Maṅgalācaraṇa, Naimiṣāraṇya-Sabhā, Sūta-Āhvāna, and Narada Purāṇa-Māhātmya
આ અધ્યાય ગુરુ, ગણેશ, વાસુદેવ/નારાયણ, નર–નરોત્તમ અને સરસ્વતીના મંગલાચરણથી શરૂ થઈ, આદિપુરુષની સ્તુતિ કરે છે, જેમના અંશરૂપે બ્રહ્મા–વિષ્ણુ–મહેશ જગતનું સંચાલન કરે છે। નૈમિષારણ્યમાં શૌનકાદિ ઋષિઓ તપ, યજ્ઞ, જ્ઞાન અને ભક્તિ દ્વારા વિષ્ણુની આરાધના કરીને ધર્મ-અર્થ-કામ-મોક્ષ પ્રાપ્ત કરવાની સમન્વિત રીત પૂછે છે। તેઓ વ્યાસશિષ્ય અને અધિકૃત પુરાણવક્તા સૂત રોમહર્ષણને સિદ્ધાશ્રમમાં નિવાસ કરતા જાણીને ત્યાં જાય છે અને નારાયણસંબંધિત અગ્નિષ્ટોમ યજ્ઞનો પ્રસંગ તથા અવભૃથ સમાપ્તિની પ્રતીક્ષા જુએ છે। ઋષિઓ ‘અતિથિસત્કારરૂપ જ્ઞાન’ માગીને વિષ્ણુપ્રસન્નતાનો ઉપાય, યોગ્ય પૂજા, વર્ણાશ્રમાચાર, અતિથિધર્મ, ફળદાયી કર્મ અને મુક્તિદાયી ભક્તિનું સ્વરૂપ પૂછે છે। સૂત કહે છે કે સનકાદિ શ્રેષ્ઠ ઋષિઓએ નારદને જે ગાયું તે જ તે ઉપદેશ કરશે; પછી નારદપુરાણની વેદસંગતિ, પાપનાશક શક્તિ, અધ્યાય શ્રવણ/પાઠના ક્રમશઃ ફળ અને કથાશ્રવણની શિષ્ટાચાર-વિધિ તથા અધિકાર જણાવે છે। અંતે નારાયણસ્મરણ અને એકાગ્ર શ્રવણથી ભક્તિ ઉત્પન્ન થઈ સર્વ પુરુષાર્થ સિદ્ધ થાય—મોક્ષધર્મનું મુખ્ય તાત્પર્ય એ જ છે।
Shlokas
Verse 1
ॐ श्रीगुरुभ्यो नमः । ॐ श्रीगणेशाय नमः । ॐ नमो भगवते वासुदेवाय । ॐ नारायाणं नमस्कृत्य नरं चैव नरोत्तमम् । देवीं सरस्वतीं चैवततो जयमुदीरयेत् ॥ १ ॥
ૐ શ્રીગુરુભ્યો નમઃ। ૐ શ્રીગણેશાય નમઃ। ૐ ભગવતે વાસુદેવાય નમઃ। નારાયણ, નર અને નરોત્તમ તથા દેવી સરસ્વતીને નમસ્કાર કરીને, પછી આ પવિત્ર વચન માટે ‘જય’ ઉચ્ચારવો જોઈએ।
Verse 2
ॐ वेदव्यासाय नमः । वृन्दे वृन्दावनासीनमिन्दिरानन्दन्दमन्दिरम् । उपेन्द्रं सांद्रकारुण्यं परानन्दं परात्परम् ॥ १॥ १ ॥
ૐ વેદવ્યાસાય નમઃ। હે વૃંદે! હું વૃંદાવનમાં આસનસ્થ ઉપેન્દ્રને વંદન કરું છું—જે ઇન્દિરા (લક્ષ્મી)ના આનંદનું ધામ-મંદિર છે; જેમની કરુણા ઘની અને છલકતી છે; જે પરમાનંદસ્વરૂપ અને પરાત્પર છે।
Verse 3
ब्रह्मविष्णुमहेशाख्यां यस्यांशा लोकसाधकाः । तमादिदेवं चिद्रूपं विशुद्ध परमं भजे ॥ २ ॥
હું તે આદિદેવનું ભજન કરું છું—જે પરમ વિશુદ્ધ, ચૈતન્યસ્વરૂપ છે; જેમના અંશો બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને મહેશ નામે લોકકાર્ય સિદ્ધ કરે છે।
Verse 4
शौनकाद्या महात्मान ऋषयो ब्रह्मवादिनः । नैमिषाख्ये महारण्ये तपस्तेपुर्मुमुक्षवः ॥ ३ ॥
શૌનક આદિ મહાત્મા ઋષિઓ—બ્રહ્મવાદી—નૈમિષ નામના મહાવનમાં મુક્તિની ઇચ્છાથી તપશ્ચર્યા કરવા લાગ્યા।
Verse 5
