Śuka’s Yoga-ascent, the Echo of ‘Bhoḥ’, and the Vaikuṇṭha Vision
સૂત કહે છે કે તૃપ્ત હોવા છતાં જિજ્ઞાસુ નારદ શુકસમાન બ્રહ્મસાક્ષાત્કાર પામેલા બ્રાહ્મણ ઋષિને પૂછે છે—મોક્ષપરાયણ મુક્ત ભક્તો ક્યાં નિવાસ કરે છે? ઋષિ શુકદેવની મુક્તિનું આદર્શ વર્ણન કરે છે—શાસ્ત્રવિધિથી સ્થિર થઈ, ક્રમયોગ દ્વારા આંતરિક ચેતનાનું ક્રમશઃ સ્થાપન કરે છે, પરમ નિશ્ચલ આસનમાં બેસી આસક્તિ ત્યજે છે અને યોગબળે ઊર્ધ્વગતિ પામે છે. દેવો અને દિવ્ય સત્તાઓ તેને સન્માને છે; વ્યાસ ‘શુક’ કહી પોકારે ત્યારે શુક સર્વવ્યાપી ભાવથી માત્ર ‘ભોઃ’ એક અક્ષરે ઉત્તર આપે છે અને પર્વત ગુફાઓમાં દીર્ઘ પ્રતિધ્વનિ ગુંજે છે. તે રજસ-તમસ ત્યજી, પછી સત્ત્વને પણ પાર કરી નિર્ગુણ પદ પામે છે; શ્વેતદ્વીપ અને વૈકુંઠ જઈ ચતુર્ભુજ નારાયણના દર્શન કરે છે અને અવતાર-વ્યૂહસમન્વિત સ્તુતિ કરે છે. ભગવાન તેની સિદ્ધિની પુષ્ટિ કરે છે, દુર્લભ ભક્તિની પ્રશંસા કરે છે અને વ્યાસને સાંત્વના આપવા પાછા ફરવા આદેશ આપે છે; નર-નારાયણના ઉપદેશને વ્યાસના ભાગવત-લેખન સાથે જોડે છે. અંતે આ મુક્તિસાધનાઓનું શ્રવણ-કીર્તન હરિભક્તિ વધારતું કહેવાય છે.
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच । एतच्छ्रृत्वा तु वचनं नारदो भगवानृषिः । पुनः पप्रच्छ तं विप्र शुकाभिपतनं मुनिम् ॥ १ ॥
સૂતજી બોલ્યા—આ વચન સાંભળી ભગવાન ઋષિ નારદે ફરીથી શુકભાવને પ્રાપ્ત થયેલા તે બ્રાહ્મણ મુનિને પ્રશ્ન કર્યો।
Verse 2
नारद उवाच । भगवन्सर्वमाख्यातं त्वयाऽतिकरुणात्मना । यच्छ्रृत्वा मानसं मेऽद्य शांतिमग्र्यामुपागतम् ॥ २ ॥
નારદ બોલ્યા—હે ભગવન્! તમે અતિ કરુણાસ્વરૂપ છો; તમે સર્વ વાત કહી. તે સાંભળી આજે મારું મન પરમ શાંતિને પામ્યું છે।
Verse 3
पुनश्च मोक्षशास्त्रं मे त्वमादिश महामुने । नहि सम्पूर्णतामेति तृष्णा कृष्णगुणार्णवे ॥ ३ ॥
ફરીથી, હે મહામુને! મને મોક્ષશાસ્ત્રનો ઉપદેશ આપો; કારણ કે શ્રીકૃષ્ણના ગુણસમુદ્રમાં મારી તૃષ્ણા પૂર્ણ થતી નથી।
Verse 4
ये तु संसारनिर्मुक्ता मोक्ष शास्त्रपरायणाः । कुत्र ते निवसंतीह संशयो मे महानयम् ॥ ४ ॥
જે સંસારથી મુક્ત થઈ મોક્ષશાસ્ત્રમાં પરાયણ છે, તેઓ અહીં ક્યાં વસે છે? આ મારો મહાન સંશય છે।
Verse 5
तं छिन्धि सुमहाभागत्वत्तो नान्यो विदांवरः । सनं. उ । धारयामास चात्मानं यथाशास्त्रं महामुनिः ॥ ५ ॥
હે સુમહાભાગ! એ સંશયને છેદી દો; તમારા સિવાય વિદ્વાનોમાં શ્રેષ્ઠ બીજો કોઈ નથી. એમ કહી મહામુનિએ શાસ્ત્રવિધિ પ્રમાણે મનને સ્થિર કર્યું।
Verse 6
पादात्प्रभृति गात्रेषु क्रमेण क्रमयोगवित् । ततः स प्राङ्मुखो विद्वानादित्येन विरोचिते ॥ ६ ॥
પગથી આરંભ કરીને અંગોમાં ક્રમે ક્રમે, ક્રમયોગનો જાણકાર સાધક પોતાની ચેતનાને વિન્યસ્ત કરે. પછી તે વિદ્વાન સાધક પૂર્વમુખ થઈ આદિત્યની તેજસ્વી પ્રભામાં આ સાધના કરે.
Verse 7
पाणिपादं समाधाय विनीतवदुपाविशत् । न तत्र पक्षिसंघातो न शब्दो न च दर्शनम् ॥ ७ ॥
હાથપગ સંકોચીને તે વિનયપૂર્વક બેઠો. ત્યાં ન પક્ષીઓનો ઝુંડ હતો, ન કોઈ શબ્દ, ન જ કંઈ દેખાતું હતું.
