्तु विघ्नं समाचरेत् । ब्रह्महत्यासमं तेन कर्त्तव्यं व्रतमेव च ॥ १२२ ॥

વિપ્રને દાન આપવામાં આવે ત્યારે જે જાણબૂઝીને વિઘ્ન કરે છે, તેના માટે તે બ્રહ્મહત્યાસમાન પાપ બને છે; તેથી તેને પ્રાયશ્ચિત્તરૂપ વ્રત અવશ્ય કરવું જોઈએ।

Verse 123

अपहृत्य पस्स्यार्थं यः परेभ्यः प्रयच्छति । अपहर्त्ता तु निरयी यस्यार्थस्तस्य तत्फलम् ॥ १२३ ॥

જે પરનું ધન હરીને પછી બીજાને આપે, તે દાતા નથી—સાચો ચોર છે. એવો અપહર્તા નરકમાં પડે છે; તે ધનનું ફળ જેના પાસેથી લીધું તેનાં જ હક્કનું છે.

Verse 124

प्रतिश्रुत्याप्रदानेन लालाभक्षं व्रजेन्नरः । यतिनिन्दापरो राजन् शिलानमात्रे प्रयाति हि ॥ १२४ ॥

વચન આપી પણ ન આપે તો મનુષ્ય લાળ-ભક્ષક બને છે. હે રાજન, જે યતિઓની નિંદામાં રત રહે છે, તે પથ્થરમાત્ર સ્થિતિને પામે છે.

Verse 125

आरामच्छेदिनो यान्ति युगानामेकविंशतिम् । श्वभोजनं ततः सर्वा भुञ्जते यातनाः क्रमात् ॥ १२५ ॥

જે બગીચા/આરામો કાપી નાશ કરે છે, તેઓ એકવીસ યુગ નરકમાં જાય છે. પછી તેમને કૂતરાનું ભોજન ખવડાવવામાં આવે છે; ત્યારબાદ ક્રમે કરીને સર્વ યાતનાઓ ભોગવે છે.

Verse 126

देवतागृहभेत्तारस्तडागानां च भूपते । पुष्पारामभिदश्चैव यां गतिं यान्ति तच्छॄणु ॥ १२६ ॥

હે ભુપતે, જે દેવાલયોમાં ભેદ કરે છે, તળાવો/તડાગો નષ્ટ કરે છે અને પુષ્પ-ઉદ્યાનો ઉજાડે છે—તેઓ જે ગતિને પામે છે તે સાંભળો.

Verse 127

यातनास्वासु सर्वासु पच्यन्ते वै पृथक् पृथक् । ततश्च विष्टाकृमयः कल्पानामेकविंशतिम् ॥ १२७ ॥

આ બધી યાતનાઓમાં તેઓ અલગ અલગ રીતે દહન થાય છે. પછી તેઓ વિષ્ઠાના કીડા બની એકવીસ કલ્પ સુધી રહે છે.

Verse 128

ततश्चाण्डालयोनौ तु शतजन्मानि भूपते । ग्रामविध्वंसकानां तु दाहकानां च लुम्पताम् ॥ १२८ ॥

ત્યારબાદ, હે ભૂપતે, ગામોનો વિનાશ કરનાર—જે ગામોને સળગાવે અને જે લૂંટે—તે ચાંડાલ-યોનિમાં સો જન્મ લે છે.

Verse 129

महत्पापं तदादेष्टुं न क्षमोऽहं निजायुषा । उच्छिष्टभोजिनो ये च मित्रद्रोहपराश्च ये ॥ १२९ ॥

તે મહાપાપનું પૂર્ણ વર્ણન કરવું હું મારા આયુષ્યમાં પણ સમર્થ નથી—જે ઉચ્છિષ્ટ (જઠ્ઠું) ભોજન કરે છે અને જે મિત્રદ્રોહમાં પરાયણ છે.

Verse 130

एतेषां यातनास्तीव्रा भवन्त्याचन्द्रतारकम् । उच्छिन्नपितॄदेवेज्या वेंदमार्गबहिःस्थिताः ॥ १३० ॥

આવા લોકોની યાતનાઓ અત્યંત તીવ્ર હોય છે અને ચંદ્ર-તારાઓના કાળ સુધી ચાલે છે. પિતૃ અને દેવની યજ્ઞ-પૂજા છિન્ન કરીને તેઓ વેદમાર્ગથી બહાર રહે છે.

