Janaka Instructs Śuka: Āśrama-Sequence, Guru-Dependence, and Marks of Liberation
સનંદન રાજોપદેશનો સંવાદ વર્ણવે છે. રાજા જનક શુકદેવને અર્ઘ્ય‑પાદ્ય, આસનદાન, ગોદાન અને મંત્રપૂજાથી સન્માન કરી હેતુ પૂછે છે. શુક વ્યાસની આજ્ઞાથી આવ્યો છે—પ્રવૃત્તિ‑નિવૃત્તિ, બ્રાહ્મણધર્મ, મોક્ષનું સ્વરૂપ અને મુક્તિ જ્ઞાનથી/તપથી થાય છે કે કેમ તે જાણવા. જનક ક્રમથી કહે છે: ઉપનયન પછી બ્રહ્મચર્યમાં વેદાધ્યયન, તપ અને નિયમ; ગુરુની અનુમતિથી સમાવર્તન કરીને ગૃહસ્થાશ્રમમાં અગ્નિધારણ સાથે યજ્ઞકર્મ; પછી વાનપ્રસ્થ; અંતે અગ્નિઓને અંતરમાં સ્થાપી બ્રહ્માશ્રમ/સંન્યાસમાં આસક્તિ‑દ્વંદ્વરહિત રહેવું. ગુરુસંગની અનિવાર્યતા પર જનક કહે છે—જ્ઞાન નૌકા છે, ગુરુ પાર ઉતારનાર; સિદ્ધિ પછી સાધન ત્યજાય. બહુજન્મના પુણ્યથી વહેલી મુક્તિની શક્યતા અને યયાતિના મોક્ષશ્લોકો—અંતર્જ્યોતિ, નિર્ભયતા, અહિંસા, સમતા, ઇન્દ્રિયનિગ્રહ, શુદ્ધ બુદ્ધિ—આવે છે. જનક શુકની સ્થિર વૈરાગ્યસ્થિતિ ઓળખે છે; શુક આત્મદર્શન સ્થિર થઈ ઉત્તર દિશામાં વ્યાસ પાસે પરત જઈ સંવાદ કહે છે, અને વૈદિક શિષ્યો પરંપરા તથા કર્મસેવા ચાલુ રાખે છે।
Shlokas
Verse 1
सनन्दन उवाच । ततः स राजा सहितो मंत्रिभिर्द्विजसत्तम । पुरः पुरोहितं कृत्वा सर्वाण्यंतः पुराणि च ॥ १ ॥
સનંદન બોલ્યા—પછી તે રાજા, હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ, મંત્રીઓ સાથે, પુરોહિતને આગળ રાખીને અને અંતઃપુરના સર્વ જનને પણ સાથે લઈ આગળ પ્રસ્થાન કર્યો।
Verse 2
शिरसा चार्ध्यमादाय गुरुपुत्रं समभ्यगात् । महदासनमादाय सर्वरत्नतम् ॥ २ ॥
અર્ઘ્યને શિરસા ધારણ કરીને તે ગુરુપુત્ર પાસે ગયો; અને સર્વ રત્નોથી અલંકૃત ઉત્તમ મહાસન પણ (અર્પણ માટે) લઈને ગયો।
Verse 3
प्रददौ गुरुपुत्राय शुकाय परमोचितम् । तत्रोपविष्टं तं कार्ष्णिशास्त्रदृष्टेन कर्मणा ॥ ३ ॥
તેણે ગુરુપુત્ર શુકને પરમ યોગ્ય દાન અર્પણ કર્યું; અને શુક ત્યાં આસન પર બિરાજમાન થયા પછી, કાર્ષ્ણિ-શાસ્ત્રમાં દર્શાવેલી વિધિ મુજબ તેની સેવા-પૂજા કરી।
Verse 4
पाद्यं निवेद्य प्रथमं सार्ध्यं गां च न्यद्दे । स च तांमंत्रतः पूजां प्रतिगृह्य द्विजोत्तमः ॥ ४ ॥
પ્રથમ તેણે પાદ્ય અર્પણ કર્યું; પછી નૈવેદ્ય સાથે ગાય પણ સમર્પિત કરી. મંત્રપૂર્વકની પૂજા સ્વીકારી દ્વિજોત્તમ બ્રાહ્મણનો યથાવિધિ સન્માન થયો.