जितेन्द्रिया जिताहाराः सन्तः सत्यपराक्रमाः । यजन्तः परया भक्त्या विष्णुमाद्यं सनातनम् ॥ ४ ॥
ઇન્દ્રિયો જીતેલા, આહારમાં સંયમી એવા સદ્ગણો—જેઓનું પરાક્રમ સત્યમાં સ્થિર—પરમ ભક્તિથી આદ્ય અને સનાતન વિષ્ણુની આરાધના કરતા હતા।
Verse 6
अनीर्ष्याः सर्वधर्म्मज्ञा लोकानुग्रहतत्पराः । निर्म्ममा निरहंकाराः परस्मिन्नतमानसाः ॥ ५ ॥
તેઓ ઈર્ષ્યાવિહીન, સર્વ ધર્મોના તત્ત્વજ્ઞ, લોકહિતમાં તત્પર છે. મમતા અને અહંકાર રહિત થઈ તેમનું મન પરમેશ્વરમાં નમ્રતાથી સ્થિર રહે છે।
Verse 7
न्यस्तकामा विवृजिनाः शमादिगुणसंयुताः । कृष्णाजिनोत्तरीयास्ते जटिला ब्रह्मचारिणः ॥ ६ ॥
તેઓ ઇચ્છાઓ ત્યજી, પાપરહિત અને શમાદિ ગુણોથી યુક્ત હતા. કૃષ્ણમૃગચર્મને ઉત્તરીય રૂપે ધારણ કરી, જટાધારી બ્રહ્મચારી તરીકે જીવન જીવતા હતા।
Verse 8
गृणन्तः परमं ब्रह्म जगच्चक्षुः समौजसः । धर्म्मशास्त्रार्थतत्त्वज्ञास्तेपुर्नैमिषकानने ॥ ७ ॥
જગતના ચક્ષુ સમા પરમ બ્રહ્મની સ્તુતિ કરતા, સમાન તેજસ્વી અને ધર્મશાસ્ત્રોના અર્થ-તત્ત્વજ્ઞ ઋષિઓ નૈમિષારણ્યમાં તપ કરતા હતા।
Verse 9
यज्ञैर्यज्ञपतिं केचिज्ज्ञानैर्ज्ञानात्मकं परे । केचिच्च परया भक्त्या नारायणमपूजयन् ॥ ८ ॥
કેટલાંક યજ્ઞો દ્વારા યજ્ઞપતિ પ્રભુની આરાધના કરતા; કેટલાંક જ્ઞાન દ્વારા જ્ઞાનસ્વરૂપ પરમેશ્વરની ઉપાસના કરતા; અને કેટલાંક પરાભક્તિથી નારાયણની પૂજા કરતા।
Verse 10
एकदा ते महात्मानः समाजं चक्रुरुतमाः । धर्मार्थकाममोक्षाणामुपायाञ्ज्ञातुमिच्छवः ॥ ९ ॥
એક વખત તે ઉત્તમ મહાત્મા ઋષિઓએ સભા રચી, ધર્મ, અર્થ, કામ અને મોક્ષ પ્રાપ્ત કરવાની ઉપાયો જાણવા ઇચ્છા કરી।
Verse 11
षङ्विंशतिसहस्त्राणि मुनीनामूर्द्ध्वरेतसाम् । तेषां शिष्यप्रशिष्याणां संख्या वक्तुं न शक्यते ॥ १० ॥
ઊર્ધ્વરેતસ, બ્રહ્મચર્યનિષ્ઠ એવા છવીસ હજાર મુનિઓ છે; તેમના શિષ્ય-પ્રશિષ્યોની સંખ્યા કહેવી શક્ય નથી।
Verse 12
मुनयो भावितात्मानो मिलितास्ते महौजसः । लोकानुग्रहकर्तारो वीतरागा विमत्सराः ॥ ११ ॥
તે મુનિઓ આત્મભાવિત અને મહાતેજસ્વી હતા; તેઓ એકત્ર થયા—રાગરહિત, મત્સરરહિત—અને લોકહિતકર્તા હતા।
Verse 13
कानि क्षेत्राणि पुण्यानि कानि तीर्थानि भूतले । कथं वा प्राप्यते मुक्तिर्नृणां तापार्तचेतसाम् ॥ १२ ॥
ભૂતલ પર કયા કયા ક્ષેત્રો પવિત્ર પુણ્યદાયક છે, અને કયા કયા તીર્થો છે? તેમજ તાપથી પીડિત ચિત્તવાળા મનુષ્યોને મુક્તિ કેવી રીતે મળે?
Verse 14
कथं हरौ मनुष्याणां भक्तिरव्यभिचारिणी । केन सिध्येत च फलं कर्मणस्त्रिविधात्मनः ॥ १३ ॥
મનુષ્યોમાં હરિ પ્રત્યે અવ્યભિચારિણી, અચલ ભક્તિ કેવી રીતે જન્મે? અને ત્રિવિધ સ્વરૂપવાળા કર્મનું ફળ કયા ઉપાયથી સિદ્ધ થાય?
