Dharma-ākhyāna (Discourse on Dharma): Worthy Charity, Fruitless Gifts, and the Merit of Building Ponds

Verse 1

नातद उवाच । श्रुतं तु गङ्गामाहात्म्यं वाञ्छितं पापनाशनम् । अधुना लक्षणं ब्रूहि भ्रातर्मे दानपात्रघयोः ॥ १ ॥

નાતદ બોલ્યા—મેં પાપનાશક અને ઇચ્છિત ગંગા-માહાત્મ્ય સાંભળ્યું છે. હવે, હે ભ્રાતા, દાન માટે યોગ્ય પાત્રોના લક્ષણો કહો.

Verse 2

सनक उवाच । सर्वेषामेव वर्णानां ब्रह्मणः परमो गुरुः । तस्मै दानानि देयानि दत्तस्यानन्त्यमिच्छता ॥ २ ॥

સનક બોલ્યા—બધા વર્ણો માટે બ્રાહ્મણત્વ પરમ ગુરુ છે; તેથી દાનનું અનંત ફળ ઇચ્છનારએ બ્રાહ્મણને દાન આપવું જોઈએ.

Verse 3

ब्राह्मणः प्रतिगृह्णीयात्सर्वतो भयवर्जितः । न कदापि क्षत्रविशो गृह्णीयातां प्रतिग्रहम् ॥ ३ ॥

બ્રાહ્મણ સર્વ તરફથી નિર્ભય રહી પ્રતિગ્રહ (દાન સ્વીકાર) કરી શકે છે; પરંતુ ક્ષત્રિય અને વૈશ્યએ ક્યારેય પ્રતિગ્રહ સ્વીકારવો નહીં.

Verse 4

चण्डस्य पुत्रहीनस्य दम्भाचाररतस्य च । स्वकर्मत्यागिनश्चापि दत्तं भवति निष्फलम् ॥ ४ ॥

ક્રૂર પુરુષને, પુત્રહીનને, દંભાચારરતને તથા પોતાના સ્વધર્મનો ત્યાગ કરનારને આપેલું દાન નિષ્ફળ બને છે।

Verse 5

परदाररतस्यापि परद्रव्याभिलिषिणः । नक्षत्रसूचकस्यापि दत्तं भवति निष्फलम् ॥ ५ ॥

પરસ્ત્રીમાં આસક્ત, પરધનનો લોભી અને માત્ર નક્ષત્ર બતાવનાર (ધર્મવિહિન જ્યોતિષી) ને આપેલું દાન નિષ્ફળ થાય છે।

Verse 6

असूयाविष्टमनसः कृतन्घस्य च मायिनः । अयाज्ययाजकस्यापि दत्तं भवति निष्फलम् ॥ ६ ॥

ઈર્ષ્યાથી ગ્રસ્ત મનવાળા, કૃતઘ્ન, કપટી તથા અયાજ્ય માટે યજ્ઞ કરાવનારને આપેલું દાન નિષ્ફળ બને છે।

Verse 7

नित्यं याच्ञापरस्यापि हिंसकस्य खलस्य च । रसविक्रयिणश्वैव दत्तं भवति निष्फलम् ॥ ७ ॥ नामैका द । वेदविक्रयिणश्चापि स्मृतिविक्रयिणस्तथा । धर्मविक्रयिणो विप्र दत्तं भवति निष्फलम् ॥ ८ ॥

જે સદા યાચનામાં રહે, જે હિંસક છે, જે દુષ્ટ છે અને જે રસ/ભોગવસ્તુઓ વેચે— તેમને આપેલું દાન નિષ્ફળ બને છે।

Verse 8

गानेन जीविका यस्य यस्य भार्या च पुश्चली । परोपतापिनश्चापि दत्तं भवति निष्फलम् ॥ ९ ॥

જેની જીવિકા માત્ર ગાનથી ચાલે, જેના પત્ની વ્યભિચારિણી હોય અને જે બીજાને પીડા આપે— તેને આપેલું દાન નિષ્ફળ બને છે।

Verse 9

असिजीवी मषीजीवी देवलो ग्रामयाजकः । धावको वा भवेत्तेषां दत्तं भवति निष्फलम् ॥ १० ॥

જે તલવારથી જીવિકા કરે, જે લેખનકાર્યથી જીવે, જે દેવલ (મંદિર-પુરોહિત) છે, જે ગ્રામયાજક છે, અથવા જે ધાવક/દૂત છે—એવા લોકોને આપેલું દાન નિષ્ફળ બને છે।

Verse 10

पाककर्तुः परस्यार्थे कवये गदहारिणे । अभक्ष्य भक्षकस्यापि दत्तं भवति निष्फलम् ॥ ११ ॥

જે બીજાના હિત માટે રસોઈ કરે, જે ધન માટે કાવ્ય કરે, જે ગદાધારી દુષ્ટ છે, અને જે અભક્ષ્ય ભક્ષે—એવા લોકોને આપેલું દાન નિષ્ફળ બને છે।

Verse 11

शूद्रान्नभोजिनश्चैव शूद्राणां शवदाहिनः । पौंश्वलान्नभुजश्चापि दत्तं भवति निष्फलम् ॥ १२ ॥

જે શૂદ્રનું અન્ન ભક્ષે, જે શૂદ્રોના શવોનું દાહ કરે, અને જે વ્યભિચારિણી સ્ત્રીનું અન્ન ખાય—એવા લોકોને આપેલું દાન નિષ્ફળ બને છે।

Verse 12

नामविक्रयिणो विष्णोः संध्याकर्म्मोर्ज्झितस्य च । दुष्प्रतिग्रहदग्धस्य दत्तं भवति निष्फलम् ॥ १३ ॥

