Śokanivāraṇa: Non-brooding, Impermanence, Contentment, and Śuka’s Renunciation

Verse 1

सनत्कुमार उवाच । अशोकं शोकनाशार्थं शास्त्रं शांतिकरं शिवम् । निशम्य लभ्यते बुद्धिर्लब्धायां सुखमेधते ॥ १ ॥

સનત્કુમાર બોલ્યા— શોકનાશ માટેનું, શોકરહિત, શાંતિ આપનાર અને મંગલમય આ શાસ્ત્ર સાંભળવાથી સાચી બુદ્ધિ મળે છે; અને બુદ્ધિ પ્રાપ્ત થતાં સુખ વધતું જાય છે।

Verse 2

हर्षस्थानसहस्राणि शोकस्थानशतानि च । दिवसे दिवसे मूढमाविशंति न पंडितम् ॥ २ ॥

હર્ષના હજારો પ્રસંગો અને શોકના સૈકડો પ્રસંગો દરરોજ ઊભા થાય છે; પરંતુ તે મૂઢને જ પકડી લે છે, પંડિતને નહીં।

Verse 3

अनिष्टसंप्रंयोगाश्च विप्रयोगात्प्रियस्य च । मनुष्या मानसैर्दुःखैर्युज्यन्ते येऽल्पबुद्धयः ॥ ३ ॥

અલ્પબુદ્ધિવાળા મનુષ્યો અનિષ્ટના સંયોગ અને પ્રિયના વિયોગથી ઉત્પન્ન માનસિક દુઃખોમાં બંધાઈ જાય છે।

Verse 4

द्रव्येषु समतीतेषु ये गुणास्तेन्न चिंदयेत् । ताननाद्रियमाणश्च स्नेहबन्धाद्विमुच्यते ॥ ४ ॥

ભૂતકાળમાં ગયેલી વસ્તુઓના ગુણોનું ચિંતન ન કરવું; તેમને આદર ન આપવાથી આસક્તિના બંધનથી મુક્તિ મળે છે।

Verse 5

दोषदर्शी भवेत्तत्र यत्र रागः प्रवर्त्तते । अनिष्टबुद्धितां यच्छेत्ततः क्षिप्रं विराजते ॥ ५ ॥

જ્યાં રાગ (આસક્તિ) પ્રવર્તે છે ત્યાં દોષદર્શન થાય છે. અનિષ્ટબુદ્ધિને સંયમમાં રાખે તો તે તરત જ પ્રસન્નતા અને સ્થિરતાથી તેજસ્વી બને છે.

Verse 6

नार्थो न धर्मो न यशो योऽतीतमनुशोचति । अस्याभावेन युज्येतं तञ्चास्य तु निवर्तते ॥ ६ ॥

જે વીતી ગયેલાં પર સતત શોક કરે છે, તેને ન અર્થ મળે, ન ધર્મ, ન યશ. તે તેમના અભાવ સાથે જ જોડાઈ જાય છે અને જે કંઈ પાસે હોય તે પણ દૂર થઈ જાય છે.

Verse 7

गुणैर्भूतानि युज्यंते तथैव च न युज्यते । सर्वाणि नैतदेकस्य शोकस्थानं हि विद्यते ॥ ७ ॥

જીવો ગુણોથી બંધાય છે અને ગુણોથી જ મુક્ત પણ થાય છે. પરંતુ આ બધું તે એક પરમ માટે નથી; તેમાં શોકનું કોઈ સ્થાન નથી.

Verse 8

मृतं वा यदि वा नष्टं योऽतीतमनुशोचति । दुःखेन लभते दुःखं महानर्थे प्रपद्यते ॥ ८ ॥

મૃત્યુ હોય કે નુકસાન—જે ભૂતકાળને લઈને શોક કરે છે, તે દુઃખથી જ દુઃખ પામે છે અને મહા અનર્થમાં પડી જાય છે.

Verse 9

दुःखोपघाते शारीरे मानसे चाप्युपस्थिते । यस्मिन्न शक्यते कर्तुं यत्नस्तन्नानुर्चितयेत् ॥ ९ ॥

શરીર કે મનમાં દુઃખનો આઘાત ઉપસ્થિત થાય અને તે સ્થિતિમાં સાચો ઉપાય-પ્રયત્ન શક્ય ન હોય, તો તેને વારંવાર મનમાં ન ચગાવવું જોઈએ.

Verse 10

भैषज्यमेतद्दःखस्य यदेतन्नानुचिंतयेत् । चिंत्यमानं हि न व्येति भूयश्चाभिप्रवर्द्धते ॥ १० ॥

દુઃખનું આ જ ઔષધ છે—તેનું વારંવાર મનનમાં ન કરવું. કારણ કે જેને સતત વિચારીએ તે દુઃખ દૂર થતું નથી; ઉલટું વધુ વધે છે.