Verse 131

पापानां यातानानां च धर्माणां चापि भूपते । एवं बहुविधा भूप यातनाः पापकारिणाम् ॥ १३१ ॥

હે ભૂપતે, પાપોની યાતનાઓ અને ધર્મના તત્ત્વો આ રીતે વર્ણવાયા. આ રીતે, હે નરેશ, પાપ કરનારાઓને અનેક પ્રકારની યાતનાઓ ભોગવવી પડે છે.

Verse 132

तेषां तासां च संख्यानं कर्त्तुं नालमहं प्रभो । पापानां यातनानां च धर्माणां चापि भूपते ॥ १३२ ॥

હે પ્રભો—હે ભૂપતે—તે તે પાપો, તેમાંથી ઉત્પન્ન યાતનાઓ અને ધર્મના પ્રકારોની સંખ્યા સંપૂર્ણ ગણવી મને શક્ય નથી.

Verse 133

संख्यां निगदितुं लोके कः क्षमो विष्णुना विना । एतेषां सर्वपापानां धर्मशास्त्रविधानतः ॥ १३३ ॥

ધર્મશાસ્ત્રના વિધાન મુજબ કહેલાં આ સર્વ પાપોની સંખ્યા જગતમાં વિષ્ણુ વિના કોણ પૂર્ણ રીતે કહી શકે?

Verse 134

प्रायश्चित्तेषु चीर्णेषु पापराशिः प्रणश्यति । प्रायश्चित्तानि कार्याणि समीपे कमलापतेः ॥ १३४ ॥

પ્રાયશ્ચિત્તો યોગ્ય રીતે કરાય ત્યારે પાપનો સંગ્રહ નાશ પામે છે; તેથી કમલાપતિ (વિષ્ણુ)ની સાન્નિધ્યમાં પ્રાયશ્ચિત્ત કરવું જોઈએ।

Verse 135

न्यूनातिरिक्तकृत्यानां संपूर्तिकरणाय च । गङ्गा चतुलसी चैव सत्सङ्गो हरिकीर्त्तनम् ॥ १३५ ॥

ઓછું કે વધુ થયેલાં ધર્મકૃત્યોની પૂર્ણતા માટે ગંગા, તુલસી, સત્સંગ અને હરિ-કીર્તન સહાયક સાધનો છે।

Verse 136

अनसूया ह्यहिंसा च सर्वेप्येते हि पापहाः । विष्ण्वर्पितानि कर्माणि सफलानि भवन्ति हि ॥ १३६ ॥

અનસૂયા (ઈર્ષ્યારહિતતા) અને અહિંસા—આ બધાં પાપહર છે; અને વિષ્ણુને અર્પિત કર્મો નિશ્ચયે ફળદાયી બને છે।

Verse 137

अनर्प्पितानि कर्माणि भस्मविन्यस्तद्रव्यवत् । नित्यं नैमित्तिकं काम्यं यच्चान्यन्मोक्षमाधनम् ॥ १३७ ॥

જે કર્મ ભગવાનને અર્પિત નથી, તે રાખમાં મૂકેલા ધન સમાન નિષ્ફળ છે; નિત્ય, નૈમિત્તિક, કામ્ય કે મોક્ષસાધનરૂપ અન્ય જે કંઈ હોય, તે અર્પણથી જ સાર્થક બને છે।

Verse 138

विष्णौ समार्पितं सर्वं सात्त्विकं सफलं भवेत् । हरिभक्तिः परा नृणां सर्वं पापप्राणाशिनी ॥ १३८ ॥

વિષ્ણુને અર્પિત કરેલું સર્વ સાત્ત્વિક બને છે અને સાચું ફળ આપે છે. મનુષ્યો માટે હરિભક્તિ પરમ છે; તે સર્વ પાપોના પ્રાણનો પણ નાશ કરે છે.

Verse 139

सा भक्तिदशधा ज्ञेया पापारण्यदवोपमा । तामसै राजसैश्चैव सात्त्विकैश्च नृपोत्तम ॥ १३९ ॥

એ ભક્તિ દસ પ્રકારની જાણવી, પાપરૂપ અરણ્યને દાવાનળ સમે દહન કરતી. હે નૃપોત્તમ, તે તામસી, રાજસી અને સાત્ત્વિકી—એવા ભેદવાળી છે.

Verse 140

यच्चान्यस्य विनाशार्थं भजनं श्रीपतेर्नृप । सा तामस्यधमा भक्तिः खलभावधरा यतः ॥ १४० ॥

હે નૃપ, બીજાના વિનાશ માટે શ્રીપતિનું ભજન કરવું તામસી અને અધમ ભક્તિ છે; કારણ કે તે દુષ્ટભાવ પર આધારિત છે.