Verse 5
पर्यपृच्छन्महातेजाराज्ञः कुशलमव्ययम् । उदारसत्त्वाभिजनो राजापि गुरुसूनवे ॥ ५ ॥
તે મહાતેજસ્વીએ રાજાના અક્ષય કુશલ-ક્ષેમ વિશે પૂછ્યું. અને ઉદાર સ્વભાવ તથા ઉત્તમ વંશવાળો રાજા પણ ગુરુપુત્રના કુશલ-ક્ષેમ વિશે પૂછવા લાગ્યો.
Verse 6
आवेद्य कुशलं भूमौ निषसाद तदाज्ञया । सोऽपि वैयासकिं भूयः पृष्ट्वा कुशलमव्ययम् । किमागमनिमित्येव पर्यपृच्छद्विधानवित् ॥ ६ ॥
કુશલ-ક્ષેમ જણાવી તે તેમની આજ્ઞાથી ભૂમિ પર બેઠો. પછી વિધિ જાણનારએ ફરી વૈયાસકીનું અક્ષય કુશલ પૂછ્યું અને પૂછ્યું—“આવવાનું કારણ શું છે?”
Verse 7
शुक उवाच । पित्राहमुक्तो भद्रं ते मोक्षधर्मार्थकोविदः । विदेहराजोह्याद्योमे जनको नाम विश्रुतः ॥ ७ ॥
શુક બોલ્યો—પિતાએ મને કહ્યું, “તારું મંગળ થાઓ”; તેઓ મોક્ષધર્મના અર્થ-તત્ત્વના વિદ્વાન છે. વિદેહરાજ જનક, જે નામે પ્રસિદ્ધ છે, મારા પ્રથમ આદર્શ છે.
Verse 8
तत्र त्वं गच्छ तूर्णं वै स ते हृदयसंशयम् । प्रवृत्तौ च निवृत्तौ च सर्वं छेत्स्यत्यसंशयम् ॥ ८ ॥
અતએવ તું ત્યાં તુરંત જા; તે તારા હૃદયમાં રહેલો સંશય કાપી નાખશે. પ્રવૃત્તિ અને નિવૃત્તિ—બન્ને વિષયે તે બધું તને નિઃસંદેહ નિશ્ચિત કરી આપશે.
Verse 9
सोऽहं पितुर्नियोगात्त्वा मुपप्रष्टुमिहागतः । तन्मे धर्मभृतां श्रेष्ट यथावद्वक्तुमर्हसि ॥ ९ ॥
પિતાની આજ્ઞાથી હું તમને પૂછવા અહીં આવ્યો છું. તેથી હે ધર્મધારકોમાં શ્રેષ્ઠ, મને આ વિષય યથાવત્ અને ક્રમથી કહો।
Verse 10
किं कार्यं ब्राह्मणेनेह मोक्षार्थश्च किमात्मकः । कथं च मोक्षः कर्तव्यो ज्ञानेन तपसापि वा ॥ १० ॥
આ લોકમાં બ્રાહ્મણનું કર્તવ્ય શું છે? મોક્ષ નામના પરમ લક્ષ્યનું સ્વરૂપ શું છે? અને મોક્ષ કેવી રીતે સિદ્ધ થાય—જ્ઞાનથી કે તપથી પણ?
Verse 11
जनक उवाच । यत्कार्यं ब्राह्मणेनेह जन्मप्रभृति तच्छुणु । कृतोपनयनस्तात भवेद्वेदपरायणः ॥ ११ ॥
જનક બોલ્યા—જન્મથી બ્રાહ્મણને અહીં જે કરવું જોઈએ તે સાંભળો. હે વત્સ, ઉપનયન કરીને તે વેદાધ્યયન અને જપમાં પરાયણ બને।
Verse 12
तपसा गुरुवृत्त्या च ब्रह्मचर्येण चान्वितः । देवतानां पितॄणां च ह्यतृष्णश्चानसूयकः ॥ १२ ॥
તપ, ગુરુવૃત્તિ અનુસાર આચરણ અને બ્રહ્મચર્યથી યુક્ત થઈ, તે દેવતાઓ તથા પિતૃઓ પ્રત્યે પણ તૃષ્ણારહિત રહે અને અસૂયારહિત બને।
Verse 13
वेदानधीत्य नियतो दक्षिणामपवर्त्य च । अभ्यनुज्ञामनुप्राप्य समावर्तेत वै द्विजः ॥ १३ ॥
નિયમપૂર્વક વેદોનું અધ્યયન કરીને અને ગુરુદક્ષિણા અર્પણ કરીને, ગુરુની અનુમતિ મેળવી દ્વિજ સમાવર્તન સંસ્કાર કરીને ગૃહાશ્રમમાં પ્રવેશ કરે।
Verse 14
समावृत्तस्तु गार्हस्थ्ये सदारो नियतो वसेत् । अनसूयुर्यथान्यायमाहिताग्निरनादृते ॥ १४ ॥
બ્રહ્મચર્ય પૂર્ણ કરીને ગૃહસ્થાશ્રમે પત્નીসহ, નિયમિત અને અસૂયારહિત રહીવું. વિધિ પ્રમાણે આહિત અગ્નિઓનું પાલન કરવું અને કોઈનો અનાદર ન કરવો.