Verse 11

प्रज्ञया मानसं दुःखं हन्याच्छारीरमौषधैः । एतद्विज्ञाय सामर्थ्यं न वान्यैः समतामियात् ॥ ११ ॥

પ્રજ્ઞાથી માનસિક દુઃખનો નાશ કરવો અને ઔષધોથી શારીરિક રોગ દૂર કરવો. બંનેની સાચી શક્તિ જાણી, એકને બીજા સમાન માની ગૂંચવણ ન કરવી.

Verse 12

अनित्यं जीवितं रूपं यौवनं द्रव्यसञ्चयः । आरोग्यं प्रियसंवासं न मृध्येत्पंडितः क्वचित् ॥ १२ ॥

જીવન અનિત્ય છે; તેમ જ રૂપ, યુવન, ધનસંચય, આરોગ્ય અને પ્રિયજનનો સહવાસ પણ અનિત્ય છે. આ જાણીને પંડિત કદી તેમાં મોહ પામતો નથી.

Verse 13

नाज्ञानप्रभवं दुःखमेकं शोचितुमर्हति । अशोचन्प्रतिकुर्वीत यदि पश्येदुपक्रमम् ॥ १३ ॥

અજ્ઞાનથી જન્મેલા એક પણ દુઃખ માટે શોક કરવો યોગ્ય નથી. જો ઉપાય શરૂ કરવાની રીત દેખાય, તો રડ્યા વિના તેનો પ્રતિકાર કરવો જોઈએ.

Verse 14

सुखात्प्रियतरं दुःखं जीविते नात्र संशयः । जरामरणदुःखेभ्यः प्रियमात्मानमुद्धरेत् ॥ १४ ॥

દેહધારી જીવનમાં સુખ કરતાં દુઃખ વધુ પ્રિય (વધુ પરિચિત) બની જાય છે—એમાં શંકા નથી. તેથી જરા અને મરણના દુઃખોથી પોતાના પ્રિય આત્માનો ઉદ્ધાર કરવો જોઈએ.

Verse 15

भजंति हि शारीराणि रोगाः शरीरमानसाः । सायका इव तीक्ष्णाग्राः प्रयुक्ता दृढधन्विभिः ॥ १५ ॥

દેહધારી જીવો પર શારીરિક તથા માનસિક રોગો આક્રમણ કરે છે; તે દૃઢ ધનુર્ધરો દ્વારા છોડાયેલા તીક્ષ્ણ અગ્રવાળા બાણ સમાન છે.

Verse 16

व्याधितस्य चिकित्साभिस्त्रस्यतो जीवितैषिणः । आमयस्य विनाशाय शरीरमनुकृष्यते ॥ १६ ॥

રોગગ્રસ્ત, ભયભીત અને જીવન બચાવવા ઇચ્છનાર માટે રોગનાશ હેતુ શરીરને ઉપચારોથી ખેંચી-તાણી, કષ્ટ આપી શિસ્તમાં રાખવામાં આવે છે.

Verse 17

स्रंसंति न निवर्तंते स्रोतांसि सरितामिव । आयुरादाय मर्त्यानां रात्र्यहानि पुनःपुनः ॥ १७ ॥

જેમ નદીઓના પ્રવાહો વહેતા જાય છે અને પાછા ફરતા નથી, તેમ રાત્રિ-દિવસ વારંવાર પસાર થઈ મર્ત્યોનું આયુષ્ય હરી લે છે.

Verse 18

अपयंत्ययमत्यंतं पक्षयोः शुक्लकृष्णयोः । जातं मर्त्यं जरयति निमिषं नावतिष्टते ॥ १८ ॥

શુક્લ અને કૃષ્ણ પક્ષોના પ્રવાહમાં કાળ અતિશય રીતે આગળ સરકે છે; તે જન્મેલા મર્ત્યને જરાગ્રસ્ત કરે છે અને ક્ષણમાત્ર પણ અટકતો નથી.

Verse 19

सुखदुःखाभिभूतानामजरो जरयत्यसून् । आदित्यो ह्यस्तमभ्येति पुनः पुनरुदेति च ॥ १९ ॥

સુખ-દુઃખથી અભિભૂત લોકોના પ્રાણોને તે અજર પણ જરાગ્રસ્ત કરે છે; અને આદિત્ય પણ વારંવાર અસ્ત જાય છે તથા વારંવાર ઉદય થાય છે.