Verse 15
इत्येवं प्रष्टुमात्मानमुद्यतान्प्रेक्ष्य शौनकः । प्राञ्जलिर्वाक्यमाहेदं विनयावनतः सुधीः ॥ १४ ॥
તેમને આ રીતે પોતાને પ્રશ્ન કરવા ઉદ્યત જોયા પછી, સુધી શૌનકે વિનયથી નમીને, હાથ જોડીને આ વચન કહ્યાં।
Verse 16
शौनक उवाच । आस्ते सिद्धाश्रमे पुण्ये सूतः पौराणिकोत्तमः । यजन्मखैर्बहुविधैर्विश्वरुपं जनार्दनम् ॥ १५ ॥
શૌનક બોલ્યા—પવિત્ર સિદ્ધાશ્રમમાં પુરાણવક્તાઓમાં શ્રેષ્ઠ સૂત વસે છે; તે અનેક પ્રકારના યજ્ઞકર્મોથી વિશ્વરૂપ જનાર્દનનું આરાધન કરે છે।
Verse 17
स एतदखिलं वेत्ति व्यासशिष्यो महामुनिः । पुराणसंहितावक्ता शान्तो वै रोमहर्षणिः ॥ १६ ॥
વ્યાસના શિષ્ય, શાંત સ્વભાવના મહામુનિ રોમહર્ષણિ—પુરાણસંહિતાના વક્તા—આ બધું સંપૂર્ણ રીતે જાણે છે।
Verse 18
युगे युगेऽल्पकान्धर्मान्निरीक्ष्य मधुसूदनः । वेदव्यास स्वरूपेण वेदभागं करोति वै ॥ १७ ॥
યુગે યુગે ધર્મ ક્ષીણ થતો જોઈ મધુસૂદન (વિષ્ણુ) વેદવ્યાસ સ્વરૂપ ધારણ કરીને વેદનું વિભાગીકરણ કરે છે।
Verse 19
वेदव्यासमुनिः साक्षान्नारायण इति द्विजाः । शुश्रुमः सर्वशास्त्रेषु सूतस्तु व्यासशासितः ॥ १८ ॥
હે દ્વિજગણ, સર્વ શાસ્ત્રોમાં અમે સાંભળ્યું છે કે મુનિ વેદવ્યાસ સాక్షાત્ નારાયણ છે; અને સૂત વ્યાસ દ્વારા શિક્ષિત તથા નિયુક્ત છે।
Verse 20
तेन संशासितः सूतो वेदव्यासेन धीमता । पुराणानि स वेत्त्येव नान्यो लोके ततः परः ॥ १९ ॥
તે બુદ્ધિમાન વેદવ્યાસ દ્વારા ઉપદેશિત સૂત જ પુરાણોને સાચે જાણે છે; આ લોકમાં તે જ્ઞાનમાં તેના કરતાં શ્રેષ્ઠ બીજો કોઈ નથી।
Verse 21
स पुराणार्थविल्लोके स सर्वज्ञः स बुद्धिमान् । स शान्तो मोक्षधर्मज्ञः कर्मभक्तिकलापवित् ॥ २० ॥
આ લોકમાં પુરાણાર્થનો સાચો વિદ્વાન તે જ છે; તે સર્વજ્ઞ, બુદ્ધિમાન, શાંત, મોક્ષધર્મનો જાણકાર અને કર્મ તથા ભક્તિના સર્વ અંગોમાં પારંગત છે।
Verse 22
वेदवेदाङ्गशास्त्राणां सारभूतं मुनीश्वराः । जगद्धितार्थं तत्सर्वं पुराणेषूक्तवान्मुनिः ॥ २१ ॥
હે મુનિશ્રેષ્ઠો! વેદો અને વેદાંગ-શાસ્ત્રોનું સાર, જગતના હિત માટે, તે મુનિએ પુરાણોમાં સર્વથા પ્રગટ કર્યું છે।
Verse 23
ज्ञानार्णवो वै सूतस्तत्सर्वतत्त्वार्थकोविदः । तस्मात्तमेव पृच्छाम इत्यूचे शौनको मुनीन् ॥ २२ ॥
સૂત નિશ્ચયે જ્ઞાનનો સમુદ્ર છે, સર્વ તત્ત્વોના અર્થ-તાત્પર્યમાં પારંગત છે; તેથી આપણે એને જ પૂછીએ—એમ શૌનકે મુનિઓને કહ્યું।
Verse 24
ततस्ते मुनयः सर्वे शौनकं वाग्विदां वरम् । समाश्लिष्य सुसंप्रीताः साधु साध्विति चाब्रुवन् ॥ २३ ॥
પછી તે બધા મુનિઓ વાણીવિદોમાં શ્રેષ્ઠ શૌનકને આલિંગન કરીને, અત્યંત પ્રસન્ન થઈને બોલ્યા—“સાધુ! સાધુ!”
Verse 25
अथ ते मुनयो जग्मुः पुण्यं सिद्धाश्रमं वने । मृगव्रजसमाकीर्णं मुनिभिः परिशोभितम् ॥ २४ ॥
પછી તે મુનિઓ વનમાં આવેલા પવિત્ર સિદ્ધાશ્રમમાં ગયા—જે હરણોના ઝુંડોથી ભરેલો અને મુનિઓની ઉપસ્થિતિથી શોભિત હતો।
Verse 26
मनोज्ञभूरुहलताफलपुष्पविभूषितम् । युक्तं सरोभिरच्छोदैरतिथ्यातिथ्यसंकुलम् ॥ २५ ॥
તે મનોહર વૃક્ષો અને લતાઓથી શોભિત, ફળ-ફૂલોથી ભરપૂર હતું; સ્વચ્છ નિર્મળ જળવાળા સરોવરોથી યુક્ત અને અતિથિઓના સતત સત્કાર તથા આતિથ્યથી પરિપૂર્ણ હતું।
Verse 27
ते तु नारायणं देवमनन्तमपराजितम् । यजन्तमग्निष्टोमेन ददृशू रोमहर्षणिम् ॥ २६ ॥
પરંતુ તેમણે દેવ નારાયણને—અનંત અને અપરાજિતને—અગ્નિષ્ટોમ યજ્ઞ દ્વારા યજન કરતા જોયા; તે દર્શન રોમાંચ અને વિસ્મયથી ભરેલું હતું।