Verse 141

योऽर्चयेत्कैतवधिया स्वैरिणी स्वपतिं यथा । नारायणं जगन्नाथं तामसी मध्यमा तु सा ॥ १४१ ॥

જે નારાયણ જગન્નાથની પૂજા કપટબુદ્ધિથી કરે—જેમ સ્વૈરિણી સ્ત્રી પોતાના પતિ પાસે જાય—તે ભક્તિ તામસી, મધ્યમ કહેવાય છે.

Verse 142

देवापूजापरान्दृष्ट्वा मात्सर्याद्योऽर्चयेद्धीरम् । सा भक्तिः पृथिवीपाल तामसी चोत्तमा स्मृता ॥ १४२ ॥

હે પૃથ્વીપાલ, બીજાઓને દેવપૂજામાં તત્પર જોઈને જે ઈર્ષ્યાથી ધીર (સ્થિર) જનની પૂજા કરે, તે ભક્તિ તામસી—ઉત્તમા તરીકે સ્મરાય છે.

Verse 143

धनधान्यादिकं यस्तु प्रार्थयन्नर्चयेद्वरिम् । श्रद्धया परया युक्तः सा राजस्यधमा स्मृता ॥ १४३ ॥

જે ધન-ધાન્ય વગેરેની પ્રાર્થના કરતાં પરમ શ્રદ્ધાથી હરિનું પૂજન કરે છે, તેની તે ભક્તિ રાજસી ભક્તિમાં પણ અધમ ગણાય છે.

Verse 144

यः सर्वलोकविख्यातकीर्तिमुद्दिश्य माधवम् । अर्चयेत्परया भक्त्या सा मध्या राजसी मता ॥ १४४ ॥

જે સર્વ લોકોમાં વિખ્યાત કીર્તિ મેળવવાના હેતુથી પરમ ભક્તિથી માધવનું પૂજન કરે છે, તેની તે ભક્તિ રાજસી અને મધ્યમ ગણાય છે.

Verse 145

सालोक्यादि पदं यस्तु समुद्दिश्यार्चयेद्धरिम् । सा राजस्युत्तमा भक्तिः कीर्तिता पृथिवीपते ॥ १४५ ॥

હે પૃથ્વીપતે! સાલોક્ય વગેરે પદની અભિલાષાથી જે હરિનું પૂજન કરે છે, તેની તે ભક્તિ રાજસી ભક્તિમાં ઉત્તમ તરીકે કીર્તિત છે.

Verse 146

यस्तु स्वकृतपापानां क्षयार्थं प्रार्चयेद्वरिम् । श्रद्धया परयोपेतः सा सात्त्विक्यधमा स्मृता ॥ १४६ ॥

જે પોતાના કરેલા પાપોના ક્ષય માટે પરમ શ્રદ્ધાથી હરિનું પૂજન કરે છે, તેની તે ભક્તિ સાત્ત્વિકી ભક્તિમાં અધમ ગણાય છે.

Verse 147

हरेरिदं प्रियमिति शुश्रूषां कुरुते तु यः । श्रद्धया संयुतो भूयः सात्त्विकी मध्यमा तु सा ॥ १४७ ॥

‘આ હરિને પ્રિય છે’ એમ માની શ્રદ્ધાસહિત જે સેવા-શુશ્રૂષા કરે છે, તેની તે ભક્તિ મુખ્યત્વે સાત્ત્વિકી અને મધ્યમ ગણાય છે.

Verse 148

विधिबुद्ध्यार्चयेद्यस्तु दासवच्छ्रीपतिं नृप । भक्तीनां प्रवरा सा तु उत्तमा सात्त्विकी स्मृता ॥ १४८ ॥

હે નૃપ! જે શાસ્ત્રીય વિધિ-બુદ્ધિથી અને દાસભાવથી શ્રીપતિનું આરાધન કરે છે, તે ભક્તિ ભક્તિઓમાં શ્રેષ્ઠ—ઉત્તમ અને સાત્ત્વિક ગણાય છે.

Verse 149

महीमानं हरेर्यस्तु किंचित्कृत्वा प्रियो नरः । तन्मयत्वेन संतुष्टः सा भक्तिरुत्तमोत्तमा ॥ १४९ ॥

જે મનુષ્ય હરિની સેવામાં થોડુંક પણ કરીને હરિનો પ્રિય બને છે અને તન્મયતામાં સંતોષ પામે છે—તે ભક્તિ ઉત્તમોત્તમ છે.