Verse 20

अदृष्टपूर्वानादाय भावानपरिशंकितान् । इष्टानिष्टा मनुष्याणां मतं गच्छन्ति रात्रयः ॥ २० ॥

અદૃષ્ટપૂર્વ અનુભવો અને અણધાર્યા ભાવોને લઈને રાત્રિઓ પસાર થાય છે; જાણે મનુષ્યોને તેમના મતે ઇષ્ટ-અનિષ્ટ ફળો આપી આગળ વધે છે।

Verse 21

यो यदिच्छेद्यथाकामं कामानां तत्तदाप्नुयात् । यदि स्यान्न पराधीनं पुरुषस्य क्रियाफलम् ॥ २१ ॥

જો પુરુષના કર્મફળ પરાધીન ન હોત, તો જે જે ઇચ્છે તે યથાકામ, કામ્ય પદાર્થોમાંથી એ જ એ જ પ્રાપ્ત કરી લેત।

Verse 22

संयताश्चैव तक्षाश्च मतिमंतश्च मानवाः । दृश्यंते निष्फलाः संतः प्रहीनाश्च स्वकर्मभिः ॥ २२ ॥

સંયમી, કુશળ કારીગર અને બુદ્ધિમાન મનુષ્યો પણ નિષ્પળ દેખાય છે; કારણ કે તેઓ પોતાના યોગ્ય કર્મ-ધર્મથી વિમુખ થઈ જાય છે।

Verse 23

अपरे निष्फलाः सन्तो निर्गुणाः पुरुषाधमाः । आशाभिरण्यसंयुक्ता दृश्यन्ते सर्वकामिनः ॥ २३ ॥

બીજા કેટલાક પણ નિષ્પળ જ રહે છે—ગુણહીન, પુરુષોમાં અધમ; આશાઓ અને ધન સાથે ગૂંથાયેલા, સર્વ પ્રકારની કામનાઓથી ચલિત દેખાય છે।

Verse 24

भूतानामपरः कश्चिद्धिंसायां सततोत्थितः । वंचनायां च लोकेषु ससुखेष्वेव जीयते ॥ २४ ॥

બીજો કોઈક જીવહિંસામાં સદા ઉદ્યત અને લોકમાં વંચનામાં રત હોવા છતાં, સુખોમાં જ જીવતો હોય તેમ દેખાય છે।

Verse 25

अचेष्टमानमासीनं श्रीः कंचिदुपतिष्टति । कश्चित्कर्माणि कुरुते न प्राप्यमधिगच्छति ॥ २५ ॥

ક્યારેક પ્રયત્ન વિના બેઠેલો માણસ પણ શ્રીલક્ષ્મી દ્વારા અનુગ્રહિત થાય છે; અને બીજો ઘણાં કર્મો કરીને પણ જે પ્રાપ્ત થવું જોઈએ તે પ્રાપ્ત કરતો નથી.

Verse 26

अपराधान्समाच्ष्टुं पुरुषस्य स्वभावतः । शुक्रमन्यत्र संभूतं पुनरन्यत्र गच्छति ॥ २६ ॥

સ્વભાવથી પુરુષ અપરાધો કરે છે; અને એક સ્થળે ઉત્પન્ન થયેલું શુક્ર ફરી બીજા ગર્ભમાં જાય છે—આ રીતે જન્મચક્ર ચાલે છે.

Verse 27

तस्य योनौ प्रसक्तस्य गर्भो भवति मानवः । आम्रपुष्पोपमा यस्य निवृत्तिरुपलभ्यते ॥ २७ ॥

જે તે યોનિમાં આસક્ત રહે છે, તેને માનવ ગર્ભરૂપતા થાય છે; પરંતુ જેને નિવૃત્તિ પ્રાપ્ત થાય છે, તે નિવૃત્તિ આંબાના પુષ્પ જેવી ઉપમા પામે છે.

Verse 28

केषांचित्पुत्रकामानामनुसन्तानमिच्छताम् । सिद्धौ प्रयतमानानां नैवांडमुपजायते ॥ २८ ॥

કેટલાક પુત્રકામી, વંશપરંપરા અખંડ રહે એવી ઇચ્છા ધરાવતા, સિદ્ધિ માટે પ્રયત્ન કરે તોય ગર્ભાધાન જ થતું નથી.

Verse 29

गर्भादुद्विजमानानां क्रुद्धादशीविषादिव । आयुष्मान् जायते पुत्रः कथं प्रेतः पितेव सः ॥ २९ ॥

જે લોકો ગર્ભથી પણ ક્રોધિત વિષસર્પ જેવી ભીતિથી કંપે છે, તેમના ત્યાં પણ દીર્ઘાયુ અને મંગલમય પુત્ર જન્મે છે; તો પિતા પ્રેત કેવી રીતે બને?