Verse 8
यत्र वैयासकिर्द्धाम्नि योक्तुं समुपचक्रमे । स ददर्श तदात्मानं सर्वसंगविनिःसृतः ॥ ८ ॥
જ્યાં વૈયાસકી પોતાના અંતર્ધામમાં યોગમાં પ્રવેશ કરવા લાગ્યો, ત્યાં તેણે પોતાનું જ આત્મસ્વરૂપ દર્શન કર્યું—સર્વ આસક્તિમાંથી સંપૂર્ણ નિવૃત્ત થઈ.
Verse 9
प्रजहास ततो हासं शुकः सम्प्रेक्ष्य भास्करम् । स पुनर्योगमास्थाय मोक्षमार्गोपलब्धये ॥ ९ ॥
ત્યારે શુકે ભાસ્કરને નિહાળી હાસ્ય પ્રગટ કર્યું. પછી તેણે ફરી યોગનો આશ્રય લઈને મોક્ષમાર્ગની પ્રાપ્તિ માટે પ્રયત્ન કર્યો.
Verse 10
महायोगीश्वरो भूत्वा सोऽत्यक्रामद्विहायसम् । अंतरीक्षचरः श्रीमान्व्यासपुत्रः सुनिश्चितः ॥ १० ॥
મહાયોગીશ્વર બની તે ખુલ્લા આકાશને ઓળંગી ગયો. અંતરીક્ષમાં વિહરતો તે શ્રીમાન વ્યાસપુત્ર દૃઢ નિશ્ચયથી આગળ વધ્યો.
Verse 11
तमुंद्यंतं द्विजश्रेष्टं वैनतेयसमद्युतिम् । ददृशुः सर्वभूतानि मनोमारुतरंहसम् ॥ ११ ॥
સર્વ પ્રાણીઓએ ઉદિત થતા તે દ્વિજશ્રેષ્ઠને જોયો—વૈનતેય (ગરુડ) સમ તેજસ્વી અને મન તથા પવનના વેગ જેટલો અતિશય ઝડપી।
Verse 12
यथाशक्ति यथान्यायं पूजयांचक्रिरे तथा । पुष्प वर्षैश्च दिव्यैस्तमवचक्रुर्दिवौकसः ॥ १२ ॥
પછી સૌએ પોતાની શક્તિ અને વિધિ મુજબ તેમનું પૂજન કર્યું; અને સ્વર્ગલોકના નિવાસીઓએ તેમના પર દિવ્ય પુષ્પવર્ષા વરસાવી।
Verse 13
तं दृष्ट्वा विस्मिताः सर्वे गंधर्वाप्सरसां गणाः । ऋषयश्चैव संसिद्धाः कोऽयं सिद्धिमुपागतः ॥ १३ ॥
તેમને જોઈ ગંધર્વો અને અપ્સરાઓના સર્વ ગણ આશ્ચર્યચકિત થયા; અને સિદ્ધ ઋષિઓ પણ બોલ્યા—“આ કોણ છે, જેને આવી સિદ્ધિ પ્રાપ્ત થઈ છે?”
Verse 14
ततोऽसौ स्वाह्रयं तेभ्यः कथयामास नारद । उवाच च महातेजास्तानृषीन्संप्रहर्षितः ॥ १४ ॥
પછી નારદે તેમને પોતાનો અનુભવ અને વર્ણન કહ્યો; અને તે મહાતેજસ્વી મુનિ અત્યંત હર્ષિત થઈ તે ઋષિઓને સંબોધીને બોલ્યા।
Verse 15
पिता यद्यनुगच्छेन्मां क्रोशमानः शुकेति वै । तस्मै प्रतिवचोदेयं भवद्भिस्तु समाहितैः ॥ १५ ॥
જો મારા પિતા ‘હે શુક!’ એમ બૂમ પાડતા મને અનુસરી આવે, તો તમે સૌ સમાહિત ચિત્તે તેમને યોગ્ય પ્રતિઉત્તર આપજો।
Verse 16
बाढमुक्तस्ततस्तैस्तु लोकान्हित्वा चतुर्विधान् । तमो ह्यष्टविधं त्यक्त्वा जहौ पञ्चविधं रजः ॥ १६ ॥
તે બંધનોમાંથી સંપૂર્ણ મુક્ત થઈ તેણે ચતુર્વિધ લોકોનો ત્યાગ કર્યો; અષ્ટવિધ તમ (અંધકાર) ત્યજી પછી પંચવિધ રજ (ઉદ્વેગ) પણ પરિત્યજ્યું।
Verse 17
ततः सत्वं जहौ धीमांस्तदद्भुतमिवाभवत् । ततस्तस्मिन्पदे नित्ये निर्गुणे लिंगपूजिते ॥ १७ ॥
પછી તે ધીમાને સત્ત્વને પણ ત્યજી દીધું; તે અદ્ભુત સમાન લાગ્યું। ત્યારબાદ લિંગપૂજાથી પૂજિત એવા નિત્ય નિર્ગુણ પદમાં તે સ્થિર થયો।
Verse 18
ततः स श्रृङ्गेऽप्रतिमे हिमवन्मेरुसन्निभे । संश्लिष्टे श्वेतपीते च रुक्मरूप्यमये शुभे ॥ १८ ॥
પછી તે હિમવાન અને મેરુ સમાન અપ્રતિમ શિખર પર પહોંચ્યો—શુભ, ઘન અને સુસંયુક્ત, શ્વેત-પીળા વર્ણનું, જાણે સોનું-ચાંદીથી બનેલું।
Verse 19
शतयोजनविस्तारे तिर्यागूर्द्ध्च नारद । सोऽविशंकेन मनसा तथैवाभ्यपतच्छुकः ॥ १९ ॥