Verse 15
उत्पाद्य पुत्रपौत्रांश्च वन्याश्रमपदे वसेत् । तानेवाग्नीन्यथान्यायं पूजयन्नतिथिप्रियः ॥ १५ ॥
પુત્ર-પૌત્ર ઉત્પન્ન કરીને વાનપ્રસ્થ આશ્રમે નિવાસ કરવો. અતિથિ-સત્કારપ્રિય બની, એ જ પવિત્ર અગ્નિઓને વિધિ પ્રમાણે પૂજવા.
Verse 16
सर्वानग्नीन्यथान्यायमात्मन्यारोप्य धर्मवित् । निर्द्वंद्वो वीतरागात्मा ब्रह्माश्रमपदे वसेत् ॥ १६ ॥
ધર્મવિદ્ પુરુષે વિધિ પ્રમાણે સર્વ અગ્નિઓને પોતાના અંતરમાં આરોપિત કરવી. પછી દ્વંદ્વરહિત અને આસક્તિરહિત બની બ્રહ્માશ્રમપદમાં નિવાસ કરવો.
Verse 17
शुक उवाच । उत्पन्ने ज्ञानविज्ञाने प्रत्यक्षे हृदि शश्वते । न विना गुरुसंवासाज्ज्ञानस्याधिगमः स्मृतः ॥ १७ ॥
શુકદેવ બોલ્યા—હૃદયમાં પ્રત્યક્ષ અને શાશ્વત જ્ઞાન-વિજ્ઞાન ઉત્પન્ન થયું હોય તોય, ગુરુસંવાસ વિના જ્ઞાનની સાચી પ્રાપ્તિ સ્મૃતિમાં માન્ય નથી।
Verse 18
किमवश्यं तु वस्तव्यमाश्रमेषु न वा नृप । एतद्भवंतं पृच्छामि तद्भवान्वक्तुमर्हति ॥ १८ ॥
હે નૃપ! જે અનિવાર્ય રીતે જીવવું/આચરવું પડે છે, તે આશ્રમોમાં છે કે આશ્રમોની બહાર? આ હું આપને પૂછું છું; આપ કહેવા યોગ્ય છો।
Verse 19
जनक उवाच । न विना ज्ञानविज्ञाने मोक्षस्याधिगमो भवेत् । न विना गुरुसंबधाज्ज्ञानस्याधिगमस्तथा ॥ १९ ॥
જનક બોલ્યા—જ્ઞાન અને અનુભૂતિવિજ્ઞાન વિના મોક્ષની પ્રાપ્તિ થતી નથી; તેમજ ગુરુસંબંધ વિના સાચા જ્ઞાનની પ્રાપ્તિ પણ થતી નથી।
Verse 20
आचार्यः प्लाविता तस्य ज्ञानं प्लव इहोच्यते । विज्ञाय कृतकृत्यस्तु तीर्णस्तत्रोभयं त्यजेत् ॥ २० ॥
તેના માટે આચાર્ય જ પાર ઉતારનાર છે; અને જ્ઞાનને અહીં નૌકા કહેવામાં આવ્યું છે. તત્ત્વ જાણી કૃતકૃત્ય બની, પાર ઉતર્યા પછી સાધનરૂપ ગુરુ અને જ્ઞાન—બન્નેનો ત્યાગ કરવો।
Verse 21
अनुच्छेदाय लोकानामनुच्छेदाय कर्मणाम् । कृत्वा शुभाशुभं कर्म मोक्षो नामेह लभ्यते ॥ २१ ॥
લોકોની તથા કર્મપ્રવાહની અવિચ્છિન્નતા માટે મનુષ્ય શુભ-અશુભ કર્મ કરે છે; અને આ જ જીવનમાં ‘મોક્ષ’ કહેવાતું ફળ પ્રાપ્ત થાય છે।
Verse 22
भावितैः कारणैश्चार्यं बहुसंसारयोनिषु । आसादयति शुद्धात्मा मोक्षं हि प्रथमाश्रमे ॥ २२ ॥
હે પૂજ્ય, અનેક જન્મોના સંસારયોનિમાં સંચિત અને પરિપક્વ કરેલા કારણો (સાધનો) વડે શુદ્ધાત્મા પ્રથમ આશ્રમમાં પણ નિશ્ચયે મોક્ષ પામે છે।