Verse 28
यथार्हमर्चितास्तेन सूतेन प्रथितौजसः । तस्यावभृथमीक्षन्तस्तत्र तस्थुर्मखालये ॥ २७ ॥
પ્રખ્યાત તેજસ્વી સૂતે તેમને યથાર્થ રીતે સન્માનિત કર્યા પછી, તેઓ યજ્ઞશાળામાં જ ઊભા રહ્યા અને યજ્ઞના અવભૃથ-સ્નાન (સમાપન સ્નાન)ને નિહાળતા રહ્યા।
Verse 29
अधरावभृथस्नातं सूतं पौराणिकोत्तमम् । पप्रच्छुस्ते सुखासीनां नैमिषारण्यवासिनः ॥ २८ ॥
અવભૃથ-સ્નાન કર્યા પછી પુરાણવક્તાઓમાં શ્રેષ્ઠ સૂત સુખપૂર્વક આસન પર બેઠા ત્યારે, નૈમિષારણ્યના નિવાસીઓએ તેમને પ્રશ્નો પૂછ્યા।
Verse 30
ऋषय ऊचुः । वयं त्वतिथयः प्राप्ता आतिथेयास्तु सुव्रत । ज्ञानदानोपचारेण पूजयास्मान्यथाविधिः ॥ २९ ॥
ઋષિઓએ કહ્યું—હે સુવ્રત! અમે તમારા અતિથિ બનીને આવ્યા છીએ; તેથી તમે આતિથેય બની, વિધિ મુજબ જ્ઞાન-દાન અને યોગ્ય ઉપચારોથી અમારી પૂજા કરો।
Verse 31
दिवौकसो हि जीवन्ति पीत्वा चन्द्रकलामृतम् । ज्ञानामृतं भूसुरास्तु मुने त्वन्मुखनिःसृतम् ॥ ३० ॥
દેવલોકવાસીઓ ચંદ્રકલાનું અમૃત પીીને જીવે છે; પરંતુ હે મુને, ભૂસુર બ્રાહ્મણો તો તમારા મુખમાંથી નીકળતા જ્ઞાનામૃતથી જ જીવન પામે છે.
Verse 32
येनेदमखिलं जातं यदाधारं यदात्मकम् । यस्मिन्प्रतिष्ठितं तात यस्मिन्वा लयमेष्यति ॥ ३१ ॥
જેનાથી આ સમગ્ર જગત ઉત્પન્ન થયું, જે તેનું આધાર અને સ્વરૂપ છે; હે તાત, જેમાં તે સ્થિત છે અને જેમાં જ અંતે લય પામશે.
Verse 33
केन विष्णुः प्रसन्नः स्यात्स कथं पूज्यते नरैः । कथं वर्णाश्रमाचारश्चातिथेः पूजनं कथम् ॥ ३२ ॥
કયા ઉપાયથી વિષ્ણુ પ્રસન્ન થાય છે, અને મનુષ્યો તેમને કેવી રીતે પૂજે? વર્ણાશ્રમાચાર કેવી રીતે પાળવો, અને અતિથિનું પૂજન કેવી રીતે કરવું?
Verse 34
सफलं स्याद्यथा कर्म मोक्षोपायः कथं नृणाम् । भक्त्या किं प्राप्यते पुंभिस्तथा भक्तिश्च कीदृशी ॥ ३३ ॥
કર્મ કેવી રીતે સાચે ફળદાયી બને, અને મનુષ્યો માટે મોક્ષનો ઉપાય શું? ભક્તિથી પુરુષ શું પ્રાપ્ત કરે, અને કેવી ભક્તિ આચરવી?
Verse 35
वद सूत मुनिश्रेष्ट सर्वमेतदसंशयम् । कस्य नो जायते श्रद्धा श्रोतुं त्वद्वचनामृतम् ॥ ३४ ॥
હે સૂત, મુનિશ્રેષ્ઠ! આ બધું નિઃસંદેહ કહો. તમારા વચનામૃતને સાંભળવા કોને શ્રદ્ધા ન જાગે?
Verse 36
सूत उवाच । श्रृणुध्वमृषयः सर्वे यदिष्टं वो वदामि तत् । गीतं सनकमुख्यैस्तु नारदाय महात्मने ॥ ३५ ॥
સૂત બોલ્યા—હે સર્વ ઋષિઓ, તમે સૌ સાંભળો. તમને જે ઇષ્ટ છે તે જ હું યથાવત્ કહું છું—સનક આદિ શ્રેષ્ઠ ઋષિઓએ મહાત્મા નારદને જે પવિત્ર ઉપદેશ ગાઈ સંભળાવ્યો હતો.
Verse 37
पुराणं नारदोपाख्यमेतद्वेदार्थसंमितम् । सर्वपापप्रशमनं दुष्टग्रहनिवारणम् ॥ ३६ ॥
આ નારદોપાખ્ય પુરાણ વેદાર્થને અનુરૂપ છે. તે સર્વ પાપોનું શમન કરે છે અને દુષ્ટ ગ્રહોથી થતી પીડા-ઉપદ્રવોને દૂર કરે છે.
Verse 38
दुःस्वप्ननाशनं धर्म्यं भुक्तिमुक्तिफलप्रदम् । नारायणकथोपेतं सर्वकल्याणकारणम् ॥ ३७ ॥
આ દુઃસ્વપ્નોનો નાશ કરનારું, ધર્મ્ય અને ભોગ તથા મોક્ષ—બન્નેનું ફળ આપનારું છે. નારાયણકથાથી યુક્ત હોવાથી તે સર્વ કલ્યાણનું કારણ બને છે.
Verse 39
धर्मार्थकाममोक्षाणां हेतुभूतं महाफलम् । अपूर्वपुण्यफलदं श्रृणुध्वं सुसमाहिताः ॥ ३८ ॥
સંપૂર્ણ એકાગ્ર થઈ સાંભળો—આ ધર્મ, અર્થ, કામ અને મોક્ષનું કારણ છે; મહાફળ આપનારું છે અને અપુર્વ પુણ્યનું ફળ પ્રદાન કરે છે.