હે નારદ, સો યોજનના વિસ્તારમાં—આડું પણ અને ઊંચું પણ—એ શુક પક્ષી નિઃશંક મનથી એ જ રીતે ઝંપલાવ્યો (ઉડી ગયો)।
Verse 20
ते श्रृङ्गेऽत्यंतसंश्लिष्टे सहसैव द्विधाकृते । अदृश्येतां द्विजश्रेष्ट तदद्भुतमिवाभवत् ॥ २० ॥
હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ, અત્યંત રીતે જોડાયેલા તે બે શૃંગ અચાનક બે ભાગ થયા ત્યારે તે નજરથી અદૃશ્ય થઈ ગયા; તે ખરેખર અદ્ભુત લાગ્યું।
Verse 21
ततः पर्वतश्रृंगाभ्यां सहसैव विनिःसृतः । न च प्रतिजघानास्य स गतिं पर्वतोत्तमः ॥ २१ ॥
પછી તે સહસાએ બે પર્વતશિખરોની વચ્ચેથી બહાર નીકળી આવ્યો. તે શ્રેષ્ઠ પર્વત પણ તેની આગળ વધતી ગતિને ન રોકી શક્યો, ન તો પ્રત્યાઘાત કરી શક્યો.
Verse 22
ततो मंदाकिनीं दिव्या मुपरिष्टादभिव्रजन् । शुको ददर्श धर्मात्मा पुष्पितद्रुमकाननम् ॥ २२ ॥
પછી દિવ્ય મંદાકિનીના ઉપરથી આગળ વધતા ધર્માત્મા શુકે પુષ્પિત વૃક્ષોથી ભરેલું એક વન-ઉપવન જોયું.
Verse 23
तस्यां क्रीडासु निरताः स्नांति चैवाप्सरोगणाः । निराकारं तु साकाराददृशुस्तं विवाससः ॥ २३ ॥
ત્યાં ક્રીડામાં મગ્ન અપ્સરાઓના ગણ સ્નાન પણ કરતા હતા; અને તેઓ દેહધારી, નિર્વસ્ત્ર હોવા છતાં, તે નિરાકાર પરમ તત્ત્વને દર્શન કરતા હતા.
Verse 24
तं प्रक्रमंतमाज्ञाय पिता स्नेहसमन्वितः । उत्तमां गतिमास्थाय पृष्टतोऽनुससार ह ॥ २४ ॥
તે પ્રસ્થાન કર્યાનું જાણી પિતા સ્નેહથી ભરાઈ ગયા; ઉત્તમ ગતિ ધારણ કરીને તેઓ તેની પાછળ પાછળ અનુસર્યા.
Verse 25
शुकस्तु मारुतादूर्द्ध्वं गतिं कृत्वां तरिक्षगाम् । दर्शयित्वा प्रभावं स्वं सर्वभूतोऽभवत्तदा ॥ २५ ॥
પરંતુ શુક પવનથી પણ ઉપર ઊઠી, અંતરિક્ષમાં ગતિ કરીને, પોતાનો અદભુત પ્રભાવ દર્શાવ્યો; ત્યારે તે સર્વભૂતરૂપ બની ગયો.
Verse 26
अथ योगगतिं व्यासः समास्थाय महातपाः । निमेषांतरमात्रेण शुकाभिपतनं ययौ ॥ २६ ॥
ત્યારે મહાતપસ્વી વ્યાસ યોગગતિને આશ્રય કરીને, માત્ર એક નિમેષમાં જ જ્યાં શુક અવતર્યો હતો ત્યાં પહોંચી ગયો।
Verse 27
स ददर्श द्विधा कृत्वा पर्वताग्रं गतं शुकम् । शशंसुर्मुनयः सिद्धा गतिं तस्मै सुतस्य ताम् ॥ २७ ॥
તેણે જોયું કે શુકે માર્ગને દ્વિધા કરીને પર્વતશિખર તરફ ગમન કર્યું. સિદ્ધ મુનિઓએ તેના પુત્રે પ્રાપ્ત કરેલી એ જ ગતિ તેને સંભળાવી।
Verse 28
ततः शुकेतिशब्देन दीर्घेण क्रंदितं तदाः । स्वयं पित्रा स्वरेणोञ्चैस्त्रींल्लोकाननुनाद्य वै ॥ २८ ॥
પછી ‘શુકેતિ!’ એવા દીર્ઘ આહ્વાનથી પિતાએ પોતે ઊંચા સ્વરે બોલાવ્યો; તેથી ત્રિલોક ગુંજી ઊઠ્યા।
Verse 29
शुकः सर्वगतिर्भूत्वा सर्वात्मा सर्वतोमुखः । प्रत्यभाषत धर्मात्मा भोः शब्देनानुनादयन् ॥ २९ ॥
શુક સર્વગતિ બની, સર્વાત્મા અને સર્વદિશામુખ થઈને ઉત્તર આપ્યો; ધર્માત્માએ બોલતાં ‘ભોઃ’ શબ્દથી ગુંજન ઊભું કર્યું।
Verse 30
तत एकाक्षरं नादं भोरित्येवमुदीरयन् । प्रत्याहरज्जगत्सर्वमुञ्चैः स्थावरजंगमम् ॥ ३० ॥
પછી ‘ભો’ એવા એકાક્ષર નાદને ઉચ્ચારતાં, તેણે ઊંચા સ્વરે સ્થાવર-જંગમ સહિત સમગ્ર જગતને જાણે પ્રત્યાહૃત કર્યું।