જે વિષ્ણુના પવિત્ર નામનો વેપાર કરે, જે સંધ્યાકર્મ ત્યજી ચૂક્યો છે, અને જે દુષ્પ્રતિગ્રહ (અયોગ્ય દાન-ગ્રહણ)થી દગ્ધ છે—એવા લોકોને આપેલું દાન નિષ્ફળ બને છે।

Verse 13

दिवाशयनशीलस्य तथा मैथुनकारिणः । सध्याभोजिन एवापिदत्तं भवति निष्फलम् ॥ १४ ॥

જે દિવસમાં સૂવાની ટેવ ધરાવે, જે કુકર્મરૂપ મૈથુનમાં પ્રવૃત્ત છે, અને જે સંધ્યાકાળે ભોજન કરે—એવા લોકોને આપેલું દાન નિષ્ફળ બને છે।

Verse 14

महापातकयुक्तस्य त्यक्तस्य ज्ञातिबान्धवैः । कुण्डस्य चापि गोलस्य दत्तं भवति निष्फलम् ॥ १५ ॥

મહાપાતકથી દૂષિત, પોતાના જ જ્ઞાતિ-બાંધવો દ્વારા ત્યજાયેલ—તે કુણ્ડ હોય કે ગોલ—તેને આપેલું દાન નિષ્ફળ બને છે।

Verse 15

परिवित्तेः शठस्यापि परिवत्तुः प्रमादिनः । स्त्रीजितस्यातिदुष्टस्य दत्तं भवित निष्फलम् ॥ १६ ॥

પરિવિત્ત, શઠ, પરિવત્તૃ, પ્રમાદી, સ્ત્રીજિત અને અતિદુષ્ટ—એમને આપેલું દાન પણ નિષ્ફળ થાય છે।

Verse 16

मद्यमांसाशिनश्चापि स्त्रीविटस्यातिलोभिनः । चौरस्य पिशुनस्यापि दत्तं भवति निष्फलम् ॥ १७ ॥

મદ્ય-માંસ ભક્ષણ કરનાર, સ્ત્રીલંપટ, અતિ લોભી, ચોર અને પિશુન—એમને આપેલું દાન પણ નિષ્ફળ બને છે।

Verse 17

ये केचित्पापनिरता निन्दिताः सुजनैः सदा । न तेभ्यः प्रतिगृह्णीयान्न च वद्याद्दिजोत्तम । सत्कर्मनिरतायापि देयं यत्नेन नारद ॥ १८ ॥

જે પાપમાં રત અને સજ્જનો દ્વારા સદા નિંદિત હોય, તેમની પાસેથી દાન સ્વીકારવું નહીં; દ્વિજોત્તમે તેમની સાથે વાત પણ ન કરવી. પરંતુ જે સત્કર્મમાં રત હોય, હે નારદ, તેને યત્નપૂર્વક દાન આપવું જોઈએ।

Verse 18

यद्दानं श्रद्धया दत्तं तथा विष्णुसमर्पणम् । याचितं वापि पात्रेण भवेत्तद्दानमुत्तमम् ॥ १९ ॥

શ્રદ્ધાથી આપેલું અને ભગવાન વિષ્ણુને સમર્પિત કરેલું દાન—યોગ્ય પાત્રે માગ્યું હોય તોય—એ જ ઉત્તમ દાન બને છે।

Verse 19

परलोकं समुद्दश्य ह्यैहिकं वापि नारद । यद्दानं दीयते पात्रे तत्काम्यं मध्यमं स्मृतम् ॥ २० ॥

હે નારદ! પરલોક કે આ લોકના ફળની ઇચ્છાથી જે દાન યોગ્ય પાત્રને આપવામાં આવે, તે ‘કામ્ય’ મધ્યમ દાન તરીકે સ્મૃત છે.

Verse 20

दग्भेन चापि हिंसार्थं परस्याविधिनापि च । क्रुद्धेनाश्रद्धयापात्रे तद्दानं मध्यमं स्मृतम् ॥ २१ ॥

અપમાન સાથે, અથવા હિંસા કરવાની ભાવનાથી, અથવા બીજાની અયોગ્ય રીત મુજબ જે દાન આપવામાં આવે; તેમજ ક્રોધથી, શ્રદ્ધા વિના, અને અપાત્રને આપેલું દાન—તે મધ્યમ દાન કહેવાય છે.

Verse 21

अधमं बलितोषायमध्यमं स्वार्थसिद्धये । उत्तमं हरिप्रीत्यर्थं प्राहुर्वेदविदां वराः ॥ २२ ॥

વેદવિદોમાં શ્રેષ્ઠ ઋષિઓ કહે છે—બલિથી શક્તિઓને તૃપ્ત કરવું અધમ; સ્વાર્થસિદ્ધિ માટે કરવું મધ્યમ; અને માત્ર હરિપ્રિતિ માટે કરવું ઉત્તમ છે.

Verse 22

दानभोगविनाशाश्च रायः स्युर्गतयस्त्रिधा ॥ २३ ॥

ધનની ગતિ ત્રણ પ્રકારની છે—દાનમાં વપરાવું, ભોગમાં ખર્ચાવું, અથવા વિનાશથી નષ્ટ થવું.

Verse 23

यो ददाति च नोभुक्ते तद्धनं नाशकारणम् । धनं धर्मफलं विप्र धर्मो माधवतुष्टिकृत् ॥ २४ ॥

જે દાન આપે છે અને ભોગ માટે સંગ્રહ કરતો નથી, તેનું ધન વિનાશનું કારણ બનતું નથી. હે વિપ્ર! ધનનું ફળ ધર્મમાં છે; અને ધર્મ એ જ છે જે માધવને તૃપ્ત કરે.