Verse 23
तमासाद्य तु मुक्तस्य दृष्टार्थस्य विपश्चितः । त्रिधाश्रमेषु कोन्वर्थो भवेत्परमभीप्सतः ॥ २३ ॥
તે તત્ત્વને પ્રાપ્ત કરી મુક્ત અને કૃતાર્થ થયેલા વિવેકી માટે—જે પરમને સર્વોપરી ઇચ્છે છે—ત્રણ આશ્રમોમાં પછી કયો અર્થ બાકી રહે?
Verse 24
राजसांस्तामसांश्चैव नित्यं दोषान्विसर्जयेत । सात्त्विकं मार्गमास्थाय पश्येदात्मानमात्मना ॥ २४ ॥
રજસ અને તમસથી ઉત્પન્ન દોષોને નિત્ય ત્યજી દેવા. સાત્ત્વિક માર્ગનો આશ્રય લઈને આત્માને આત્માથી જ જોવો॥
Verse 25
सर्वभूतेषु चात्मानं सर्वभूतानि चात्मनि । संपश्यन्नैव लिप्येत जले वारिचरगो यथा ॥ २५ ॥
સર્વ ભૂતોમાં આત્માને અને આત્મામાં સર્વ ભૂતોને જોનાર લિપ્ત થતો નથી; જેમ પાણીમાં ફરતો પક્ષી પાણીથી ભીંજાતો નથી॥
Verse 26
पक्षीवत्पवनाद्वर्ध्वममुत्रानुंत्यश्नुते । विहाय देहं निर्मुक्तो निर्द्वंद्वः शुभसंगतः ॥ २६ ॥
તે પક્ષી જેમ પવનના સહારે ઉપર ઊડી પરલોકમાં તે પરમ અવસ્થાને પામે છે. દેહ ત્યજી સંપૂર્ણ મુક્ત, દ્વંદ્વાતીત અને શુભસંગત બને છે॥
Verse 27
अत्र गाथाः पुरा गीताः श्रृणु राज्ञा ययातिना । धार्यते या द्विजैस्तात मोक्षशास्त्रविशारदैः ॥ २७ ॥
હે પ્રિય, હવે રાજા યયાતિએ પ્રાચીનકালে ગાયેલ ગાથાઓ સાંભળો; મોક્ષશાસ્ત્રમાં નિષ્ણાત દ્વિજજન તેને ધારણ કરી પાઠ કરે છે॥
Verse 28
ज्योतिश्चात्मनि नान्यत्र रत्नं तत्रैव चैव तत् । स्वयं च शक्यं तद्द्रष्टुं सुसमाहितर्चतसा ॥ २८ ॥
જ્યોતિ આત્મામાં જ છે, બીજે ક્યાંય નથી; તે રત્ન પણ ત્યાં જ છે. સુસમાહિત ચિત્તથી આરાધના કરનાર તેને સ્વયં જોઈ શકે છે॥
Verse 29
न बिभेति परो यस्मान्न बिभेति पराच्च यः । यश्च नेच्छति न द्वेष्टि ब्रह्म संपद्यते स तु ॥ २९ ॥
જેનાથી કોઈ ભય પામતું નથી અને જે કોઈથી ભય પામતો નથી; જે ન ઇચ્છે ન દ્વેષ કરે—તે નિશ્ચયે બ્રહ્મને પ્રાપ્ત થાય છે।
Verse 30
यदा भावं न कुरुते सर्वभूतेषु पापकम् । पूर्वैराचरितो धर्मश्चतुराश्रमसंज्ञकः ॥ ३० ॥
જ્યારે મનુષ્ય સર્વ ભૂતો પ્રત્યે પાપભાવ રાખતો નથી; એ જ પૂર્વજોએ આચરેલો ધર્મ—ચતુરાશ્રમ તરીકે ઓળખાય છે।
Verse 31
अनेन क्रमयोगेन बहुजातिसुकर्मणाम् । कर्मणा मनसा वाचा ब्रह्म संपद्यते तदा ॥ ३१ ॥