Verse 31
ततः प्रभृति वाऽद्यापि शब्दानुञ्चारितान्पृथक् । गिरिगह्वरपृष्टेषु व्याजहार शुकं प्रति ॥ ३१ ॥
ત્યાંથી આજ સુધી તે સ્પષ્ટ રીતે અલગ ઉચ્ચારાયેલા શબ્દો પર્વતની ગુફાઓ અને ખીણોના પૃષ્ઠ પર પ્રતિધ્વનિત થાય છે, જાણે શુકને સંબોધીને બોલતા હોય।
Verse 32
अंतर्हितप्रभावं तं दर्शयित्वा शुकस्तदा । गुणान्संत्यज्य सत्त्वादीन्पदमध्यगमत्परम् ॥ ३२ ॥
ત્યારે શુકે તે અંતર્હિત દિવ્ય પ્રભાવ પ્રગટ કરીને, સત્ત્વાદિ ગુણોનો ત્યાગ કર્યો અને પરમ પદને પ્રાપ્ત થયો।
Verse 33
महिमानं तु तं दृष्ट्वा पुत्रस्यामिततेजसः । सोऽनुनीतो भगवता व्यासो रुद्रेण नारद ॥ ३३ ॥
હે નારદ, પોતાના અમિત તેજસ્વી પુત્રની મહિમા જોઈને વ્યાસને ભગવાન રુદ્રે સમજાવી સાંત્વના આપી સમાધાન કરાવ્યો।
Verse 34
किमु त्वं ताम्यसि मुने पुत्रं प्रति समाकुलः । पश्यसि विप्र नायांतं ब्रह्यभूतं निजांतिरे ॥ ३४ ॥
હે મુને, પુત્રને લઈને વ્યાકુળ થઈ તું કેમ શોક કરે છે? હે વિપ્ર, તે બ્રહ્મભૂત થઈ તારા જ નજીક છે—તું તેને નથી જોતો?
Verse 35
इत्येवमनुनीतोऽसौ व्यासः पुनरुप्राव्रजत् । श्वाश्रमं स शुको ब्रह्मभूतो लोकांश्चचार ह ॥ ३५ ॥
આ રીતે સાંત્વના અને સમજાવટ પામેલા વ્યાસ ફરી પોતાના આશ્રમ તરફ ગયા; અને શુક બ્રહ્મભૂત બની લોકોમાં સ્વતંત્ર રીતે વિહર્યા।
Verse 36
तत कालांतरे ब्रह्मन्व्यासः सत्यवतीसुतः । नरनारायणौ द्रष्टुं ययौ बदरिकाश्रमम् ॥ ३६ ॥
પછી થોડા સમય પછી, હે બ્રાહ્મણ, સત્યવતીપુત્ર વ્યાસ નર-નારાયણના દર્શન માટે બદરીકાશ્રમ ગયો।
Verse 37
तत्र दृष्ट्वा तु तौ देवौ तप्यमानो महत्तपः । स्वयं च तत्र तपसि स्थितः शुकमनुस्मरन् ॥ ३७ ॥
ત્યાં તે બે દેવોના દર્શન કરીને મહાતપમાં લીન થયો; અને પોતે પણ તે તપમાં સ્થિર રહી શુકનું વારંવાર સ્મરણ કરતો રહ્યો।
Verse 38
यावत्तत्र स्थितो व्यासः शुकः परमयोगवित् । श्वेतद्वीपं गतस्तात यत्र त्वमगमः पुरा ॥ ३८ ॥
વ્યાસ ત્યાં જેટલો સમય રહ્યો, તેટલા સમયમાં પરમયોગવિદ શુક, હે તાત, શ્વેતદ્વીપે ગયો—જ્યાં તું પહેલાં ગયો હતો।
Verse 39
तत्र दृष्टप्रभावस्तु श्रीमान्नारायणः प्रभुः । दृष्टः श्रुतिविमृग्यो हि देवदेवो जनार्दनः ॥ ३९ ॥
ત્યાં પ્રત્યક્ષ અનુભવી શકાય તેવી મહિમાવાળા શ્રીમાન્ પ્રભુ નારાયણના દર્શન થયા; કારણ કે દેવદેવ જનાર્દન એ જ છે જેને શ્રુતિઓ શોધે છે, છતાં તે ભક્તને દૃશ્ય બને છે।
Verse 40
स्तुतश्च शुकदेवेन प्रसन्नः प्राह नारद । श्रीभगवानुवाच । त्वया दृष्टोऽस्मि योगीन्द्र सर्वदेवरहःस्थितः ॥ ४० ॥
શુકદેવના સ્તુતિથી પ્રસન્ન થઈ તેઓ બોલ્યા, હે નારદ. શ્રીભગવાને કહ્યું: હે યોગીન્દ્ર, તું મને દર્શન કર્યો છે; હું સર્વ દેવોના ગુહ્ય સાન્નિધ્યમાં સ્થિત છું।
Verse 41
सनत्कुमारादिष्टेन सिद्धो योगेन वाडव । त्वं सदागतिमार्गस्थो लोकान्पश्य यथेच्छया ॥ ४१ ॥
હે વાડવ! સનત્કુમાર ઉપદિષ્ટ યોગથી સિદ્ધ થઈ તું સદાગતિના માર્ગમાં સ્થિર છે; તેથી પોતાની ઇચ્છા મુજબ લોકોને નિહાળ.