Verse 40
महापातकयुक्तो वा युक्तो वाप्युपपातकैः । श्रृत्वैतदार्षं दिव्यं च पुराणं शुद्धिमाप्नुयात् ॥ ३९ ॥
કોઈ મહાપાતકોથી કલુષિત હોય કે ઉપપાતકોથી યુક્ત હોય, આ ઋષિપ્રણીત દિવ્ય પુરાણનું શ્રવણ કરીને તે શુદ્ધિ પ્રાપ્ત કરે છે.
Verse 41
यस्यैकाध्यायपठनाद्वाजिमेधफलं लभेत् । अध्यायद्वयपाठेन राजसूयफलं तथा ॥ ४० ॥
આ પુરાણના એક અધ્યાયના પાઠથી અશ્વમેધ યજ્ઞનું ફળ મળે છે; અને બે અધ્યાયના પાઠથી તેમ જ રાજસૂય યજ્ઞનું ફળ પ્રાપ્ત થાય છે।
Verse 42
ज्येष्ठमासे पूर्णिमायां मूलक्षें प्रयतो नरः । स्नात्वा च यमुना तोये मथुरायामुपोषितः ॥ ४१ ॥
જ્યેષ્ઠ માસની પૂર્ણિમાએ, મૂળ નક્ષત્રમાં, નિયમિત પુરુષ યમુનાના જળમાં સ્નાન કરીને મથુરામાં ઉપવાસ કરે।
Verse 43
अभ्यर्च्य विधितवत्कृष्णं यत्फलं लभते द्विजाः । तत्फलं समवाप्रोति अध्यायत्रयपाठतः ॥ ४२ ॥
હે દ્વિજોએ! વિધિપૂર્વક શ્રીકૃષ્ણની પૂજા કરીને જે ફળ મળે છે, તે જ ફળ ત્રણ અધ્યાયના પાઠથી પ્રાપ્ત થાય છે।
Verse 44
तत्प्रवक्ष्यामि वः सम्यक् शृणुध्वं गदतो मम । जन्मायुतार्जितैः पापैर्मुक्तः कोटिकुलान्वितः ॥ ४३ ॥
હું તે તમને યોગ્ય રીતે કહું છું; મારી વાત સાંભળો. આથી મનુષ્ય અનેક જન્મોમાં સંચિત પાપોથી મુક્ત થઈ, કરોડો કુળો સહિત શુદ્ધ થાય છે।
Verse 45
ब्रह्मणः पदमासाद्य तत्रैव प्रतितिष्ठति । श्रुत्वास्य तु दशाध्यायान्भक्तिभावेन मानवः ॥ ४४ ॥
બ્રહ્માના પદને પ્રાપ્ત કરીને તે ત્યાં જ સ્થિર થાય છે; અને જે મનુષ્ય ભક્તિભાવથી આ દસ અધ્યાયો શ્રવણ કરે છે, તે પણ તે પદને પ્રાપ્ત કરે છે।
Verse 46
निर्वाणमूक्तिं लभते नात्र कार्या विचारणा । श्रेयसां परमं श्रेयः पवित्राणामनुत्तमम् ॥ ४५ ॥
માનવ નિર્વાણ-મુક્તિ પ્રાપ્ત કરે છે—અહીં શંકા કે વધુ વિચારની જરૂર નથી. આ સર્વ શ્રેયોમાં પરમ શ્રેય અને સર્વ પવિત્રોમાં અનુત્તમ પાવન છે.
Verse 47
दुःखप्रनाशनं पुण्यं श्रोतव्यं यत्नतो द्विजाः । श्रद्धया सहितो मर्त्यः श्लोकं श्लोकार्द्धमेव वा ॥ ४६ ॥
હે દ્વિજોઃ દુઃખનો નાશ કરનારું આ પુણ્ય ઉપદેશ પ્રયત્નપૂર્વક સાંભળવો જોઈએ. શ્રદ્ધાયુક્ત મનુષ્ય એક શ્લોક—અથવા અર્ધશ્લોક પણ—સાંભળે.
Verse 48
पठित्वा मुच्यते सद्यो महापातकराशिभिः । सतामेव प्रवक्तव्यं गुह्याद्गुह्यतरं यतः ॥ ४७ ॥
આનું પઠન કરવાથી મહાપાતકના ઢગલાથી પણ તરત મુક્તિ મળે છે. તેથી આ માત્ર સજ્જનોને જ કહેવું, કારણ કે આ ગુહ્યથી પણ વધુ ગુહ્ય છે.
Verse 49
वावयेत्पुरतो विष्णोः पुण्यक्षेत्रे द्विजान्तिके । ब्रह्यद्रोहपराणां च दंभाचारयुतात्मनाम् ॥ ४८ ॥
વિષ્ણુના સમક્ષ, પુણ્યક્ષેત્રમાં અને બ્રાહ્મણોના સાન્નિધ્યમાં તેનો પાઠ કરાવવો જોઈએ—વિશેષ કરીને જે બ્રહ્મ/બ્રાહ્મણદ્રોહમાં તત્પર છે અને જેમનું મન દંભ તથા દુષ્કર્મયુક્ત આચરણથી જોડાયેલું છે તેમના માટે.