Verse 30

देवानिष्ट्वा तपस्तप्त्वा कृपणैः पुत्रहेतुभिः । दशमासान्परिधृता जायते कुलपांसनाः ॥ ३० ॥

દેવોની પૂજા કરીને તપ કર્યાં છતાં, જો કૃપણ લોકો માત્ર પુત્રપ્રાપ્તિના હેતુથી એવું કરે, તો દસ માસ ગર્ભમાં ધારણ થઈ જન્મેલો સંતાન કુળનો ધૂળ સમો કલંક બને છે।

Verse 31

अपरे धनधान्यानि भोगांश्च पितृसंचितान् । विमलानभिजायन्ते लब्ध्वा तैरेव मङ्गलैः ॥ ३१ ॥

બીજા કેટલાક પિતૃઓએ સંગ્રહેલું ધન, ધાન્ય અને ભોગ પ્રાપ્ત કરે છે; અને એ જ મંગલમય પ્રાપ્તિઓને પામી તેઓ નિર્મળ, નિર્દોષ પુરુષરૂપે જન્મે છે।

Verse 32

अन्योन्य समभिप्रेत्य मैथुनस्य समागमे । उपद्रवइवादृष्टो योनौ गर्भः प्रपद्यते ॥ ३२ ॥

બંને પરસ્પર સંમતિથી મૈથુન-સંગમમાં જોડાય ત્યારે, અદૃશ્ય એવી એક શક્તિ—પ્રેરક ઉપદ્રવ જેવી—ગર્ભને યોનિમાં પ્રવેશ કરાવી સ્થિર કરે છે।

Verse 33

स्निग्धत्वादिंद्रियार्थेषु मोहान्मरणमप्रियम् । परित्यजति यो दुःखं सुखमप्युभयं नरः ॥ ३३ ॥

ઇન્દ્રિયવિષયોમાં આસક્તિ અને મોહથી મનુષ્યને મરણ અપ્રિય લાગે છે; પરંતુ જે નર દુઃખ અને સુખ—બન્નેનો ત્યાગ કરે છે, તે બન્નેને વટાવી જાય છે।

Verse 34

अत्येति ब्रह्म सोऽत्यन्तं सुखमप्यश्नुते परम् । दुःखमर्था हि त्यज्यंते पालने च न ते सुखाः ॥ ३४ ॥

તે બ્રહ્મને પણ અતિક્રમી પરમ, અનંત આનંદનો આસ્વાદ કરે છે. કારણ કે લોકિક અર્થ-લક્ષ્યો દુઃખદ છે, તેથી ત્યાજ્ય છે; અને તેમને જાળવવામાં પણ સાચું સુખ નથી।

Verse 35

श्रुत्वैव नाधिगमनं नाशमेषां न चिंतयेत् । अन्यामन्यां धनावस्थां प्राप्य वैशेषिका नराः ॥ ३५ ॥

માત્ર સાંભળવાથી જ સાચી અનુભૂતિ થઈ ગઈ એમ ન માનવું; અને આ લોકિક સ્થિતિઓના નાશ વિશે ચિંતા પણ ન કરવી. પોતાના-પોતાના વિશેષ આગ્રહોથી પ્રેરિત લોકો વારંવાર ધનની બદલાતી અવસ્થાઓ પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 36

अतृप्ता यांति विध्वंसं सन्तोषं यांति पंडिताः । सर्वे क्षयांता निचयाः पतनांताः समुच्छ्रयाः ॥ ३६ ॥

અતૃપ્ત લોકો વિનાશ તરફ જાય છે, જ્યારે પંડિતો સંતોષને પામે છે. બધા સંગ્રહો અંતે ક્ષય પામે છે, અને બધા ઊંચાણો અંતે પતનમાં સમાપ્ત થાય છે.

Verse 37

संयोगा विप्रयोगांता मरणांतं हि जीवितम् । अन्तो नास्ति पिपासायास्तुष्टिस्तु परमं सुखम् ॥ ३७ ॥

બધા સંયોગોનો અંત વિયોગ છે, અને જીવનનો અંત નિશ્ચિત રીતે મરણ છે. તૃષ્ણાનો અંત નથી; પરંતુ તૃપ્તિ જ પરમ સુખ છે.

Verse 38

तस्मात्संतोषमेवेह धनं शंसन्ति पंडिताः । निमेषमात्रमपि हि योऽधिगच्छन्न तिष्टति ॥ ३८ ॥

આથી અહીં પંડિતો સંતોષને જ સાચું ધન કહે છે; કારણ કે જે કંઈ પ્રાપ્ત થાય છે તે પળભર પણ ટકતું નથી.

Verse 39

सशरीरेष्वनित्येषु नित्यं किमनुचिंतयेत् । भूतेषु भावं संचिंत्य ये बुद्ध्या तमसः परम् ॥ ३९ ॥

અનિત્ય શરીર ધરાવતાં પ્રાણીઓમાં ‘નિત્ય’ શું સતત વિચારવું? સર્વ ભૂતોમાં રહેલી આંતરિક સત્તાને વિચારી, બુદ્ધિ દ્વારા તમસથી પર તે તત્ત્વને જ્ઞાની પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 40

न शोचंति गताध्वानः पश्यंति परमां गतिम् । संचिन्वन्नेकमेवैनं कामानावितृप्तकम् ॥ ४० ॥

જેઓએ યાત્રા પૂર્ણ કરી છે તેઓ શોક કરતા નથી; તેઓ પરમ ગતિને જુએ છે. પરંતુ જે માત્ર કામનાઓ જ સંગ્રહે છે, તે સદા અતૃપ્ત રહે છે.