Verse 42
इत्युक्तो वासुदेवेन तं नत्वारणिसंभवः । वैकुंठं प्रययौ विप्र सर्वलोकनमस्कृतम् ॥ ४२ ॥
વાસુદેવે એમ કહ્યે ત્યારે અરણિ-સમ્ભવે તેમને નમસ્કાર કર્યો અને, હે વિપ્ર, સર્વ લોકોથી નમસ્કૃત વૈકુંઠને પ્રસ્થાન કર્યું.
Verse 43
वैमानिकैः सुरैर्जुष्टं विरजापरिचेष्टितम् । यं भांतमनुभांत्येते लोकाः सर्वेऽपि नारद ॥ ४३ ॥
હે નારદ! તે ધામ વિમાનમાં વિહરતા દેવોથી સેવિત છે અને રજોગુણની ચેષ્ટાથી અસ્પૃશ્ય છે; તે પ્રકાશે ત્યારે આ સર્વ લોક પણ તેના અનુસરી પ્રકાશિત થાય છે.
Verse 44
यत्र विदुमसोपानाः स्वर्णरत्नविचित्रिताः । वाप्य उत्पलंसंछन्नाः सुरस्त्रीक्रीडनाकुलाः ॥ ४४ ॥
ત્યાં વિદુમમણિના સોપાન સોનાં અને રત્નોથી વિચિત્ર રીતે અલંકૃત છે; અને વાપીઓ ઉત્પલ કમળોથી ઢંકાયેલ, જેમાં દેવસ્ત્રીઓ ક્રીડામાં વ્યસ્ત છે.
Verse 45
दिव्यैर्हंसकुलैर्घुष्टाः स्वच्छांबुनिभृताः सदा । तत्र द्वाःस्थैश्चतुर्हस्तेनार्नाभरणभूषितैः ॥ ४५ ॥
તે સરોવરો દિવ્ય હંસકુલોના કલરવથી ગુંજતા રહે છે અને સદા સ્વચ્છ જળથી ભરેલા છે. ત્યાં દ્વારે ચાર હાથવાળા દ્વારપાલો નાનાં આભૂષણોથી શોભિત થઈ ઊભા રહે છે.
Verse 46
विष्वक्सेनानुगैः सिद्धैः कुमुदाद्यैरवा रितः । प्रविश्याभ्यांतरं तत्र देवदेवं चतुर्भुजम् ॥ ४६ ॥
વિષ્વક્સેનના અનુગામી સિદ્ધો—કુમુદ વગેરે—કોઈ અવરોધ ન કરતા; તે અંદર પ્રવેશ્યો અને ત્યાં દેવોના દેવ ચતુર્ભુજ ભગવાનનું દર્શન કર્યું।
Verse 47
शांतं प्रसन्नवदनं पीतकौशेयवाससम् । शंखचक्रगदापद्मैर्मूर्तिमद्भिरुपासितम् ॥ ४७ ॥
તે શાંત, પ્રસન્ન મુખવાળા, પીત કૌશેય વસ્ત્રધારી; શંખ-ચક્ર-ગદા-પદ્મ ધારણ કરનાર, સાકાર મૂર્તિરૂપે ઉપાસિત પ્રભુને જોયો।
Verse 48
वक्षस्थलस्थया लक्ष्म्या कौस्तुभेन विराजितम् । कटीसूत्रब्रह्मसूत्रकटकांगदभूषितम् ॥ ४८ ॥
વક્ષસ્થળે વસતી લક્ષ્મી અને કૌસ્તુભ મણિથી તે ઝળહળતો હતો; કટિસૂત્ર, યજ્ઞોપવીત, કંકણ અને અંગદ જેવા આભૂષણોથી અલંકૃત હતો।
Verse 49
भ्राजत्किरीटवलयं मणिनूपुरशोभितम् । ददर्श सिद्धनि करैः सेव्यमानमहर्निशम् ॥ ४९ ॥
ઝળહળતું કિરીટ અને કુંડળોથી વિભૂષિત, મણિનૂપુરોથી શોભિત તે પ્રભુને તેણે જોયો; સિદ્ધોના સમૂહ દિવસ-રાત અવિરત સેવા કરતા હતા।
Verse 50
तं दृष्ट्वा भक्तिभावेन तुष्टाव मधुसूदनम् । शुक उवाच । नमस्ते वासुदेवाय सर्वलोकैकसाक्षिणे ॥ ५० ॥
તેમને જોઈ ભક્તિભાવથી મધુસૂદનનું સ્તવન કર્યું। શુક બોલ્યા—હે વાસુદેવ, સર્વ લોકના એકમાત્ર સાક્ષી, તમને નમસ્કાર।
Verse 51
जगद्बीजस्वरूपाय पूर्णाय निभृतात्मने । हरये वासुकिस्थाय श्वेतद्वीपनिवासिने ॥ ५१ ॥
જગતના બીજ-સ્વરૂપ, પરિપૂર્ણ અને અંતઃશાંત સ્વભાવવાળા; વાસુકિ પર શયન કરનાર, શ્વેતદ્વીપનિવાસી શ્રીહરિને નમસ્કાર।
Verse 52
हंसाय मत्स्यरूपाय वाराहतनुधारिणे । नृसिंहाय ध्रुवेज्याय सांख्ययोगेश्वराय च ॥ ५२ ॥
હંસાવતારને, મત્સ્યરૂપને, વરાહ-તનુ ધારણ કરનારને; નૃસિંહને, ધ્રુવપૂજ્ય દેવને; તેમજ સાંખ્ય-યોગેશ્વરને નમસ્કાર।