Verse 50
जनानां बकवृतीनां न ब्रूयादिदमुत्तमम् । त्यक्तकामादिदोषाणां विष्णुभक्तिरतात्मनाम् ॥ ४९ ॥
બગલા જેવી કપટી વૃત્તિ ધરાવનાર લોકોને આ ઉત્તમ ઉપદેશ ન કહેવું. આ તો તેમના માટે છે જેમણે કામાદિ દોષો ત્યાગ્યા છે અને જેમનું મન વિષ્ણુભક્તિમાં રત છે.
Verse 51
सदाचारपराणां च वक्तव्यं मोक्षयसाधनम् । सर्वदेवमयो विष्णुः स्मरतामार्तिनाशनः ॥ ५० ॥
સદાચારપરાયણોને મોક્ષનું સાધન નિશ્ચયે કહેવું જોઈએ. સર્વદેવમય વિષ્ણુ સ્મરણ કરનારની આર્તિ નાશ કરે છે.
Verse 52
सद्भक्तिवत्सलो विप्रा भक्त्या तुष्यति नान्यथा । अश्रद्धयापि यांन्नाच्चि कीर्तितेऽथ स्मूतेऽपि वा ॥ ५१ ॥
હે વિપ્રો, પ્રભુ સદ્ભક્તિવત્સલ છે; તે માત્ર ભક્તિથી જ પ્રસન્ન થાય છે, બીજેથી નહિ. શ્રદ્ધા ન હોય તોય નામ ઉચ્ચાર, કીર્તન કે સ્મરણથી પણ ફળ મળે છે.
Verse 53
विमुक्तः पातकैर्मर्त्यो लभते पदमव्ययम् । संसारधोरकान्ताग्दावाग्रिर्मधुसुदनः ॥ ५२ ॥
પાપોથી મુક્ત થયેલો મર્ત્ય અવ્યય પદને પામે છે. સંસારના ભયંકર અરણ્યની દાવાગ્નિને મધુસૂદન જ ભસ્મ કરે છે.
Verse 54
स्मरतां सर्वपापानि नाशयत्याशु सत्तमाः । तदर्थद्योतकमिदं पुराणं श्राव्यमुत्तमम् ॥ ५३ ॥
હે સત્તમો, તેને સ્મરનારના સર્વ પાપોને આ ઝડપથી નાશ કરે છે. તેથી તે અર્થને પ્રકાશિત કરતું આ ઉત્તમ પુરાણ અવશ્ય સાંભળવું જોઈએ.
Verse 55
श्रवणात्पठनाद्वापि सर्वपापविनाशकृत् । यस्यास्य श्रवणे बुद्धिर्जायते भक्तिसंयुता ॥ ५४ ॥
આનું શ્રવણ કે પાઠ કરવાથી પણ તે સર્વ પાપોનો નાશ કરે છે. જેને આ સાંભળતાં ભક્તિયુક્ત બુદ્ધિ જન્મે છે, તે ધન્ય છે.
Verse 56
स एव कृतकृत्यस्तु सर्वशास्त्रार्थकोविदः । यदर्जितं तपः पुण्यं तन्मन्ये सफलं द्विजाः ॥ ५५ ॥
એ જ ખરેખર કૃતકૃત્ય છે અને સર્વ શાસ્ત્રોના અર્થમાં નિપુણ છે. હે દ્વિજોઃ તેણે જે તપ અને પુણ્ય કમાયું છે, તેને હું સાચે ફળદાયી માનું છું।
Verse 57
यदस्य श्रवणे भाक्तिरन्यथा नहि जायते । सत्कथासु प्रर्वतन्ते सज्जना ये जगाद्धिताः ॥ ५६ ॥
આનું શ્રવણ કરવાથી જ ભક્તિ જન્મે છે; અન્યથા નહિ. જગતના હિતને ઇચ્છતા સજ્જનો સત્કથાઓમાં પ્રવૃત્ત રહે છે।
Verse 58
निन्दायां कलहे वापि ह्यसन्तः पाप्तात्पराः । पुराणेष्वर्थवादत्वं ये वदन्ति नराधमाः ॥ ५७ ॥
નિંદા અને કલહમાં આસક્ત અસંતો પાપીઓ કરતાં પણ અધમ છે. અને જે નરાધમ પુરાણોને માત્ર ‘અર્થવાદ’ (ખાલી સ્તુતિ) કહે છે, તેઓ પણ નિંદનીય છે।
Verse 59
तैरर्जितानि पुण्यानि क्षयं यान्ति द्विजोत्तमाः । समस्तकर्मनिर्मूलसाधनानि नराधमः ॥ ५८ ॥
હે દ્વિજોત્તમો, તે ઉપાયો દ્વારા કમાયેલા પુણ્યો ક્ષય પામે છે. પરંતુ નરાધમો એવા સાધનોનો આશ્રય લે છે જે સમસ્ત કર્મોને મૂળથી ઉખેડી નાખે એમ કહેવાય છે।
Verse 60
पुराणान्यर्थवादेन ब्रुवन्नरकमश्नुते । अन्यानि साधयन्त्येव कार्याणि विधिना नराः ॥ ५९ ॥
જે પુરાણોને ‘અર્થવાદ’ કહીને બોલે છે તે નરક ભોગવે છે. જ્યારે અન્ય કાર્યો મનુષ્યો વિધિ-નિયમ મુજબ જ સિદ્ધ કરે છે।
Verse 61
पुराणानि द्विजश्रेष्टाः साधयन्ति न मोहिताः । अनायासेन यः पुण्यानीच्छतीह द्विजोत्तमाः ॥ ६० ॥
હે દ્વિજશ્રેષ્ઠો! જે મોહિત નથી તેઓ પુરાણોના દ્વારા પોતાના હેતુ સિદ્ધ કરે છે. અને જે અહીં અનાયાસે પુણ્ય ઇચ્છે છે, હે દ્વિજોત્તમો, તેણે પુરાણનો આશ્રય લેવો જોઈએ.