Verse 24

तरवः किं न जीवन्ति तेऽपि लोके परार्थकाः । यत्र मूलफलैर्वृक्षाः परकार्यं प्रकुर्वते ॥ २५ ॥

શું આ લોકમાં વૃક્ષો નથી જીવતાં? તેઓ પણ પરાર્થપર છે; કારણ કે મૂળ, છાયા અને ફળોથી તેઓ પરહિતનું કાર્ય કરે છે।

Verse 25

मनुष्या यदि विप्राग्थ्र न परार्थास्तदा मृताः । परकार्यं न ये मर्त्याः कायेनापि धनेन वा ॥ २६ ॥

હે વિપ્રશ્રેષ્ઠ! મનુષ્યો જો પરાર્થ માટે ન જીવે તો તેઓ મૃત સમાન છે. જે મર્ત્ય દેહથી કે ધનથી પરકાર્ય ન કરે, તે સાચે જીવતો નથી।

Verse 26

मनसा वचसा वापि ते ज्ञेयाः पापकृत्तमाः । अत्रेतिहासं वक्ष्यामि श्रृणु नारद तत्त्वतः ॥ २७ ॥

જે મનથી કે વાણીથી પણ પરહિત ન કરે, તેઓ મહાપાપી જાણવાં. હવે હું એક ઇતિહાસ કહું છું—હે નારદ, તત્ત્વથી સાંભળ।

Verse 27

यत्र दानादिकानां तु लक्षणं परिकीर्तितम् । गङ्गामाहात्म्यसहितं सर्वपापप्रणाशनम् ॥ २८ ॥

જ્યાં દાનાદિ ધર્મકર્મોના લક્ષણો વર્ણવાયા છે; અને ગંગામાહાત્મ્યসহ તે ઉપદેશ સર્વ પાપનો નાશ કરનાર છે।

Verse 28

भगीरथस्य धर्मस्य संवादं पुण्यकारणम् । आसीद्भगीरथो राजा सगरान्वयसंभवः ॥ २९ ॥

ભગીરથના ધર્મનો આ સંવાદ પુણ્યનું કારણ છે. સગરવંશમાં જન્મેલો ભગીરથ નામનો એક રાજા હતો।

Verse 29

शशास पृथिवीं मेतां सत्पद्वीपां ससागराम् । सर्वधर्मरतो नित्यं सत्यसंधः प्रतापवान् ॥ ३० ॥

તેણે આ સમગ્ર પૃથ્વીનું—સત્ દ્વીપો અને ચારે તરફના સાગરો સહિત—શાસન કર્યું. તે નિત્ય સર્વધર્મમાં રત, સત્યસંકલ્પ અને પ્રતિાપવાન હતો.

Verse 30

कन्दर्पसद्दशो रुपे यायजृको विचक्षणः । प्रालेयाद्रिसमो धैर्ये धर्मे धर्मसमो नृपः ॥ ३१ ॥

રૂપમાં તે કંદર્પ સમાન હતો; યજ્ઞોમાં તે વિવેકી યજમાન-પોષક હતો; ધૈર્યમાં હિમાલય સમ અચલ; અને ધર્મમાં તે રાજા ધર્મદેવ સમાન હતો.

Verse 31

सर्वलक्षणसंपन्नः सर्वशास्त्रार्थपारगः । सर्वसंपत्समायुक्तः सर्वानन्दकरो मुने ॥ ३२ ॥

હે મુને, તે સર્વ શુભલક્ષણોથી સંપન્ન, સર્વ શાસ્ત્રોના તાત્પર્યમાં પારંગત, સર્વ સંપત્તિથી યુક્ત અને સર્વને આનંદ આપનાર હતો.

Verse 32

आतिथ्यप्रयतो नित्यं वासुदेवार्चनेरतः । पराक्रमी गुणनिधिर्मैत्रः कारुणिकः सधीः ॥ ३३ ॥

તે નિત્ય અતિથિ-સત્કારમાં તત્પર, વાસુદેવ-અર્ચનમાં રત, પરાક્રમી, ગુણનિધિ, મૈત્રીભાવવાળો, કરુણામય અને સધી હતો.

Verse 33

एतादृशं तं राजानं ज्ञात्वा हृष्टो भगीरथम् । धर्मराजो द्विजश्रेष्ठ कदाचिद्द्रष्टुमागतः ॥ ३४ ॥

હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ, ભગીરથ રાજા એવો છે એમ જાણી ધર્મરાજ (યમ) પ્રસન્ન થયા અને એક સમયે તેને જોવા આવ્યા.

Verse 34

समागतं धर्मराजमर्हयामास भूपतिः । शास्त्रदृष्टेन विधिना धर्मः प्री उवाच तम् ॥ ३५ ॥

ધર્મરાજ આવ્યા ત્યારે રાજાએ શાસ્ત્રવિહિત વિધિ પ્રમાણે તેમનું યથોચિત સન્માન કર્યું. ત્યારબાદ પ્રસન્ન થયેલા ધર્મે તેને કહ્યું.

Verse 35

धर्मराज उवाच । राजन्धर्मविदां श्रेष्टप्रसिद्धोऽसि जगत्र्रये । धर्मराजोऽथ कीर्तिं ते श्रुत्वा त्वां द्रष्टुमागतः ॥ ३६ ॥

ધર્મરાજ બોલ્યા—હે રાજન, તું ત્રણેય લોકમાં ધર્મવિદોમાં શ્રેષ્ઠ તરીકે પ્રસિદ્ધ છે. તારી કીર્તિ સાંભળી હું ધર્મરાજ તને દર્શન કરવા આવ્યો છું.

Verse 36

सन्मार्गनिरतं सत्यं सर्वभूतहिते रतम् । द्रष्टुमिच्छन्ति विबुधारतवोत्कुष्टगुणप्रियाः ॥ ३७ ॥

સન્માર્ગમાં રત, સત્યનિષ્ઠ અને સર્વભૂતના હિતમાં લાગેલા એવા પુરુષને જોવા વિદ્વાનો ઇચ્છે છે; કારણ કે તેઓ ગુણપ્રિય અને ઉત્તમ ગુણોને પ્રેમ કરનાર છે.