Verse 41

व्याघ्र पशुमिवासाद्य मृत्युरादाय गच्छति । अथाप्युपायं संपश्येद्दुःखस्यास्य विमोक्षणे ॥ ४१ ॥

જેમ વાઘ પશુને પકડી લઈ જાય છે, તેમ મૃત્યુ મનુષ્યને પકડી લઈ જાય છે. તેથી આ દુઃખમાંથી મુક્તિનો ઉપાય નિશ્ચયે શોધવો જોઈએ.

Verse 42

अशोचन्नारभेन्नैव युक्तश्चाव्यसनी भवेत् । शब्दे स्पर्शे रसे रूपे गंधे च परमं तथा ॥ ४२ ॥

શોક વિના વર્તવું; શોકથી ઉદ્વેગિત થઈ કર્મ આરંભ ન કરવું. સંયમી અને વ્યસનરહિત રહેવું; અને શબ્દ, સ્પર્શ, રસ, રૂપ, ગંધ—આ વિષયોમાં પરમ સંયમ રાખવો.

Verse 43

नोपभोगात्परं किंचिद्धनिनो वाऽधनस्य वा । वाक्संप्रयोगाद्भृतानां नास्ति दुःखमनामयम् ॥ ४३ ॥

ધનવાન હોય કે ગરીબ—(માત્ર) ભોગથી ઊંચું કંઈ માનવામાં આવતું નથી. પરંતુ આશ્રિતોને કઠોર અને ઘાયલ કરતી વાણીથી એવું દુઃખ થાય છે જે સહેલાઈથી મટતું નથી.

Verse 44

विप्रयोगश्च सर्वस्य न वाचा न च विद्यया । प्रणयं परिसंहृत्य संस्तुतेष्वितरेषु च ॥ ४४ ॥

બધાથી વિયોગ/વૈરાગ્ય ન તો માત્ર વાણીથી થાય છે, ન તો માત્ર વિદ્યાથી. સ્નેહ-પરિચય સંકોચીને, પ્રશંસિત અને અન્ય સૌ પ્રત્યે સમભાવ રાખવો જોઈએ.

Verse 45

विचरेदसमुन्नद्धः स सुखी स च पंडितः । अध्यात्मगतमालीनो निरपेक्षो निरामिषः ॥ ४५ ॥

તે અહંકાર વિના વિચરે; એ જ ખરેખર સુખી અને એ જ પંડિત—આત્મનિષ્ઠ, અંતર્મુખ, નિરપેક્ષ અને વિષયલાલસા રહિત।

Verse 46

आत्मनैव सहायेन चश्चरेत्स सुखी भवेत् । सुखदुःखविपर्यासो यदा समुपपद्यते ॥ ४६ ॥

આત્માને જ સહાય માનીને જે વિચરે, તે સુખી બને—ખાસ કરીને જ્યારે સુખ-દુઃખનો ફેરફાર અનિવાર્ય રીતે થાય।

Verse 47

नैनं प्रज्ञा सुनियतं त्रायते नापि पौरुषम् । स्वभावाद्यत्नमातिष्ठेद्यत्नवान्नावसीदति ॥ ४७ ॥

માત્ર પ્રજ્ઞા, અથવા સુનિયંત્રિત શિસ્ત, કે માત્ર પરાક્રમ—આમાંથી કશુંય મનુષ્યને બચાવતું નથી. તેથી પોતાના સ્વભાવથી આરંભ કરી સ્થિર પ્રયત્ન કરવો; પ્રયત્નશીલ કદી પતનમાં ડૂબતો નથી।

Verse 48

उपद्रव इवानिष्टो योनिं गर्भः प्रपद्यते । तानि पूर्वशरीराणि नित्यमेकं शरीरिणम् ॥ ४८ ॥

અનિષ્ટ ઉપદ્રવ જેવો ગર્ભ યોનિમાં પ્રવેશે છે; પરંતુ દેહી આત્મા તો નિત્ય એક જ છે, અને તે દેહો માત્ર પૂર્વદેહો છે।

Verse 49

प्राणिनां प्राणसंरोधे मांसश्लेष्मविचेष्टितम् । निर्दग्धं परदेहेन परदेंहं बलाबलम् ॥ ४९ ॥

પ્રાણીઓનો પ્રાણ અવરોધાય ત્યારે આ દેહ—માંસ અને શ્લેષ્મની પ્રેરણાથી—છટપટે છે; પછી પરદેહ/બાહ્ય બળથી આ દેહ દગ્ધ થઈ નષ્ટ થાય છે—તેનું બળ અને અબળ બન્ને પરદેહાધીન સાબિત થાય છે।