Verse 62
श्रोतव्यानि पुराणानि तेन वै भक्तिभावतः । पुराणश्रवणे बुद्धिर्यस्य पुंसः प्रवर्तते ॥ ६१ ॥
અતએવ પુરાણો ભક્તિભાવથી અવશ્ય સાંભળવા જોઈએ. જે પુરુષની બુદ્ધિ પુરાણ-શ્રવણમાં પ્રવર્તે છે, તેની ભક્તિ જાગે અને દૃઢ બને છે.
Verse 63
पुरार्जितानि पापानि तस्य नश्यन्त्यसंशयम् । पुराणे वर्तमानेऽपि पापपाशेन यन्त्रितः । आदरेणान्यगाथासु सक्तबुद्धिः पतत्यधः ॥ ६२ ॥
તેના પૂર્વાર્જિત પાપો નિઃસંદેહ નાશ પામે છે. પરંતુ પુરાણ ચાલતું હોવા છતાં જે પાપપાશથી બંધાઈ, ખોટા આદરથી અન્ય (સાંસારિક) ગાથાઓમાં બુદ્ધિ આસક્ત કરે છે, તે અધોગતિ પામે છે.
Verse 64
सत्सङ्गदेवार्चनसत्कथासु हितोपदेशे निरतो मनुष्यः । प्रयाति विष्णोः परमं पदं यद्देहावसानेऽच्युततुल्यतेजाः ॥ ६३ ॥
જે મનુષ્ય સત્સંગ, દેવાર્ચન, સત્કથા-શ્રવણ અને હિતોપદેશમાં રત રહે છે, તે વિષ્ણુનું પરમ પદ પ્રાપ્ત કરે છે; અને દેહાંત સમયે અચ્યુત સમાન તેજસ્વી બને છે.
Verse 65
तस्मादिदं नारदनामधेयं पुण्यं पुराणं श्रुणुत द्विजेन्द्राः । यस्मिञ्छ्रुते जन्मजरादिहीनो नरो भवेदच्युतनिष्टचेताः ॥ ६४ ॥
અતએવ, હે દ્વિજેન્દ્રો! ‘નારદ’ નામ ધરાવતું આ પુણ્ય પુરાણ સાંભળો. તેને સાંભળવાથી મનુષ્ય જન્મ, જરા વગેરેમાંથી મુક્ત થઈ અચ્યુતમાં નિષ્ઠ ચિત્તવાળો બને છે.
Verse 66
वरं वरेण्यं वरदं पुराणं निजप्रभाभावितसर्वलोकम् । संकल्पितार्थप्रदमादिदेवं स्मृत्वाव्रजेन्मुक्तिपदं मनुष्यः ॥ ६५ ॥
જે મનુષ્ય તે પરમ વરેનીય, વરદાયક પુરાણને—જે પોતાની પ્રભાથી સર્વ લોકોને પ્રકાશિત કરે છે અને ઇચ્છિત અર્થ આપે છે—તથા આદિદેવનું સ્મરણ કરે છે, તે મુક્તિપદને પામે છે।
Verse 67
ब्रह्मेशविष्ण्वादिशरीरभेदैर्विश्वं सृजत्यत्ति च पाति विप्राः । तमादिदेवं परमं परेशमाधाय चेतस्युपयाति मुक्तिम् ॥ ६६ ॥
હે વિપ્રો! બ્રહ્મા, ઈશ (શિવ), વિષ્ણુ વગેરેના ભિન્ન શરીરરૂપો ધારણ કરીને એ જ પ્રભુ વિશ્વની સૃષ્ટિ કરે છે, પાલન કરે છે અને સંહાર પણ કરે છે. તે આદિદેવ, પરમ પરેશને હૃદયમાં ધારણ કરવાથી મુક્તિ મળે છે।
Verse 68
यो नाम जात्यादिविकल्पहीनः परः पराणां परमः परस्मात् । वेदान्तवेद्यः स्वजनप्रकाशः समीड्यते सर्वपुराणवेदैः ॥ ६७ ॥
જેનુ નામ જ જન્મ, જાતિ વગેરે ભેદોથી રહિત છે; જે પરાત્પર, પરમોમાં પરમ, પરમથી પણ પરે છે; જે વેદાંતથી જ્ઞેય છે અને પોતાના ભક્તો માટે સ્વયંપ્રકાશ છે—તેની સ્તુતિ સર્વ પુરાણો અને વેદો કરે છે।
Verse 69
तस्मात्तिमीशं जगतां विमुक्तिमुपासनायालमजं मुरारिम् । परं रहस्यं पुरुषार्थहेतुं स्मृत्वा नरो याति भवाब्धिपारम् ॥ ६८ ॥
અતએવ જગતોના ઈશ, જગતની વિમુક્તિ-સ્વરૂપ, અજન્મા મુરારી—પરમ રહસ્ય અને પુરુષાર્થોના હેતુ—તેમનું સ્મરણ અને ઉપાસના કરીને મનુષ્ય ભવસાગર પાર કરે છે।
Verse 70
वक्तव्यं धार्मिकेभ्यस्तु श्रद्दधानेभ्य एव च । मुमुक्षुभ्यो यतिभ्यश्च वीतरागेभ्य एव च ॥ ६९ ॥
આ ઉપદેશ માત્ર ધાર્મિકોને જ, અને નિશ્ચયે શ્રદ્ધાવાનને જ કહેવું જોઈએ; તેમજ મુમુક્ષુઓને, યતિઓને અને વૈરાગ્યવંતોને જ।
Verse 71
वक्तव्यं पुण्यदेशे च सभायां देवतागृहे । पुण्यक्षेत्रे पुण्यतीर्थे देव ब्राह्मणसन्निधौ ॥ ७० ॥
આ પવિત્ર ઉપદેશ પુણ્યદેશમાં, સભામાં, દેવાલયમાં; પુણ્યક્ષેત્ર અને પુણ્યતીર્થમાં—વિશેષ કરીને દેવતાઓ અને બ્રાહ્મણોની સન્નિધિમાં—કહેવું જોઈએ।