Verse 150

अहमेव परो विष्णुर्मयिसर्वमिदं जगत् । इति यः सततं पश्येत्तं विद्यादुत्तमोत्तमम् ॥ १५० ॥

“હું જ પરમ વિષ્ણુ છું; મારામાં જ આ સમગ્ર જગત સ્થિત છે”—જે આ રીતે સદા દર્શન કરે, તેને ઉત્તમોત્તમ જાણવો.

Verse 151

एवं दशविधा भक्तिः संसारच्छेदकारिणी । तत्रापि सात्त्विकी भक्तिः सर्वकामफलप्रदा ॥ १५१ ॥

આ રીતે ભક્તિ દસ પ્રકારની છે અને સંસારબંધનને છેદનારી છે. તેમાં પણ સાત્ત્વિક ભક્તિ સર્વ શુભ કામનાઓનું ફળ આપે છે.

Verse 152

तस्माच्छृणुष्व भूपाल संसारविजिगीषुणा । स्वकर्मणो विरोधेन भक्तिः कार्या जनार्दने ॥ १५२ ॥

અતએવ હે ભૂપાલ! સાંભળો—જે સંસારને જીતવા ઇચ્છે છે, તેણે પોતાના સ્વધર્મના વિરોધ વિના જનાર્દનમાં ભક્તિ કરવી જોઈએ.

Verse 153

यः स्वधर्मं परित्यज्य भक्तिमात्रेण जीवति । न तस्य तुष्यते विष्णुराचारेणैव तुष्यते ॥ १५३ ॥

જે પોતાનો સ્વધર્મ ત્યજી માત્ર ભક્તિથી જીવેછે, તેનાથી વિષ્ણુ પ્રસન્ન થતા નથી; તેઓ તો માત્ર સદાચારથી જ પ્રસન્ન થાય છે।

Verse 154

सर्वागमानामाचारः प्रथमं परिकल्पते । आचारप्रभवो धर्मो धर्मस्य प्रभुरच्युतः ॥ १५४ ॥

સર્વ આગમોમાં આચારને પ્રથમ આધાર માનવામાં આવ્યો છે. આચારથી ધર્મ ઉત્પન્ન થાય છે, અને ધર્મના પ્રભુ અચ્યુત છે।

Verse 155

तस्मात्कार्या हरेर्भक्तिः स्वर्धमस्याविरोधिनी । सदाचारविहीनानां धर्मा अप्यसुखप्रदाः ॥ १५५ ॥

અતએવ હરિની ભક્તિ સ્વધર્મને વિરોધ ન થાય તેવી રીતે કરવી જોઈએ. સદાચારવિહિન લોકોને ધર્મકર્મ પણ દુઃખદાયી બને છે।

Verse 156

स्वधर्महीना भक्तिश्वाप्यकृतैव प्रकीर्तिता । यत्तु पृष्टं त्वया भूयस्तत्सर्वं गदितं मया ॥ १५६ ॥

સ્વધર્મ વિના રહેલી ભક્તિ પણ નિષ્ફળ કહેવાઈ છે. અને તું જે વધુ પૂછ્યું હતું, તે બધું મેં કહી દીધું છે।

Verse 157

तस्माद्धर्मपरो भूत्वा पूजयस्व जनार्दनम् । नारायणमणीयांसं सुखमेष्यसि शाश्वतम् ॥ १५७ ॥

અતએવ ધર્મપરાયણ બની જનાર્દનનું પૂજન કર. અણુથી પણ સૂક્ષ્મ નારાયણની આરાધનાથી તું શાશ્વત સુખ પામશે।

Verse 158

शिव एव हरिः साक्षाद्धरिरेव शिवः स्वयम् । द्वयोरन्तरदृग्याति नरकारन्कोटिशः खलः ॥ १५८ ॥

શિવ જ સાક્ષાત્ હરિ છે અને હરિ સ્વયં શિવ છે. જે બંનેમાં ભેદ જુએ છે તે દુષ્ટ કરોડો કલ્પો સુધી નરકમાં પડે છે.

Verse 159

तस्माद्विष्णुं शिवं वापि समं बुद्धा समर्चय । भेदकृद्दुःखमाप्नोति इह लोके परत्र च ॥ १५९ ॥

અતએવ વિષ્ણુ કે શિવ—બન્નેને સમાન જાણીને ભક્તિપૂર્વક પૂજા કરવી. જે ભેદ કરે છે તે ઇહલોક અને પરલોક બન્નેમાં દુઃખ પામે છે.