આ ક્રમયોગ દ્વારા, અનેક જન્મોના સંગ્રહિત સુકર્મોના બળે—કર્મથી, મનથી અને વાણીથી—ત્યારે બ્રહ્મને પ્રાપ્ત થાય છે।
Verse 32
संयोज्य तपसात्मानमीर्ष्यामुत्सृज्य मोहिनीम् । त्यक्त्वा कामं च लोभं च ततो ब्रह्मत्वमश्नुते ॥ ३२ ॥
તપથી આત્માને સંયમિત કરીને, મોહક ઈર્ષ્યાને ત્યજી, કામ અને લોભ છોડ્યા પછી—ત્યારે બ્રહ્મત્વને પ્રાપ્ત થાય છે।
Verse 33
यदा श्राव्ये च दृश्ये च सर्वभूतेषु चाव्ययम् । समो भवति निर्द्वुद्वो ब्रह्म संपद्यते तदा ॥ ३३ ॥
જ્યારે સાંભળવા અને જોવા યોગ્ય વિષયોમાં, તથા સર્વ ભૂતોમાં રહેલા અવ્યય તત્ત્વ પ્રત્યે, તે દ્વંદ્વરહિત સમભાવ રાખે—ત્યારે બ્રહ્મને પ્રાપ્ત થાય છે।
Verse 34
यदा स्तुति च र्निदां च समत्वेन च पश्यति । कांचनं चाऽयसं चैव सुखदुःखे तथैव च ॥ ३४ ॥
જ્યારે સાધક સ્તુતિ અને નિંદાને સમદૃષ્ટિથી જુએ છે, અને સોનું તથા લોખંડને, તેમજ સુખ-દુઃખને પણ સમાન માને છે, ત્યારે તે સાચા સમત્વમાં સ્થિર થાય છે।
Verse 35
शीतमुष्णं तथैवार्थमनंर्थं प्रियमप्रियम् । जीवितं मरणं चैव ब्रह्म संपद्यते तदा ॥ ३५ ॥
ત્યારે ઠંડી-ગરમી, લાભ-હાનિ, પ્રિય-અપ્રિય, અને જીવન-મરણ પણ—બધું જ બ્રહ્મરૂપ છે એમ તે અનુભવે છે; ત્યારે તે બ્રહ્મભાવને પામે છે।
Verse 36
प्रसार्येह यथांगानि कूर्मः संहरते पुनः । तर्थेद्रियाणि मनसा संयंतव्यानि भिक्षुणा ॥ ३६ ॥
જેમ કાચબો પોતાના ફેલાવેલા અંગોને ફરી અંદર ખેંચી લે છે, તેમ ભિક્ષુએ મન દ્વારા ઇન્દ્રિયોનું સંયમ કરવું જોઈએ।
Verse 37
तमः परिगतं वेश्य यथा दीपेन दृश्यते । तथा बुद्धिप्रदीपेन शक्य आत्मा निरीक्षितुम् ॥ ३७ ॥
જેમ અંધકારથી ઘેરાયેલ વસ્તુ દીપકથી દેખાય છે, તેમ શુદ્ધ બુદ્ધિ-દીપથી આત્માનું દર્શન શક્ય બને છે।
Verse 38
एतत्सर्वं प्रपश्यामि त्वयि बुद्धिमतांवर । यञ्चान्यदपि वेत्तव्यं तत्त्वतो वेत्ति तद्भवान् ॥ ३८ ॥
હે બુદ્ધિમાનોમાં શ્રેષ્ઠ! હું આ બધું તમામાં જ જોઉં છું; અને જે કંઈ વધુ જાણવાનું છે, તે પણ તમે તત્ત્વથી જાણો છો।
Verse 39
ब्रह्मर्षे विदितश्वासि विषयांतमुपागतः । गुरोश्चैव प्रसादेन तव चैवोपशिक्षया ॥ ३९ ॥
હે બ્રહ્મર્ષિ, તું ખરેખર પ્રસિદ્ધ સિદ્ધ છે; વિષયોના અંત સુધી પહોંચ્યો છે. આ ગુરુના પ્રસાદથી અને તારી પોતાની સાધના-શિક્ષાથી થયું છે.