Verse 53
चतुःसनाय कूर्माय पृथवे स्वसुरवात्मने । नाभेयाय जगद्धात्रे विधात्रेंऽतकारय च ॥ ५३ ॥
ચતુઃસન (ચાર કુમાર), કૂર્માવતાર, પૃથુ; દેવતાઓના સાર-સ્વરૂપ આત્મા; નાભેય; જગદ્ધાતા, વિધાતા અને અંતકારક પ્રભુને નમસ્કાર।
Verse 54
भार्गवेंद्राय रामाय राघवाय पराय च । कृष्णाय वेदकर्त्रे च बुद्धकल्किस्वरूपिणे ॥ ५४ ॥
ભાર్గવશ્રેષ્ઠ પરશુરામ, રામ, રાઘવ અને પરમ પ્રભુને નમસ્કાર. વેદકર્તા શ્રીકૃષ્ણને તથા બુદ્ધ અને કલ્કિ-સ્વરૂપ પ્રભુને પણ નમસ્કાર।
Verse 55
चतुर्व्युहाय वेद्याय ध्येयाय परमात्मने । नरनारायणाख्याय शिषिविष्टाय विष्णवे ॥ ५५ ॥
ચતુર્વ્યૂહ તત્ત્વથી જ્ઞેય, વેદ્ય અને ધ્યેય પરમાત્મા; નર-નારાયણ નામે પ્રસિદ્ધ, શિષ્યના અંતરમાં નિવાસ કરનાર વિષ્ણુને નમસ્કાર।
Verse 56
ऋतधाम्ने विधाम्ने च सुपर्णाय स्वरोचिषे । ऋभवे सुव्रताख्याय सुधाम्ने चाजिताय च ॥ ५६ ॥
ઋત-સત્યધામવાળા વિધાતાને; સુપર્ણ સમ પવિત્ર પાંખવાળા, સ્વતેજથી દીપ્ત પ્રભુને; સુવ્રતથી પ્રસિદ્ધ મહાનને; સુધાધામરૂપ અમૃતાનંદમયને; અને અજેય અજિતને નમસ્કાર।
Verse 57
विश्वरूपाय विश्वाय सृष्टिस्थित्यंतकारिणे । यज्ञाय यज्ञभोक्ते च स्थविष्ठायाणवेऽर्थिने ॥ ५७ ॥
વિશ્વરૂપ, સ્વયં વિશ્વ, સૃષ્ટિ-સ્થિતિ-પ્રલય કરનાર પ્રભુને નમસ્કાર; જે પોતે યજ્ઞ છે અને યજ્ઞનો ભોક્તા પણ; જે અતિ વિશાળ છતાં અતિ સૂક્ષ્મ, સર્વ અર્થનો આધાર અને અર્થસ્વરૂપ છે।
Verse 58
आदित्यसोमनेत्राय सहओजोबलाय च । ईज्याय साक्षिणेऽजायबहुशीर्षांघ्रिबाहवे ॥ ५८ ॥
જેનાં નેત્ર સૂર્ય અને ચંદ્ર છે, જે સાહસ-ઓજ-બળથી યુક્ત છે—તેમને નમસ્કાર; પૂજ્ય સાક્ષીને નમસ્કાર; અજન્મા, અનેક શિર, પગ અને ભુજાવાળા પ્રભુને નમસ્કાર।
Verse 59
श्रीशाय श्रीनिवासाय भक्तवश्याय शार्ङ्गिणे । अष्टप्रकृत्यधीशाय ब्रह्मणेऽनंतसक्तये ॥ ५९ ॥
શ્રીના સ્વામી, શ્રીનિવાસ, ભક્તવશ, શારઙ્ગધનુષધારી પ્રભુને નમસ્કાર; અષ્ટપ્રકૃતિના અધીશ્વરને નમસ્કાર; અનંત શક્તિવાળા બ્રહ્મસ્વરૂપને નમસ્કાર।
Verse 60
बृहदारण्यवेद्याय हृषीकेशाय वेधसे । पुंडरीकनिभाक्षाय क्षेत्रज्ञाय विभासिने ॥ ६० ॥
બૃહદારણ્યકથી જે જાણવામાં આવે છે, હૃષીકેશ—ઇન્દ્રિયોના સ્વામી, વેધસ્—સ્રષ્ટાને નમસ્કાર; કમળસમાન નેત્રવાળાને નમસ્કાર; ક્ષેત્રજ્ઞ—અંતર્યામી આત્માને નમસ્કાર; અને સર્વત્ર પ્રકાશમાન વિભાસિને નમસ્કાર।
Verse 61
गोविंदाय जगत्कर्त्रे जगन्नाथाय योगिने । सत्याय सत्यसंधाय वैकुंठायाच्युताय च ॥ ६१ ॥
જગતના કર્તા ગોવિંદને, જગન્નાથ પરમ યોગીને, સત્યસ્વરૂપ તથા સદા સત્યસંકલ્પવાળાને, વૈકુંઠ અને અચ્યુત પ્રભુને નમસ્કાર।
Verse 62
अधोक्षजाय धर्माय वामनाय त्रिधातवे । घृतार्चिषे विष्णवे तेऽनंताय कपिलायय च ॥ ६२ ॥
અધોક્ષજ, ધર્મસ્વરૂપ, વામન, ત્રિધાતુના અધિપતિ; ઘૃત સમ તેજવાળા વિષ્ણુ; અનંત અને કપિલ—તમને નમસ્કાર।
Verse 63
विरिंचये त्रिककुदे ऋग्यजुःसामरूपिणे । एकश्रृंगाय च शुचिश्रवसे शास्त्रयोनये ॥ ६३ ॥