Verse 72
उच्छिष्टदेशे वक्तार आख्यानमिदमुत्तमम् । पच्यन्ते नरके घोरे यावदाभूतसंप्लवम् ॥ ७१ ॥
અપવિત્ર સ્થળે આ ઉત્તમ આખ્યાનનું પાઠ કરનારાઓ સર્વભૂત-પ્રલય સુધી ભયંકર નરકમાં દહન પામે છે।
Verse 73
मृषा श्रृणोति यो मूढो दम्भी भक्तिविवर्जितः । सोऽपि तद्वन्महाघोरे नरके पच्यतेऽक्षये ॥ ७२ ॥
જે મૂઢ મનુષ્ય દંભી બની, ભક્તિ વિના, ખોટા ભાવથી સાંભળે છે—તે પણ તેમ જ અત્યંત ભયંકર, અક્ષય નરકમાં દહન પામે છે।
Verse 74
नरो यः सत्कथामध्ये संभाषां कुरुतेऽन्यतः । स याति नरकं घोरं तदेकाग्रमना भवेत् ॥ ७३ ॥
સત્કથાના મધ્યમાં જે અન્ય સાથે બાજુની વાતો કરે છે, તે ભયંકર નરકમાં જાય છે; તેથી મનને એકાગ્ર રાખવું જોઈએ।
Verse 75
श्रोता वक्ता चविप्रेन्द्रा एष धर्मः सनातनः । असमाहितचित्तस्तु न जानाति हि किंचना ॥ ७४ ॥
હે વિપ્રેન્દ્ર! સાચો શ્રોતા અને સાચો વક્તા બનવું—આ જ સનાતન ધર્મ છે; પરંતુ જેનું ચિત્ત અસંયમિત છે, તે કશું જ સમજે નહીં।
Verse 76
तत एकमना भूत्वा पिबेद्धरिकथामृतम् । कथं संभ्रान्तचित्तस्य कथास्वादः प्रजायते ॥ ७५ ॥
અતએવ મનને એકાગ્ર કરીને હરિ-કથાના અમૃતનું પાન કરવું. જેનું ચિત્ત વ્યાકુળ અને ભ્રમિત હોય તેને કથાનો રસ કેમ ઉપજે?
Verse 77
किं सुखं प्राप्यते लोके पुंसा संभ्रान्तचेतसा । तस्मात्सर्वं परित्यज्य कामं दुःखस्य साधनम् ॥ ७६ ॥
વ્યાકુળ ચિત્તવાળો પુરુષ આ લોકમાં કયું સુખ પામે? તેથી બધું ત્યજી, દુઃખનું સાધન એવા કામને છોડો.
Verse 78
समाहितमना भूत्वाकुर्यादच्युतचिन्तनम् । येन केनाप्युपायेन स्मृतो नारायणोऽव्ययः ॥ ७७ ॥
મનને સમાધાન કરીને અચ્યુતનું ચિંતન કરવું; જે કોઈ ઉપાયથી બને તે રીતે અવ્યય નારાયણનું સ્મરણ કરવું.
Verse 79
अपि पातकयुक्तस्य प्रसन्नः स्यान्नसंशयः । यस्य नारायणे भक्तिर्विभौ विश्वेश्वरेऽव्यये । तस्य स्यात्सफलं जन्म मुक्तिश्चैव करे स्थिता ॥ ७८ ॥
પાપથી યુક્ત મનુષ્ય પણ નિઃસંદેહ પ્રભુને પ્રસન્ન કરે છે, જો તેની ભક્તિ સર્વવ્યાપી, અવ્યય વિશ્વેશ્વર નારાયણમાં હોય. એવા ભક્તનું જન્મ સફળ થાય છે અને મુક્તિ જાણે હાથની હથેળીમાં ઊભી રહે છે.
Verse 80
धर्मार्थकाममोक्षाख्यपुरुषार्था द्विजोत्तमाः । हरिभक्तिपराणां वै संपद्यन्ते न संशयः ॥ ७९ ॥
હે દ્વિજોત્તમો! ધર્મ, અર્થ, કામ અને મોક્ષ નામના પુરુષાર્થો હરિભક્તિમાં પરાયણ લોકોને નિઃસંદેહ સિદ્ધ થાય છે.
Frequently Asked Questions
Śaunaka cites śāstric tradition that Vyāsa is Nārāyaṇa’s incarnation who divides the Veda in each age, and that Sūta is specifically instructed and appointed by Vyāsa. This establishes a recognized Purāṇic pramāṇa chain, making Sūta the proper conduit for dharma, karma, and bhakti teachings leading to mokṣa.
While acknowledging sacrifice and knowledge, the chapter repeatedly centers bhakti—especially hearing sacred narrative, one-pointed attention, and remembrance/uttering of Nārāyaṇa’s name—as the decisive purifier and liberating force, capable of destroying sins and fulfilling the four puruṣārthas.