Verse 37

कीर्तिर्नीतिश्च संपत्तिर्वर्तते यत्र भूपते । वसन्ति तत्र नियतं गुणास्सन्तश्च देवताः ॥ ३८ ॥

હે ભુપતે, જ્યાં કીર્તિ, નીતિ અને સમૃદ્ધિ વર્તે છે, ત્યાં નિશ્ચિતપણે ગુણો, સજ્જનો અને દેવતાઓ વસે છે.

Verse 38

अहो राजन्महाभाग शोभनीचरितं तव । सर्वभूतहितत्वादि मादृशामपि दुर्लभम् ॥ ३९ ॥

અહો રાજન, મહાભાગ, તારો આચાર ખરેખર શોભનીય છે. સર્વભૂતના હિતની ભાવના વગેરે ગુણો અમારાં જેવા લોકોમાં પણ દુર્લભ છે.

Verse 39

इत्युक्तवन्तं तं धर्मं प्रणिपत्य भगीरथः । प्रोवाच विनयाविष्टः संहृष्टः श्लक्ष्णया गिरा ॥ ४० ॥

ધર્મે આમ કહ્યા પછી ભગીરથે તેમને પ્રણામ કર્યો. વિનયથી ભરાઈ, હર્ષિત થઈ, મૃદુ વાણીથી તેમને સંબોધ્યા.

Verse 40

भगीरथ उवाच । भगवन्सर्वधर्मज्ञ समदर्शित् सुरेश्वर । कृपया परयाविष्टो यत्पृच्छामि वदस्व तत् ॥ ४१ ॥

ભગીરથે કહ્યું—હે ભગવન્! તમે સર્વધર્મજ્ઞ, સમદર્શી અને દેવોના ઈશ્વર છો. પરમ કૃપાથી હું જે પૂછું છું તે કહો.

Verse 41

धर्मा कीदृग्विधाः प्रोक्ताः के लोका धर्मशालिनाम् । कियत्यो यातनाः प्रोक्ताः केषां ताः परिकीर्तिताः ॥ ४२ ॥

કયા કયા પ્રકારના ધર્મો કહ્યા છે? ધર્મમાં સ્થિર લોકો કયા લોકોને પામે છે? કેટલી યાતનાઓ વર્ણવાઈ છે અને તે કોના માટે વિશેષ રીતે કહેવાઈ છે?

Verse 42

त्वया संमाननीया ये शासनीयाश्च ये यथा । तत्सर्वं मे महाभाग विस्तराद्वक्तुमर्हसि ॥ ४३ ॥

હે મહાભાગ! તમારા દ્વારા કોને સન્માન આપવું અને કોને શાસન કરવું, તથા કઈ રીતે—આ બધું મને વિસ્તારે કહો.

Verse 43

धर्मराज उवाच । साधु साधु महाबुद्धे मतिस्ते विमलोर्जिता । धर्माधर्मान्प्रवक्ष्यामितत्त्वतः श्रृणु भक्तितः ॥ ४४ ॥

ધર્મરાજે કહ્યું—સાધુ, સાધુ, હે મહાબુદ્ધે! તારી મતિ નિર્મળ અને દૃઢ છે. હવે હું તત્ત્વથી ધર્મ અને અધર્મ કહું છું; ભક્તિથી સાંભળ.

Verse 44

धर्मा बहुविधाः प्रोक्ताः पुण्यलोकप्रदायकाः । तथैव यातनाः प्रोक्ता असंख्या घोरदर्शताः ॥ ४५ ॥

પુણ્યલોક પ્રદાન કરનાર ધર્મો અનેક પ્રકારના કહ્યા છે; તેમ જ દર્શને ભયંકર એવી અસંખ્ય યાતનાઓ પણ વર્ણવાઈ છે।

Verse 45

विस्तराद्गदितुं नालमपि वर्षशतायुतैः । तस्मातंसमासतो वक्ष्ये धर्माधर्मनिदर्शनम् ॥ ४६ ॥

વિસ્તારથી કહેવા માટે કરોડો શતાબ્દીઓ પણ પૂરતી નથી; તેથી હું સંક્ષેપમાં ધર્મ અને અધર્મના લક્ષણો કહું છું।

Verse 46

वृत्तिदानं द्विजानां वै महापुण्यं प्रकीर्ततम् । तथैवाध्यात्मविदुषो दत्तं भवति चाक्षयम् ॥ ४७ ॥

દ્વિજોને (બ્રાહ્મણોને) જીવનનિર્વાહ માટે દાન આપવું મહાપુણ્ય કહેવાય છે; તેમજ આત્મવિદ્યા જાણનારને આપેલું દાન અક્ષય ફળ આપે છે।

Verse 47

कुटुम्बिनं या शास्त्रज्ञं श्रोत्रियं वा गुणान्वितम् । यो दत्त्वा स्यापयेदृतिं तस्य पुण्यफलं श्रृणु ॥ ४८ ॥

કુટુંબિ ગૃહસ્થને, શાસ્ત્રજ્ઞને અથવા ગુણયુક્ત શ્રોત્રિયને દાન આપી તેની આર્તિ દૂર કરનારનું પુણ્યફળ સાંભળો।

Verse 48

मातृताः पितृतश्चैव द्विजः कोटिकुलन्वितः । निर्विश्य विष्णुभवनं कल्पं तत्रैव मोदते ॥ ४९ ॥

એ દ્વિજ માતૃકુલ અને પિતૃકુલ—બન્ને તરફથી કરોડો કુળોથી મહિમાવાન બની, વિષ્ણુધામમાં પ્રવેશ કરે છે અને ત્યાં એક કલ્પ સુધી આનંદ કરે છે।

Verse 49

गण्यन्ते पांसवो भूमेर्गण्यन्ते वृष्टिविन्दवः । न गण्यन्ते विधात्रापि ब्रहह्मवृत्तिफलानि वै ॥ ५० ॥

પૃથ્વીના ધૂળકણો ગણાઈ શકે છે અને વરસાદનાં બિંદુઓ પણ ગણાઈ શકે છે; પરંતુ બ્રહ્મવૃત્તિના આચરણથી ઉત્પન્ન પુણ્યફળો તો સ્વયં વિધાતા પણ ગણાવી શકતા નથી।

Verse 50

समस्तदेवतारुपो ब्राह्मणः परिकीर्तितः । जीवनं ददतस्तस्य कः पुण्यं गदितुं क्षमः ॥ ५१ ॥

બ્રાહ્મણને સર્વ દેવતાઓનું સ્વરૂપ કહેવાયું છે. જે તેને જીવનનિર્વાહનું દાન આપે છે, તેના પુણ્યનું વર્ણન કોણ કરી શકે?