વિરિંચ (બ્રહ્મા) સ્વરૂપ, ત્રિકકુદ, ઋગ્-યજુઃ-સામરૂપ; એકશૃંગ, શુદ્ધ કીર્તિવાળા, શાસ્ત્રોના આદિસ્રોત—તમને નમસ્કાર।
Verse 64
वृषाकपय ऋद्धाय प्रभवे विश्वकर्मणे । भूर्भुवुःस्वःस्वरूपाय दैत्यघ्ने निर्गुणाय च ॥ ६४ ॥
વૃષાકપિ નામે વિખ્યાત, સમૃદ્ધિસ્વરૂપ; પ્રભુ, વિશ્વકર્મા; જેમનું સ્વરૂપ ભૂર્-ભુવઃ-સ્વઃ છે; દૈત્યઘ્ન અને નિર્ગુણ—તમને નમસ્કાર।
Verse 65
निरंजनाय नित्याय ह्यव्ययायाक्षराय च । नमस्ते पाहि मामीश शरणागतवत्सल ॥ ६५ ॥
નિરંજન, નિત્ય, અવ્યય અને અક્ષર—તમને નમસ્કાર। હે ઈશ, મારી રક્ષા કરો; હે શરણાગતવત્સલ, હું તમારી શરણમાં આવ્યો છું।
Verse 66
इति स्तुतः स भगवाञ्च्छंखचक्रगदाधरः । आरणेयमुवाचेदं भृशं प्रणतवत्सलः ॥ ६६ ॥
આ રીતે સ્તુતિ પામેલા શંખ-ચક્ર-ગદા ધારણ કરનાર ભગવાન, શરણાગત પર અતિ વત્સલ બની, આરણેયને આ વચન કહ્યાં।
Verse 67
श्रीभगवानुवाच । व्यासपुत्र महाभाग प्रीतोऽस्मि तव सुव्रत । विद्यामाप्नुहि भक्तिं च ज्ञानी त्वं मम रूपधृक् ॥ ६७ ॥
શ્રીભગવાન બોલ્યા—હે વ્યાસપુત્ર મહાભાગ, હે સુવ્રત! હું તારા પર પ્રસન્ન છું. તું વિદ્યાને અને ભક્તિને પ્રાપ્ત કર; તું જ્ઞાની છે અને મારું જ રૂપ ધારણ કરનાર છે।
Verse 68
यद्रूपं मम दृष्टं प्राक् श्वेतद्वीपे त्वया द्विज । सोऽहमेवावतारार्थं स्थितो विश्वंभरात्मकः ॥ ६८ ॥
હે દ્વિજ! શ્વેતદ્વીપમાં તું અગાઉ જે મારું રૂપ જોયું હતું, એ જ હું છું; અવતારના હેતુથી હું અહીં વિશ્વંભર સ્વરૂપે સ્થિત છું।
Verse 69
सिद्धोऽसि त्वं महाभाग मोक्षधर्मानुनुचिंतया । वरलोकान्यथा वायुर्यथा रवं सविता तथा ॥ ६९ ॥
હે મહાભાગ! મોક્ષધર્મના સતત ચિંતનથી તું સિદ્ધ થયો છે. જેમ વાયુ ઉત્તમ લોકોમાં પહોંચે છે અને જેમ સૂર્ય પોતાની કિરણો ફેલાવે છે, તેમ તું પણ શ્રેષ્ઠ લોકોને પ્રાપ્ત કરે છે।
Verse 70
नित्यमुक्तस्वरूपस्त्वं पूज्यमानः सुरैर्नरैः । भक्तिर्हि दुर्लभा लोके मयि सर्वपरायणे ॥ ७० ॥
તું નિત્યમુક્ત સ્વરૂપ છે; દેવો અને મનુષ્યો તારી પૂજા કરે છે. કારણ સર્વપરાયણ, સર્વોચ્ચ આશ્રય એવા મને પ્રત્યેની ભક્તિ આ લોકમાં ખરેખર દુર્લભ છે।
Verse 71
तां लब्ध्वा नापरं किंचिल्लब्धव्यमवशिष्यते । आकल्पांतः तपः संस्थौ नरनारायणावृषी ॥ ७१ ॥
તે પરમ તત્ત્વને પ્રાપ્ત કર્યા પછી બીજું કશું પ્રાપ્ત કરવાનું બાકી રહેતું નથી. તપમાં અડગ નર-નારાયણ ઋષિઓ કલ્પાંત સુધી એ જ અવસ્થામાં નિવાસ કરે છે।
Verse 72
तयोर्निदेशतो व्यासो जनक स्तव सुव्रतः । कर्ता भागवतं शास्त्रं तदधीष्व भुवं व्रज ॥ ७२ ॥
તેમના આદેશથી, હે સુવ્રત જનક, તમારા સ્તવનના કર્તા વ્યાસ ભાગવત શાસ્ત્રના રચયિતા બન્યા. તમે તેનું અધ્યયન કરો અને પછી પૃથ્વી પર પ્રસ્થાન કરો।
Verse 73
स तप्यति तपस्त्वद्य पर्वते गंधमादने । त्वद्वियोगेन खिन्नात्मा तं प्रसादय मत्प्रियम् ॥ ७३ ॥
તે આજ પણ ગંધમાદન પર્વત પર તપ કરે છે. તારા વિયોગથી તેનું હૃદય વ્યથિત છે; તેથી મારા પ્રિય એવા તેને પ્રસન્ન કર।
Verse 74