Verse 50

विनश्यति विनाशांते नावि नावमिवाचलाम् । संगत्या जठरे न्यस्तं रेतोबिंदुमचेतनम् ॥ ५० ॥

પ્રલયકાળે તે નિશ્ચયે નાશ પામે છે—સમુદ્રમાં સ્થિર જણાતી નાવ જેવી. તેમ જ માત્ર સંગત્યાથી જઠરમાં અચેતન રેતો-બિંદુ ગર્ભમાં મૂકાય છે॥૫૦॥

Verse 51

केन यत्नेन जीवंतं गर्भं त्वमिह पश्यसि । अन्नपानानि जीर्यंते यत्र भक्ष्याश्च भक्षिताः ॥ ५१ ॥

કયા પ્રયત્નથી તું અહીં જીવંત ગર્ભને જુએ છે? જ્યાં અન્ન-પાન પચી જાય છે અને ભક્ષ્ય વસ્તુઓ પણ ભક્ષણ થઈ ક્ષય પામે છે॥૫૧॥

Verse 52

तस्मिन्नेवोदरे गर्भः किं नान्नमिव जीर्यति । गर्भे मूत्रपुरीषाणां स्वभावनियता गतिः ॥ ५२ ॥

એ જ ઉદરમાં ગર્ભ અન્નની જેમ પચી ન જાય શું? અને ગર્ભમાં મૂત્ર તથા પુરીષની ગતિ સ્વભાવનિયત નિયમ મુજબ જ ચાલે છે॥૫૨॥

Verse 53

धारणे वा विसर्गे च न कर्तुं विद्यतेऽवशः । प्रभवंत्युदरे गर्भा जायमानास्तथापरे ॥ ५३ ॥

ધારણ હોય કે વિસર્જન—અવશ જીવ માટે અન્યથા કરવું શક્ય નથી. ઉદરમાં ગર્ભો ઉત્પન્ન થાય છે અને તેમ જ અન્ય પણ જન્મે છે—નિયતિના વશથી॥૫૩॥

Verse 54

आगमेन महान्येषां विनाश उपपद्यते । एतस्माद्योनिसंबंधाद्यो जीवन्परिमुच्यते ॥ ५४ ॥

આગમ-પ્રમાણથી મહાત્માઓ માટે બંધનનો પૂર્ણ વિનાશ શક્ય બને છે. અને જે આ યોનિ-સંબંધથી જીવતાંજ સંપૂર્ણ છૂટે છે, તે જ મુક્ત છે॥૫૪॥

Verse 55

पूजां न लभते कांचित्पुनर्द्धंद्वेषु मज्जति । गर्भस्य सह जातस्य सप्तमीमीदृशीं दशाम् ॥ ५५ ॥

તેને કોઈપણ પ્રકારની પૂજા કે માન મળતું નથી અને ફરી સુખ-દુઃખ, લાભ-હાનિ જેવા દ્વંદ્વોમાં ડૂબી જાય છે. ગર્ભસહજ જન્મેલા દેહધારીની સાતમી અવસ્થામાં આવી જ દશા થાય છે.

Verse 56

प्राप्नुवंति ततः पंच न भवंति शतायुषः । नाभ्युत्थाने मनुष्याणां योगाः स्युर्नात्र संशयः ॥ ५६ ॥

તે (આધ્યાત્મિક પ્રયત્નના અભાવ)થી તેઓ માત્ર પાંચ વર્ષ જ પ્રાપ્ત કરે છે; શતાયુ બનતા નથી. મનુષ્યોમાં દૃઢ ઉઠાણ અને નિયમિત સાધના ન હોય તો યોગસિદ્ધિઓ ઉપજતી નથી—એમાં સંશય નથી.

Verse 57

व्याधिभिश्च विवध्यंते व्याघ्रैः क्षुद्रमृगा इव । व्याधिभिर्भक्ष्यमाणानां त्यजतां विपुलंधनम् ॥ ५७ ॥

તેઓ રોગોથી એમ જ પીડાય છે જેમ વાઘોથી નાનાં મૃગ પીડાય. રોગો તેમને ગળી રહ્યા હોય ત્યારે તેઓ પોતાનું વિશાળ ધન પણ ત્યજી દે છે.

Verse 58

वेदना नापकर्षंति यतमानास्चिकित्सकाः ॥ ५८ ॥

વૈદ્યો જેટલો પ્રયત્ન કરે તેટલો પણ તે પીડા દૂર કરી શકતા નથી.

Verse 59

ते चापि विविधा वैद्याः कुशला संमतौषधाः । व्याधिभिः परिकृष्यंते मृगा ज्याघ्रैरिवार्दिताः ॥ ५९ ॥

તે વિવિધ વૈદ્યો—ઔષધોમાં કુશળ અને માન્ય—તેઓ પણ રોગોથી ખેંચાઈને પીડાય છે, જેમ વાઘોથી હેરાન થયેલા મૃગ.