Verse 51

यो विप्रहितकृन्नित्यं स सर्वान्कृतवान्मखान् । स स्नातः सर्वतीर्थेषु तप्तं तेनाखिलं तपः ॥ ५२ ॥

જે નિત્ય શાસ્ત્રવિહિત કર્તવ્યો કરે છે, તેણે જાણે સર્વ યજ્ઞો કરી લીધા; તે સર્વ તીર્થોમાં સ્નાન કરેલો છે, અને તેના દ્વારા સર્વ તપ પણ સિદ્ધ થયું છે।

Verse 52

यो ददस्वेति विप्राणां जीवनं प्रेरयेत्परम् । सोऽपि तत्फलमाप्नोति किमन्यैर्बहुभाषितैः ॥ ५३ ॥

જે ‘દાન આપો’ કહીને બ્રાહ્મણોના જીવનનિર્વાહ માટે અન્યને પ્રેરિત કરે છે, તે પણ તે દાનનું જ ફળ પામે છે; વધુ બોલવાથી શું?

Verse 53

तडागं कारयेद्यस्तु स्वयमेवापरेण वा । वक्तुं तत्पुण्यसंख्यानं नालं वर्षशतायुषा ॥ ५४ ॥

જે તળાવ બનાવડાવે છે—પોતે કરીને કે બીજાથી કરાવીને—તેના પુણ્યની ગણતરી કહેવા સો વર્ષનું આયુષ્ય પણ પૂરતું નથી।

Verse 54

एकश्चेदध्वगो राजंस्तडागस्य जलं पिबेत् । कत्कर्तुः सर्वपापानि नश्यन्त्येव न संशयः ॥ ५५ ॥

હે રાજન, જો એક પણ મુસાફર તળાવનું જળ પીવે, તો તે તળાવ કરાવનારનાં સર્વ પાપો નિશ્ચયે નાશ પામે છે—એમાં સંશય નથી।

Verse 55

एकाहमपि यत्कुर्याद्भूमिस्थमुदकं नरः । स मुक्तः सर्वपापेभ्यः शतवर्षं वसेद्दिवि ॥ ५६ ॥

જો કોઈ મનુષ્ય એક દિવસ પણ ભૂમિ પર જળ સ્થાપી (ઉદકદાન/અર્ઘ્ય) કરે, તો તે સર્વ પાપોથી મુક્ત થઈ સો વર્ષ સ્વર્ગમાં વસે છે।

Verse 56

कर्तुं तडागं यो मर्त्यः साह्यकः शक्तितो भवेत् । सोऽपि तत्फलमाप्नोति तुष्टः प्रेरक एव च ॥ ५७ ॥

જે મનુષ્ય પોતાની શક્તિ મુજબ તળાવ બનાવવામાં સહાયક બને, તે પણ એ જ પુણ્યફળ પામે છે; અને જે આનંદથી અન્યને પ્રેરણા આપે, તે પણ તે ફળનો ભાગીદાર બને છે।

Verse 57

मृदं सिद्धार्थमात्रां वा तडागाद्यो वहिः क्षिपेत् । तिष्टत्यब्दशतं स्वर्गे विमुक्तः पापकोटिभिः ॥ ५८ ॥

જે તળાવમાંથી કાદવ કાઢીને બહાર ફેંકે—ભલે તે માત્ર રાઈના દાણા જેટલું હોય—તે કરોડો પાપોથી મુક્ત થઈ સો વર્ષ સ્વર્ગમાં રહે છે।

Verse 58

देवता यस्य तुष्यन्ति गुरवो वा नृपोत्तम । तडागपुण्यभाक्स स्यादित्येषा शाश्वती श्रुतिः ॥ ५९ ॥

હે નૃપોત્તમ, જેના દ્વારા દેવતાઓ અથવા પૂજ્ય ગુરુઓ પ્રસન્ન થાય, તે તળાવ-પુણ્યનો ભાગી બને છે—આ શાશ્વત શ્રુતિ-ઉપદેશ છે।

Verse 59

इतिहासं प्रवक्ष्यामि तवात्र नृपसत्तम । यं श्रृत्वा सर्वपापेभ्यो मुच्यते नात्र संशयः ॥ ६० ॥

હે નૃપશ્રેષ્ઠ! હું તને અહીં એક પવિત્ર ઇતિહાસ કહું છું. તેને સાંભળવાથી મનુષ્ય સર્વ પાપોથી મુક્ત થાય છે—એમાં શંકા નથી.

Verse 60

गौडदेशेऽतिविख्यातो राजासीद्वीरभद्रकः । महाप्रतापी विद्यावान्सदा विप्रप्रपूजकः ॥ ६१ ॥

ગૌડદેશમાં અત્યંત વિખ્યાત વીર્ભદ્રક નામનો રાજા હતો. તે મહાપ્રતાપી, વિદ્યાવાન અને સદા બ્રાહ્મણોની પૂજા-સન્માન કરનાર હતો.