एवमुक्तः शुको विप्र नमस्कृत्य चतुर्भुजम् । यथागतं निवृत्तोऽसौ पितुरंतिकमागमत् ॥ ७४ ॥
આ રીતે કહ્યા પછી, હે વિપ્ર, શુકે ચતુર્ભુજ ભગવાનને નમસ્કાર કર્યો; અને જેમ આવ્યો હતો તેમ જ પાછો ફરી પિતાની પાસે પહોંચ્યો।
Verse 75
अथ तं स्वंतिके दृष्ट्वा पाराशर्य्यः प्रतापवान् । पुत्रं प्राप्य प्रहृष्टात्मा तपसो निववर्त ह ॥ ७५ ॥
પછી પ્રતિાપશાળી પારાશર્યએ તેને નજીક જોઈ, પુત્રને પ્રાપ્ત કરીને હૃદયથી પ્રસન્ન થઈ તપસ્યા છોડીને નિવૃત્ત થયો।
Verse 76
नारायणं नमस्कृत्य नरं चैव नरोत्तमम् । आरणेयसमायुक्तः स्वाश्रमं समुपागमत् ॥ ७६ ॥
નારાયણને તથા નરોત્તમ નરને નમસ્કાર કરીને, આરણેય સાથે તે પોતાના આશ્રમમાં પાછો આવ્યો.
Verse 77
नारायणनियोगात्तु त्वन्मुखेन मुनीश्वर । चकार संहितां दिव्यां नानाख्यानसमन्विताम् ॥ ७७ ॥
હે મુનીશ્વર! નારાયણના નિયોગથી, તમારા મુખ દ્વારા, તેણે અનેક આખ્યાનો સહિત એક દિવ્ય સંહિતા રચી.
Verse 78
वेदतुल्यां भागवतीं हरिभक्तिविवर्द्धिनीम् । निवृत्तिनिरतं पुत्रं शुकमध्यापयञ्च ताम् ॥ ७८ ॥
વેદતુલ્ય અને હરિભક્તિ વધારનાર એવી ભાગવતી શાસ્ત્રને, નિવૃત્તિમાં રત પોતાના પુત્ર શુકને પણ તેણે અધ્યાપન કરાવ્યું.
Verse 79
आत्मारामोऽपि भगवान्पाराशर्यात्मजः शुकः । अधीतवान्संहितां वै नित्यं विष्णुजनप्रियाम् ॥ ७९ ॥
આત્મારામ હોવા છતાં, પારાશર્ય (વ્યાસ) ના પુત્ર ભગવાન શુક, વિષ್ಣુભક્તોને પ્રિય એવી સંહિતાનો નિત્ય અભ્યાસ કરતા હતા.
Verse 80
एवमेते समाख्याता मोक्षधर्मास्तवानध । पठतां श्रृण्वतां चापि हरिभक्तिविवर्द्धनाः ॥ ८० ॥
હે અનઘ! આ રીતે મોક્ષધર્મો તમને કહ્યા; તેને પાઠ કરનાર અને સાંભળનાર બંનેની હરિભક્તિ વધે છે.
Frequently Asked Questions
It dramatizes Śuka’s all-pervasive realization: he answers while ‘facing in every direction’ as the Self of all, and the continuing echo in caves functions as a narrative sign of siddhi and non-local identity—liberation expressed as cosmic resonance rather than bodily location.
By presenting liberation as guṇa-transcendence and all-pervading selfhood rather than a single terrestrial residence, while also affirming higher divine realms (Śvetadvīpa/Vaikuṇṭha) as revelatory ‘abodes’ where the Lord becomes visible to perfected devotion.
It anchors nirguṇa attainment within a bhakti-compatible vision: the transcendent is approached through a manifest form (conch, discus, mace, lotus), integrating saguṇa worship, avatāra remembrance, and the claim that the Vedas seek Him yet He becomes directly seen by the devotee.
It provides Purāṇic authorization: Nara-Nārāyaṇa instruct Vyāsa, and the Lord directs Śuka to study and return to console Vyāsa—linking mokṣa pedagogy to the formation and transmission of a major bhakti text.