Verse 160

यदर्थमहमायातस्त्वत्समीपं जनाधिप । तत्ते वक्ष्यामि सुमते सावधानं निशामय ॥ १६० ॥

હે જનાધિપ! જે હેતુથી હું તમારા સમીપ આવ્યો છું, તે હું તમને કહું છું. હે સુમતિ, સાવધાન થઈને સાંભળો.

Verse 161

आत्मघातकपाप्मानो दग्धाः कपिलकोपतः । वसन्ति नरके ते तु राजंस्तव पितामहाः ॥ १६१ ॥

હે રાજન! આત્મઘાતના પાપથી દૂષિત તમારા પિતામહો કપિલના ક્રોધથી દગ્ધ થયા અને હવે નરકમાં વસે છે.

Verse 162

तानुद्धर महाभाग गङ्गानयनकर्मणा । गङ्गा सर्वाणि पापानि नाशयत्येव भूपते ॥ १६२ ॥

હે મહાભાગ! ગંગા-આનયનના કર્મ દ્વારા તેમને ઉદ્ધર કરો. હે ભૂપતે, ગંગા નિશ્ચયે સર્વ પાપોનો નાશ કરે છે.

Verse 163

केशास्थिनखदन्दाश्च भस्मापि नृपसत्तम । नयति विष्णुसदनं स्पृष्टा गाङ्गेन वारिणा ॥ १६३ ॥

હે નૃપશ્રેષ્ઠ! વાળ, અસ્થિ, નખ, દાંત—અહીં સુધી કે ભસ્મ પણ—ગંગાજળના સ્પર્શથી વિષ્ણુના ધામે પહોંચે છે.

Verse 164

यस्यास्थि भस्म वा राजन् गङ्गायां क्षिप्यते नरैः । स सर्वपापनिर्मुक्तः प्रयाति भवनं हरेः ॥ १६४ ॥

હે રાજન! જેના અસ્થિ કે ભસ્મને લોકો ગંગામાં અર્પે છે, તે સર્વ પાપોથી મુક્ત થઈ હરિના ધામે જાય છે.

Verse 165

यानि कानि च पापानि प्रोक्तानि तव भूपते । तानि कर्माणि नश्यन्ति गङ्गाबिन्द्वभिषेचनात् ॥ १६५ ॥

હે ભૂપતે! તમને જણાવાયેલા જે જે પાપો છે, ગંગાજળની એક બિંદુ છાંટવાથી પણ તે બધા કર્મો નાશ પામે છે.

Verse 166

सनक उवाच । इत्युक्त्वा मुनिशार्दूल महाराजं भगीरथम् । धर्मात्मानं धर्मराजः सद्यश्वान्तर्दधेतदा ॥ १६६ ॥

સનક બોલ્યા—આવું કહીને ધર્માત્મા ધર્મરાજ (યમ) એ મુનિશાર્દૂલ મહારાજ ભગીરથને સંબોધી તત્ક્ષણે અંતર્ધાન થયા.

Verse 167

स तु राजा महाप्राज्ञः सर्वशास्त्रार्थपारगाः । निक्षिप्य पृथिवीं सर्वां सचिवेषु ययौ वनम् ॥ १६७ ॥

તે રાજા મહાપ્રાજ્ઞ અને સર્વ શાસ્ત્રાર્થમાં પારંગત હતો; તેણે સમગ્ર પૃથ્વી (રાજ્ય) મંત્રીઓને સોંપી વનમાં પ્રસ્થાન કર્યું.

Verse 168

तुहिनाद्रौ ततो गत्वा नरनारायणाश्रमात् । पश्चिमे तुहिनाक्रान्ते श्रृङ्गेषोडशयोजने ॥ १६८ ॥

પછી નર-નારાયણના આશ્રમથી હિમાચ્છાદિત પર્વત પર જઈ, પશ્ચિમ દિશામાં તુહિનથી આવૃત—સોળ યોજન દૂર આવેલું શિખર તે પ્રાપ્ત કરે છે।

Verse 169

तपस्तप्त्वानयामास गङ्गां त्रैलोक्यपावनीम् ॥ १६९ ॥

તેણે કઠોર તપ કરીને ત્રિલોક-પાવની પવિત્ર ગંગાને પ્રાદુર્ભૂત કરી।