Verse 61

वेदशास्त्रकुलाचारयुक्तो मित्रक्विर्धनः । तस्य राज्ञी महाभागा नान्मा चम्पकमञ्जरी ॥ ६२ ॥

તે વેદ-શાસ્ત્રના જ્ઞાનથી યુક્ત અને પોતાના કુલાચારામાં સ્થિર હતો; વિદ્વાનોનો મિત્ર અને ધનવાન હતો. તે રાજાની મહાભાગા રાણીનું નામ ચંપકમંજરી હતું.

Verse 62

तस्य राज्ञो महामात्याः कृत्माकृस्यविचारणाः । धर्माणां धर्मशास्त्रेस्तु सदा कुर्वन्ति निश्चयम् ॥ ६३ ॥

તે રાજાના મહામંત્રીઓ કરેલાં અને કરવાનાં કાર્યોનું વિચારણ કરનાર હતા. તેઓ ધર્મશાસ્ત્ર અનુસાર ધર્મવિષયોમાં સદા દૃઢ નિર્ણય કરતા.

Verse 63

प्रायश्चित्तं चिकित्त्सां च ज्योतिषे धर्मनिर्णयम् । विनाशास्त्रेण यो ब्रूयात्तमाहुर्ब्रह्यघातकम् ॥ ६४ ॥

જે વિનાશકારી શાસ્ત્રનો આશ્રય લઈને પ્રાયશ્ચિત્ત, ચિકિત્સા અને જ્યોતિષ દ્વારા ધર્મનિર્ણય કહે છે, તેને બ્રહ્મઘાતક (મહાપાપી) કહે છે.

Verse 64

इति निश्चित्य मनसा मन्वादीरितधर्मकान् । आचार्येभ्यः सदा भूपः श्रृणोति विधिपूर्वकम् ॥ ६५ ॥

આ રીતે મનમાં નિશ્ચય કરીને મનુ વગેરે ધર્મપ્રવર્તકો દ્વારા ઉપદેશિત ધર્મોનું અનુસરણ કરવા, તે રાજા સદા આચાર્યો પાસેથી વિધિપૂર્વક તેમનું શ્રવણ કરે છે।

Verse 65

न कोऽप्यन्यायवर्ती तस्य राज्येऽवरोऽपि च । धर्मेण पाल्यमानस्य तस्य देशस्य भूपतेः ॥ ६६ ॥

જે રાજા ધર્મ દ્વારા પોતાના દેશનું પાલન કરે છે, તેના રાજ્યમાં નીચમાં નીચ માણસ પણ અન્યાયના માર્ગે ચાલતો નથી।

Verse 66

जातं समत्वं स्वर्गस्य सौराज्यस्य शुभावहम् । स चैकदा तु नृपतिर्मृगयायां महावने ॥ ६७ ॥

આ રીતે સ્વર્ગસમાન સમત્વ ઉત્પન્ન થયું, જે તે ધર્મયુક્ત રાજત્વ માટે શુભદાયક હતું. અને એક વખત તે રાજા મહાવનમાં શિકાર માટે ગયો।

Verse 67

मन्त्र्यादिभिः परिवृतो बभ्राम मध्यभास्करम् । दैवादाखेटशून्यस्य ह्यतिश्रान्तस्य तत्र वै ॥ ६८ ॥

મંત્રી વગેરે દ્વારા પરિઘેરાયેલો તે રાજા મધ્યાહ્ન સૂર્ય સુધી ફરતો રહ્યો. અને દૈવયોગે શિકાર ન મળતાં તે ત્યાં અત્યંત થાકી ગયો।

Verse 68

नृपरीतस्य संजातं सरसो दर्शनं नृप । ततः शुष्कां तु सरसीं दृष्ट्वा तत्र व्यचिन्तयत् ॥ ६९ ॥

હે રાજન, પીડિત થયેલા તે નૃપને એક સરોવરનું દર્શન થયું. પરંતુ ત્યાં તે સરોવર સૂકું જોઈને તે ત્યાં જ વિચારમાં પડી ગયો।

Verse 69

किमयं सरसीश्रृङ्गेभुवः केन विनिर्मिता । कथं जलं भवेदत्र येन जीवेदयं नृपः ॥ ७० ॥

સરોવરના શિખરો પર આવેલી આ ભૂમિ શું છે, અને તેને કોણે રચી? અહીં પાણી કેવી રીતે થશે, જેના વડે આ રાજા જીવિત રહી શકે?

Verse 70

ततो बुद्धिः समभवत्खाते तस्या नृपोत्तम । हस्तमात्रं ततो गर्त्तं खात्वा तोयमवाप्तवान् ॥ ७१ ॥

પછી, હે શ્રેષ્ઠ રાજા, તેણીને એક વિચાર આવ્યો; તેણે હાથ જેટલી ઊંડાઈનું ખાડું ખોદ્યું અને ત્યાંથી જ પાણી મેળવી લીધું.

Verse 71

तेन तोयेन पीतेन राज्ञस्तृत्पिरजायत । मन्त्रिणश्चापि भूमिश बुद्धिसागरसंज्ञिनः ॥ ७२ ॥

તે પાણી પીધા પછી રાજાને પૂર્ણ તૃપ્તિ થઈ; અને હે ભૂમિપતિ, ‘બુદ્ધિસાગર’ તરીકે પ્રસિદ્ધ મંત્રીઓ પણ તૃપ્ત થયા.

Verse 72

स बुद्धिसागरो भूपं प्राह धर्मार्थकोविदः । राजन्नियं पुष्करिणी वर्षाजलवती पुरा ॥ ७३ ॥

ધર્મ અને અર્થમાં નિપુણ તે ‘બુદ્ધિસાગર’ રાજાને બોલ્યો—“રાજન, આ પુષ્કરિણી અગાઉ વરસાદના જળથી ભરપૂર હતી.”