Verse 40
तस्य चैव प्रसादेन प्रादुर्भूतं महामुनेः । ज्ञानं दिव्यं समादीप्तं तेनासि विदितो विदितो मम ॥ ४० ॥
હે મહામુને, તેના જ પ્રસાદથી તેજસ્વી દિવ્ય જ્ઞાન પ્રગટ થયું છે. એ જ્ઞાનથી તું મને સંપૂર્ણ રીતે જાણીતો થયો છે—હા, બહુ જ જાણીતો।
Verse 41
अर्धिकं तव विज्ञानमधि कावगतिस्तव । अधिकं च तवैश्वर्यं तञ्च त्वं नावबुध्यसे ॥ ४१ ॥
તારું જ્ઞાન હજી અંશતઃ છે, કાવ્યની ગતિ પણ સીમિત છે. તારું ઐશ્વર્ય તો વધુ છે—પણ તેને પણ તું યથાર્થ રીતે સમજતો નથી.
Verse 42
बाल्याद्वा संशयाद्वापि भयाद्वापि विमेषजात् । उत्पन्ने चापि विज्ञा ने नाधिगच्छंति तांगतिम् ॥ ४२ ॥
અપરિપક્વતા, અથવા સંશય, અથવા ભય, અથવા ક્ષણિક ચૂક—જ્ઞાન ઉત્પન્ન થાય તોય તેઓ તે પરમ ગતિને પ્રાપ્ત કરતા નથી.
Verse 43
व्यवसायेन शुद्धेन मद्विधैश्छिन्नसंशयाः । विमुच्य हृदयग्रंथीनार्तिमासादयंति ताम् ॥ ४३ ॥
શુદ્ધ અને દૃઢ પ્રયત્નથી, મારા જેવા—જેનાં સંશયો છેદાઈ ગયા છે—હૃદયની ગાંઠો છોડી, તેઓ તે સ્થિતિને પામે છે જ્યાં સર્વ આર્તિનો અંત થાય છે.
Verse 44
मवांश्चोत्पन्नविज्ञानः स्थिरबगुद्धिरलोलुपः । व्यवसायादृते ब्रह्यन्नासादयति तत्पदम् ॥ ४४ ॥
હે બ્રહ્મન્! વિવેકસંપન્ન, સ્થિરબુદ્ધિ અને નિર્લોભ પુરુષ પણ દૃઢ પ્રયત્ન (વ્યવસાય) વિના તે પરમ પદને પ્રાપ્ત કરતો નથી।
Verse 45
नास्ति ते सुखदुःखेषु विशेषो नास्ति वस्तुषु । नौत्सुक्यं नृत्यगीतेषु न राग उपजायते ॥ ४५ ॥
તમારા માટે સુખ-દુઃખમાં કોઈ ભેદ નથી અને વસ્તુઓમાં પણ વિશેષ મૂલ્ય નથી. નૃત્ય-ગીતમાં ઉત્સુકતા નથી, અને રાગ (આસક્તિ) ઉપજતો નથી।
Verse 46
न बंधुषु निबंधस्ते न भयेष्वस्ति ते भयम् । पश्यामित्वां महाभाग तुल्यनिंदात्मसंस्तुतिम् ॥ ४६ ॥
બંધુઓમાં પણ તને બંધન નથી, અને ભયજનક પરિસ્થિતિઓમાં પણ તને ભય નથી. હે મહાભાગ! નિંદા અને આત્મ-સ્તુતિને સમાન માનનાર તરીકે તને હું જોઉં છું।
Verse 47
अहं च त्वानुपश्यामि ये चान्येऽपि मनीषिणः । आस्थितं परमं मार्गे अक्षयं चाप्यनामयम् ॥ ४७ ॥
હું પણ તને જોઉં છું અને અન્ય મનીષીઓ પણ—તું પરમ માર્ગમાં દૃઢ રીતે સ્થિત છે; તે માર્ગ અક્ષય અને અનામય (ક્લેશરહિત) છે।
Verse 48
यत्फलं ब्राह्मणस्येह मोक्षार्थश्चापदात्मकः । तस्मिन्वै वर्तसे विप्रकिमन्यत्परिपृच्छसि ॥ ४८ ॥
અહીં બ્રાહ્મણ જે ફળ ઈચ્છે છે—મોક્ષાર્થે અને સાધનામાર્ગ પર આધારિત—હે વિપ્ર, તું એમાં જ વર્તે છે. તો પછી બીજું શું પૂછવા ઈચ્છે છે?