Verse 60

ते पिबंति कषायांश्च सर्पीषि विविधानि च । दृश्यंते जरया भग्ना नागैर्नागा इवोत्तमाः ॥ ६० ॥

તેઓ કષાય અને વિવિધ પ્રકારનું ઘી પીવે છે; છતાં વૃદ્ધાવસ્થાથી ભાંગી ગયેલા દેખાય છે—જેમ શ્રેષ્ઠ હાથીઓ અન્ય હાથીઓથી પરાજિત થાય છે।

Verse 61

कैर्वा भुवि चिकित्स्येंत रोगार्त्ता मृगपक्षिणः । श्वापदाश्च दरिद्राश्च प्रायो नार्ता भवंति ते ॥ ६१ ॥

પૃથ્વી પર રોગથી પીડિત હરણ અને પક્ષીઓની સારવાર કોણ કરશે? અને જંગલી પ્રાણીઓ તથા દરિદ્રો—તેમામાંથી મોટા ભાગે સહાય વિના દુઃખમાં રહે છે।

Verse 62

घोरानपि दुराधर्षान्नृपतीनुग्रतेजस । आक्रम्य रोग आदत्ते पशून्पशुपचो यथा ॥ ६२ ॥

ભયંકર, દુર્જેય અને ઉગ્ર તેજવાળા રાજાઓ પર પણ રોગ ચઢાઈ કરે છે અને તેમને લઈ જાય છે—જેમ કસાઈ પશુઓને પકડી લે છે।

Verse 63

इति लोकमनाक्रंदं मोहशोकपरिप्लुतम् । स्रोतसा महसा क्षिप्रं ह्रियमाणं बलीयसा ॥ ६३ ॥

આ રીતે જગત—રડવા પણ અસમર્થ, મોહ અને શોકમાં ડૂબેલું—મહાન અને બળવાન પ્રવાહથી ઝડપથી વહેંચાઈ રહ્યું હતું।

Verse 64

न धनेन न राज्येन नोग्रेण तपसा तथा । स्वभावा ह्यतिवर्तंते ये निर्मुक्ताः शरीरिषु ॥ ६४ ॥

ધનથી નહીં, રાજ્યથી નહીં, તેમજ કઠોર તપથી પણ સ્વભાવની વૃત્તિઓ પાર થતી નથી; દેહાભિમાનથી મુક્ત થયેલા જ પોતાના સ્વભાવને અતિક્રમે છે।

Verse 65

उपर्यपरि लोकस्य सर्वो भवितुमिच्छति । यतते च यथाशक्ति न च तद्वर्तते तथा ॥ ६५ ॥

લોકમાં દરેક જણ સર્વોપરી થવા ઇચ્છે છે. પોતાની શક્તિ મુજબ પ્રયત્ન કરે છે, છતાં પરિણામ તેમ જ થતું નથી।

Verse 66

न म्रियेरन्नजीर्येरन्सर्वे स्युः सार्वकामिकाः । नाप्रियं प्रतिपद्येरन्नुत्थानस्य फलं प्रति ॥ ६६ ॥

જો સર્વ પ્રાણીઓમાં અડગ પુરુષાર્થ હોત, તો ન કોઈ મરે ન વૃદ્ધ થાય. બધા સર્વકામસિદ્ધ બને અને પ્રયત્નના ફળે અપ્રિય કંઈ ન મળે।

Verse 67

ऐश्वर्यमदमत्ताश्च मानान्मयमदेन च । अप्रमत्ताः शठाः क्रूरा विक्रांताः पर्युपासते ॥ ६७ ॥

ઐશ્વર્ય અને બળના મદથી, તેમજ માન અને માયાના ગર્વથી મત્ત થયેલા—નિર્લજ્જ, શઠ, ક્રૂર અને ઉદ્ધત—સજ્જનો પર ઘાત લગાવી બેઠા રહે છે।

Verse 68

शोकाः प्रतिनिवर्तंते केषांचिदसमीक्षताम् । स्वं स्वं च पुनरन्येषां न कंचिदतिगच्छति ॥ ६८ ॥

જે વિવેકથી વિચારતા નથી, તેમના શોક પાછા ફરી ફરીને એમને જ ઘેરે છે. ખરેખર, દરેકને પોતાનો જ ભાગ મળે છે; કોઈ બીજાના ભાગને વટાવી શકતું નથી।

Verse 69

महञ्च फलवैषम्यं दृश्यते कर्मसंधिषु । वहंति शिबिकामन्ये यांत्यन्ये शिबिकारुहः ॥ ६९ ॥

કર્મના વ્યવહારમાં ફળનું મોટું વૈષમ્ય દેખાય છે. કેટલાક પાલકી વહન કરે છે, અને કેટલાક પાલકીમાં બેસીને જાય છે।

Verse 70

सर्वेषामृद्धिकामानामन्ये रथपुरः सराः । मनुजाश्च गतश्रीकाः शतशो विविधाः स्त्रियाः ॥ ७० ॥