Verse 73

अद्यैनां बद्धवप्रां च कर्त्तुं जाता मतिर्मम । तद्भवान्मोदतां देव दत्तादाज्ञां च मेऽनघ ॥ ७४ ॥

આજે તેને બાંધીને લઈ જવાનો મારો સંકલ્પ થયો છે; તેથી, હે દેવ, હે નિષ્પાપ, તમે પ્રસન્ન થાઓ અને મને તમારી આજ્ઞા આપો.

Verse 74

इति श्रुत्वा वचस्तस्य मन्त्रिणो नृपसत्तमः । मुमुदेऽतितरां भूपः स्वयं कर्तुं समुद्यतः ॥ ७५ ॥

મંત્રીના વચનો સાંભળી તે નૃપશ્રેષ્ઠ રાજા અતિ આનંદિત થયો અને પોતે જ તે કાર્ય કરવા ઉદ્યત થયો।

Verse 75

तमेव मन्त्रिणां तत्र युयोज शुभकर्मणि । ततो राजाज्ञया सोऽपि बुद्धिसागरको मुदा ॥ ७६ ॥

ત્યાં તેણે મંત્રીઓમાં એ જ વ્યક્તિને શુભ કાર્યમાં નિયુક્ત કર્યો. પછી રાજાની આજ્ઞાથી બુદ્ધિસાગર પણ આનંદથી તે કાર્ય કરી ગયો।

Verse 76

सरसीं सागरं कर्त्तुमुद्यतः पुण्यकृत्तमः । धनुषां चैव पञ्चाशत्सर्वतो विस्तृतायताम् ॥ ७७ ॥

એ પરમ પુણ્યકર્તા સરોવરને સાગર સમું કરવા ઉદ્યત થયો અને તેને સર્વ દિશામાં પચાસ ધનુષ જેટલું વિશાળ વિસ્તૃત કર્યું।

Verse 77

सरसीं बद्धसु शिलां चकारागाधशम्बराम् । तां विनिर्माय सरसीं राज्ञे सर्वं न्यवेदयत् ॥ ७८ ॥

તેણે પથ્થરોનો બંધ બાંધીને ઊંડું અને સુવ્યવસ્થિત સરોવર બનાવ્યું. તે સરોવર રચીને સર્વ વાત રાજાને નિવેદન કરી।

Verse 78

तस्यां ततः प्रभृति वै सर्वेऽपि वनचारिणः । पान्थाः पिपासिता भूप लभन्ते स्म जलं शुभम् ॥ ७९ ॥

ત્યાંથી, હે ભુપ, વનમાં ફરતા બધા તરસ્યા મુસાફરો તે સરોવરમાંથી મંગલમય અને શુદ્ધ જળ મેળવવા લાગ્યા।

Verse 79

कदाचित्स्वायुषश्चान्ते स मन्त्री बुद्धिसागरः । प्रमृतो गतवाँल्लोकं लोकशास्तुर्मम प्रभो ॥ ८० ॥

એક વખત પોતાના આયુષ્યના અંતે તે મંત્રી—બુદ્ધિનો સાગર—દેહ ત્યજી, મારા સ્વામી લોકેશ્વરના લોકમાં ગયો।

Verse 80

तदर्थं तु मया पृष्टो धर्मो धर्मलिपिंकरः । चित्रगुत्पस्तु तत्कर्म मह्यं सर्वं न्यवेदयत् ॥ ८१ ॥

એ હેતુથી મેં ધર્મને—ધર્મલેખકને—પૂછ્યું; ત્યારે ચિત્રગુપ્તે તે સર્વ કર્મો મને સંપૂર્ણ રીતે નિવેદિત કર્યા।

Verse 81

उपदेष्टा स्वयं चासौ धर्मकार्यस्य भूपतेः । तस्माद्धर्मविमानं तु समारोढुमिहार्हति ॥ ८२ ॥

હે ભૂપતે, તમારા ધર્મકાર્યમાં એ જ સ્વયં ઉપદેશક છે; તેથી અહીં ‘ધર્મ’ નામના વિમાનમાં આરોહણ કરવા યોગ્ય છે।

Verse 82

इत्युक्ते चित्रगुप्तेन समाज्ञप्तो मया नृप । विमानं धर्मसंज्ञं तु आरोढुं बुद्धिसागरः ॥ ८३ ॥

હે નૃપ, ચિત્રગુપ્તે એમ કહ્યા પછી મને આદેશ મળ્યો કે બુદ્ધિસાગર ‘ધર્મ’ નામના વિમાનમાં આરોહણ કરે।

Verse 83

अथ कालान्तरे राजन्सराजा वीरभद्रकः । मृतो गतो मम स्थानं नमश्चक्रे मुदान्वितः ॥ ८४ ॥

પછી થોડા સમય બાદ, હે રાજન, તે રાજા વીરભદ્રક મૃત્યુ પામી મારા ધામમાં આવ્યો અને આનંદપૂર્વક નમસ્કાર કર્યો।

Verse 84

मया तु तत्र तस्यापि पृष्टं कर्माखिलं नृप । कथितं चित्रगुत्पेन धर्मं सरसिसंभवम् ॥ ८५ ॥

ત્યાં, હે રાજન, મેં પણ તેને સર્વ કર્મો અને તેમના ફળ વિષે પૂછ્યું. ત્યારે ચિત્રગુપ્તે મને કમલજ બ્રહ્માથી ઉત્પન્ન થયેલ ધર્મ સમજાવ્યો.

Verse 85

तदा सम्यङ्मया राजा बोधितोऽभूद्यथाश्रृणु । अधित्यकायां भूपाल सैकतस्य गिरेः परा ॥ ८६ ॥

ત્યારે, હે રાજન, મેં રાજાને યોગ્ય રીતે બોધ આપ્યો—જેમ બન્યું તેમ સાંભળો. હે ભૂપાલ, રેતાળ પર્વતની પાર એક ઊંચા પટ પર તે થયું.