Verse 49
सनंदन उवाच । एतच्छ्रुत्वा तु वचनं कतात्मा कृतनिश्चयः । आत्मनात्मानमास्थाय दृष्ट्वा चात्मानमात्मना ॥ ४९ ॥
સનંદન બોલ્યા—આ વચન સાંભળી તે સંયતાત્મા અને દૃઢનિશ્ચયી થયો. આત્મામાં સ્થિત રહી આત્માથી જ આત્માનું દર્શન કર્યું॥૪૯॥
Verse 50
कृतकार्यः सुखी शांतस्तूष्णीं प्रायादुदङ्मुखः । शैशिरं गिरिमासाद्य पाराशर्यं ददर्श च ॥ ५० ॥
કૃતકાર્ય બની તે સુખી અને શાંત થયો; મૌન ધારણ કરી ઉત્તરમુખે પ્રસ્થાન કર્યું. શૈશિર પર્વત પર પહોંચી પારાશર્ય (વ્યાસ)નું દર્શન કર્યું॥૫૦॥
Verse 51
शिष्यानध्यापयंतं च पैलादीन्वेदसंहिताः । आरर्णेयो विशुद्धात्मा दिवाकरसमप्रभः ॥ ५१ ॥
તે પૈલ વગેરે શિષ્યોને વેદ-સંહિતાઓ ભણાવતા હતા. તે આરર્ણેય, વિશુદ્ધાત્મા, સૂર્ય સમાન તેજથી પ્રકાશિત હતા॥૫૧॥
Verse 52
पितुर्जग्राह पादौ चज सादरं हृष्टमानसः । ततो निवेदयामास पितुः सर्वमुदारधीः ॥ ५२ ॥
હર્ષિત મનથી તેણે આદરપૂર્વક પિતાના ચરણ પકડી લીધા. પછી ઉદારબુદ્ધિ બની પિતાને સર્વ વાત સંપૂર્ણ રીતે નિવેદન કરી॥૫૨॥
Verse 53
शुको जनकराजेन संवादं मोक्षसाधनम् । तच्छ्रत्वा वेदकर्तासौ प्रहृष्टेनांतरात्मना ॥ ५३ ॥
શુકે જનક રાજાને મોક્ષસાધનરૂપ સંવાદ કહ્યો. તે સાંભળી વેદકર્તા (વ્યાસ) અંતરમાં અત્યંત હર્ષિત થયા॥૫૩॥
Verse 54
समालिंग्य सुतं व्यासः स्वपार्श्वस्थं चकार च ॥ ५४ ॥
પુત્રને સ્નેહથી આલિંગન કરીને વ્યાસજીએ તેને પોતાના જ પાર्श્વે નજીક બેસાડ્યો।
Verse 55
ततः पैलादयो विप्रा वेदान् व्यासादधीत्य च । शैलश्रृंगाद्भुवं प्राप्ता याजनाध्यापने रताः ॥ ५५ ॥
ત્યારબાદ પૈલ વગેરે વિપ્રોએ વ્યાસજી પાસેથી વેદો અધ્યયન કરીને પર્વતશિખર પરથી ભૂમિ પર આવી, પરોપકારાર્થે યજ્ઞ કરાવા અને વેદ અધ્યાપનમાં રત થયા।
Frequently Asked Questions
It establishes śāstric hierarchy and epistemic legitimacy: knowledge of mokṣa is approached through proper guru-honor (arghya, pādya, mantra-pūjā, dāna). The ritual reception frames the ensuing teaching as authorized transmission rather than mere debate.
It integrates both: Janaka presents krama (stage-wise discipline) and acknowledges action’s role in sustaining worlds, yet insists mokṣa is impossible without knowledge grounded in guru-relationship; once realization is complete, the means (including conceptual supports) are relinquished.
It allows for early liberation—potentially even in the first āśrama—when purified causes from many births mature, while also teaching the normative āśrama ladder as a disciplined pathway for most aspirants.