સમૃદ્ધિ ઇચ્છનારાઓ માટે ક્યાંક રથો, નગરો અને સરોવરો જેવા ભોગસાધનો છે; અને ક્યાંક શ્રી ગુમાવેલા મનુષ્યો તથા નાનાવિધ સ્ત્રીઓ સૈકડોની સંખ્યામાં દેખાય છે॥૭૦॥

Verse 71

द्वंद्वारामेषु भूतेषु गच्छन्त्येकैकशो नराः । इदमन्यत्परं पश्य नात्र मोहं करिष्यसि ॥ ७१ ॥

દ્વંદ્વોના રમણમાં રત જીવોમાં મનુષ્યો એકેક કરીને એકલા જ આગળ વધે છે. આથી ભિન્ન એવા પરમ તત્ત્વને જો; ત્યારે આ વિષયમાં તું મોહ પામશે નહીં॥૭૧॥

Verse 72

धर्मं चापि त्यजा धर्मं त्यज सत्यानृतां धियम् । सर्वं त्यक्त्वा स्वरूपस्थः सुखी भव निरामयः ॥ ७२ ॥

ધર્મને પણ ત્યજી દે; ધર્મને ‘મારું’ કહી પકડી રાખતો અભિમાન-આસક્તિ પણ છોડ. સત્ય-અસત્ય વચ્ચે ડોલતી બુદ્ધિનો ત્યાગ કર. સર્વ ત્યજી સ્વરૂપમાં સ્થિત રહી સુખી થા, નિરામય થા॥૭૨॥

Verse 73

एतत्ते परमं गुह्यमाख्यातमृषिसत्तम । येन देवाः परित्यज्य भर्त्यलोकं दिवं गताः ॥ ७३ ॥

હે ઋષિશ્રેષ્ઠ! આ પરમ ગુહ્ય રહસ્ય મેં તને જણાવ્યું છે; જેના દ્વારા દેવતાઓ દાસ્ય-લોક ત્યજી દિવ્ય લોક (સ્વર્ગ) ને પામ્યા॥૭૩॥

Verse 74

सनंदन उवाच । इत्युक्त्वा व्यासतनयं समापृच्छ्य महामुनिः । सनत्कुमारः प्रययौ पूजितस्तेन सादरम् ॥ ७४ ॥

સનંદન બોલ્યા—આમ કહી મહામુનિ સનત્કુમારે વ્યાસપુત્ર પાસે વિદાય લીધી; અને તેણે સાદર પૂજા કર્યાથી તેઓ ત્યાંથી પ્રસ્થાન કર્યા॥૭૪॥

Verse 75

शुकोऽपि योगिनां श्रेष्टः सम्यग्ज्ञात्वा ह्यवस्थितम् । ब्रह्मणः पदमन्वेष्टुमुत्सुकः पितरं ययौ ॥ ७५ ॥

યોગીઓમાં શ્રેષ્ઠ શુક પણ સ્થિર તત્ત્વને સમ્યક જાણીને, બ્રહ્મના પરમ પદની શોધમાં ઉત્સુક થઈ પિતાજી પાસે ગયો।

Verse 76

ततः पित्रा समागम्य प्रणम्य च महामुनिः । शुकः प्रदक्षिणीकृत्य ययौ कैलासपर्वतम् ॥ ७६ ॥

પછી પિતાને મળી પ્રણામ કરીને, મહામુનિ શુકે તેમની પ્રદક્ષિણા કરી કૈલાસ પર્વત તરફ પ્રસ્થાન કર્યું।

Verse 77

व्यासस्तद्विरहाद्दूनः पुत्रस्नेहसमावृतः । क्षणैकं स्थीयतां पुत्र इति च क्रोश दुर्मनाः ॥ ७७ ॥

તેના વિયોગથી વ્યાસ દુઃખિત થયા; પુત્રસ્નેહથી આવૃત થઈ, વ્યાકુળ મનથી તેઓ રડી ઊઠ્યા—“પુત્ર, એક ક્ષણ થંભ।”

Verse 78

निरपेक्षः शुको भूत्वा निःस्नेहो मुक्तबन्धनः । मोक्षमेवानुसंचित्य गत एव परं पदम् ॥ ७८ ॥

શુકની જેમ નિરપેક્ષ, આસક્તિહીન અને સર્વ બંધનોથી મુક્ત બની, માત્ર મોક્ષને જ ધ્યેય કરીને તે ખરેખર પરમ પદને પામ્યો।

Verse 79

इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे बृहदुपाख्याने द्वितीयपादे एकषष्टितमोऽध्यायः ॥ ६१ ॥

આ રીતે શ્રી બૃહન્નારદીય પુરાણના પૂર્વભાગમાં બૃહદુપાખ્યાનના દ્વિતીય પાદમાં એકસઠમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।