Verse 86

लावकेनामुनाचञ्च्वा खातं द्व्यंङ्गुप्रलमबुनि । ततः कालान्तरे तेन वाराहेण नृपोत्तम ॥ ८७ ॥

લાવક નામના તે વરાહે પોતાની થૂંઠથી ખોદીને ભૂમિને બે આંગળ જેટલી ઊંડી અને વિસ્તૃત કરી. પછી થોડા સમય બાદ, હે નૃપશ્રેષ્ઠ, એ જ વરાહે ત્યાં ફરી કાર્ય કર્યું.

Verse 87

खनितं हस्तमात्रं तु जलं तुण्डेन चात्मनः । ततोऽन्यदाऽमुया काल्याहस्त युग्ममितः कृतः ॥ ८८ ॥

હે ભૂપતિ, પહેલા તેણે માત્ર એક હાથ જેટલું ખોદ્યું અને પોતાની ચાંચથી પાણી લાવ્યો. પછી બીજા સમયે, કાલ્યાના એ જ પ્રયત્નથી બે હાથ જેટલું પ્રમાણ થયું.

Verse 88

खातो जले महाराज तोयं मासद्वयं स्थितम् । पीतं क्षुद्रैर्वनचरैः सत्त्वैस्तृष्णासमाकुलैः ॥ ८९ ॥

હે મહારાજ, ખોદાયેલા તે જળકુંડમાં પાણી બે મહિના સુધી ટક્યું. તરસથી વ્યાકુળ નાના વનચર પ્રાણીઓએ તે પી લીધું.

Verse 89

ततो वर्षत्रायान्ते तु गजतानेन सुव्रत । हस्तत्रयमितः खातः कृतस्तत्राधिकं जलम् ॥ ९० ॥

પછી ત્રણ વર્ષના અંતે, હે સુવ્રત, હાથીની સૂંઢથી ત્યાં ત્રણ હાથ જેટલો ઊંડો ખાડો ખોદાયો અને એ સ્થળે પ્રચુર જળ પ્રગટ થયું.

Verse 90

मासत्रये स्थितं तच्च पयो जीवैर्वनेचरैः । भवांस्तत्र समायातो जलशोषादनन्तरम् ॥ ९१ ॥

એ દૂધ ત્રણ મહિના ત્યાં જ રહ્યું અને વનમાં વસતા પ્રાણીઓએ તેનો ઉપયોગ કર્યો. જળ સૂકાઈ ગયા પછી તરત જ તમે ત્યાં આવી પહોંચ્યા.

Verse 91

मासे तत्र तु संप्रात्पं हस्तं खात्वा जलं नृप । ततस्तस्योपदेशेन मन्त्रिणो नृपते त्वया ॥ ९२ ॥

ત્યાં એક મહિનો વીતી ગયા પછી, હે રાજા, હાથથી ખોદતાં જળ મળ્યું. ત્યારબાદ તેના ઉપદેશથી, હે નૃપતિ, તમે મંત્રીઓને નિયુક્ત/પરામર્શ માટે બોલાવ્યા.

Verse 92

पञ्चाशद्धनुरुत्खातं जातं तत्र महाजलम् । पुनः शिलाभिः सुदृढं बद्धं जातं महत्सरः । वृक्षाश्च रोपितास्तत्र सर्वलोकोपकारिणः ॥ ९३ ॥

ત્યાં પચાસ ધનુષ્ય જેટલી ખોદકામથી મહાન જળરાશિ ઉત્પન્ન થઈ. પછી પથ્થરોથી મજબૂત રીતે બાંધીને તે વિશાળ સરોવર બન્યું; અને સર્વ લોકોના ઉપકાર માટે વૃક્ષો પણ ત્યાં રોપાયા.

Verse 93

तेन स्वस्वेन पुण्येन पञ्चैते जगतीपते । विमानं धर्म्यमारुढास्त्वमाण्येनं समारुह ॥ ९४ ॥

પોતપોતાના પુણ્યના પ્રભાવથી, હે જગતીપતે, આ પાંચેય ધર્મ્ય વિમાન પર આરુઢ થયા છે. તમે પણ, હે અણીય, વિલંબ કર્યા વિના તેમાં આરુઢ થાઓ.

Verse 94

इति वाक्यं समाकर्ण्य मम राजा स भूमिप । आरुरोह विमानं तत्षष्ठो राजा समांशभाक् ॥ ९५ ॥

આ વચન સાંભળી, હે ભૂમિપ, મારા તે રાજાએ તે દિવ્ય વિમાનમાં આરોહણ કર્યું; પોતાના યોગ્ય અંશનો અધિકારી બની તે છાસઠમો રાજા થયો।

Verse 95

इति ते सर्वमाख्यातं तडागजनितं फलम् । श्रुत्वैतन्मुच्यते पापादाजन्ममरणान्तिकात् ॥ ९६ ॥

આ રીતે તડાગ (તળાવ) નિર્માણથી ઉત્પન્ન થતું ફળ મેં તને સંપૂર્ણ કહ્યું. આ સાંભળવાથી મનુષ્ય જન્મથી મૃત્યુપર્યંતના પાપોથી મુક્ત થાય છે।

Verse 96

यो नरः श्रद्धयो युक्तो व्याख्यातं श्रुणुयात्पठेत् । सोऽप्याप्नोत्यखिलं पुण्यं सरोनिर्माणसंभवम् ॥ ९७ ॥

જે મનુષ્ય શ્રદ્ધાથી યુક્ત થઈ આ વ્યાખ્યાન સાંભળે અથવા વાંચે, તે પણ સરોવર નિર્માણથી ઉત્પન્ન સર્વ પુણ્ય પ્રાપ્ત કરે છે।

Verse 97

इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे प्रथमपादे धर्माख्याने द्वादशोऽध्यायः ॥ १२ ॥

આ રીતે શ્રીબૃહન્નારદીય પુરાણના પૂર્વભાગના પ્રથમ પાદમાં ‘ધર્માખ્યાન’ નામનો બારમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।