Chandas: Varṇa-gaṇas, Guru-Laghu, Vṛtta-bheda, and Prastāra Procedures
આ અધ્યાયમાં સનંદન નારદને છંદઃશાસ્ત્રનું ઉપદેશ આપે છે. તેઓ છંદોને વૈદિક અને લૌકિક એમ વર્ગીકૃત કરીને માત્રા-આધારિત તથા વર્ણ-આધારિત વિશ્લેષણનો ભેદ સમજાવે છે. મ, ય, ર, સ, ત, જ, ભ, ન—ગણચિહ્નો અને ગુરુ-લઘુના નિયમો જણાવે છે; સંયુક્ત વ્યંજન, વિસર્ગ અને અનુસ્વારથી અક્ષરનું ભાર (ગુરુત્વ) કેવી રીતે નક્કી થાય તે પણ કહે છે. પાદ અને યતિનું નિરૂપણ કરીને પાદ-સમતા મુજબ સમ, અર્ધસમ અને વિષમ વૃત્તભેદ દર્શાવે છે. ૧થી ૨૬ અક્ષર સુધી પાદગણના, દંડકના પ્રકારો, તેમજ ગાયત્રીથી અતિજગતી સુધીના મુખ્ય વૈદિક છંદોનો ઉલ્લેખ છે. અંતે પ્રસ્તાર, નષ્ટાંક-ઉદ્ધાર, ઉદ્દિષ્ટ વિધિ અને સંખ્યા/અધ્વન ગણતરી સમજાવીને આને વૈદિક છંદોના લક્ષણો કહી, આગળ નામભેદો જણાવવાની પ્રતિજ્ઞા કરે છે।
Shlokas
Verse 1
सनन्दन उवाच । वैदिकं लौकिकं चापि छन्दो द्विविधमुच्यते । मात्रावर्णविभेदेन तच्चापि द्विविधं पुनः ॥ १ ॥
સનન્દન બોલ્યા—છંદ બે પ્રકારનો કહેવાય છે: વૈદિક અને લૌકિક. અને તે પણ માત્રા તથા વર્ણના ભેદથી ફરી બે પ્રકારનો થાય છે।
Verse 2
मयौ रसौ तजौ भनौ गुरुर्लघुरपिद्विज । कारणं छंदसि प्रोक्ताश्छन्दःशास्त्रविशारदैः ॥ २ ॥
હે દ્વિજ! ‘મ’ અને ‘ય’, ‘ર’ અને ‘સ’, ‘ત’ અને ‘જ’, તથા ‘ભ’ અને ‘ન’—અને ‘ગુરુ’ તથા ‘લઘુ’ પણ—છંદના ‘કારણ’ (તકનીકી સંજ્ઞા) છે, એમ છંદઃશાસ્ત્રવિશારદોએ કહ્યું છે।
Verse 3
सर्वगो मगणः प्रोक्तो मुखलो यगणः स्मृतः । मध्यलो रगणश्वैव प्रांत्यगः सगणो मतः ॥ ३ ॥
‘મ’-ગણ સર્વ સ્થાને કહેવાયો છે; ‘ય’-ગણ આરંભે સ્મૃત છે. ‘ર’-ગણ મધ્યમાં; અને ‘સ’-ગણ પાદાંત (અંતે) માન્યો છે।
Verse 4
तगणोंऽतलघुः ख्यातो मध्यगो जो भआदिगः । त्रिलघुर्नगणः प्रोक्तस्त्रिका वर्णगणा मुने ॥ ४ ॥
‘ત’-ગણ અંતે લઘુવાળો તરીકે ખ્યાત છે; ‘જ’-ગણ મધ્યમાં લઘુ ધરાવે છે અને ‘ભ’થી આરંભે છે. ‘ન’-ગણ ત્રણેય લઘુ કહેવાયો છે. હે મુને! આ જ વર્ણ-ગણોના ત્રિક છે।
Verse 5
चतुर्लास्तु गणाः पञ्च प्रोक्ता आर्यादिसंमताः । संयोगश्च विसर्गश्चानुस्वारो लघुतः परः ॥ ५ ॥
આર્યાદિ પરંપરાના આચાર્યો ચતુર્લા-પદ્ધતિમાં પાંચ ગણ કહે છે. તેમજ સંયોગ, વિસર્ગ અને અનુસ્વાર—આ બધું લઘુ પછીનું (લઘુને અસર કરનાર) માનવામાં આવે છે।
Verse 6
लघोर्दीर्घत्वमाख्याति दीर्घो गो लो लघुर्मतः । पादश्चतुर्थभागः स्याद्विच्छेदोयतिरुच्यते ॥ ६ ॥
‘ગો’ ચિહ્નથી લઘુનું દીર્ઘત્વ જણાવાય છે; અને ‘લો’થી દીર્ઘ પણ લઘુ માનવામાં આવે છે. પંક્તિનો ચોથો ભાગ ‘પાદ’ છે; અને વિરામ/વિચ્છેદને ‘યતિ’ કહે છે।
Verse 7
सममर्द्धसमं वृत्तं विषमं चापि नारद । तुल्यलक्षणतः पादचतुष्के सममुच्यते ॥ ७ ॥
હે નારદ, વૃત્તો ત્રણ પ્રકારનાં—સમ, અર્ધસમ અને વિષમ. જ્યાં ચારેય પાદનાં લક્ષણો સમાન હોય, તેને ‘સમ’ કહે છે।
Verse 8
आदित्रिके द्विचतुर्थे सममर्द्धसमं ततम् । लक्ष्म भिन्नं यस्य पादचतुष्के विषमं हि तत् ॥ ८ ॥
જે પદ્યમાં પ્રથમ ત્રણ પાદ સમ હોય અને બીજો તથા ચોથો પાદ અર્ધસમ હોય, અને ચાર પાદમાં છંદ-લક્ષણ ભિન્ન હોય—તે વૃત્ત ‘વિષમ’ કહેવાય।
Verse 9
एकाक्षरात्समारभ्य वर्णैकैकस्य वृद्धितः । षड्विंशत्यक्षरं यावत्पादस्तावत्पृथक् पृथक् ॥ ९ ॥
એક અક્ષરથી શરૂ કરીને, એક એક વર્ણ વધારતા, છવ્વીસ અક્ષર સુધી જેટલા પાદ બને—તે બધાને અલગ અલગ રીતે ગોઠવવા જોઈએ।
Verse 10
तत्परं चंडवृष्ट्यादिदंडकाः परिकल्पिताः । त्रिभिः षड्भिः पदैर्गाथाः श्रृणु संज्ञा यथोत्तरम् ॥ १० ॥
ત્યારબાદ ચંડવૃષ્ટિ વગેરે દંડક-છંદો નિર્ધારિત કરવામાં આવ્યા છે। તેમજ ત્રણથી છ પાદોથી ગાથા રચાય છે; હવે તેમની સંજ્ઞાઓ ક્રમથી સાંભળો।
Verse 11
उक्तात्युक्ता तथा मध्या प्रतिष्टान्या सुपूर्विका । गायत्र्युष्णिगनुष्टष्टप्च बृहती पंक्तिरेव च ॥ ११ ॥
તેમના નામ—ઉક્તાત્યુક્તા, મધ્યા, પ્રતિષ્ટાન્યા, સુપૂર્વિકા; તેમજ છંદોમાં ગાયત્રી, ઉષ્ણિક, અનુષ્ટુપ, બૃહતી અને પંક્તિ પણ।
Verse 12
त्रिष्टुप्च जगती चैव तथातिजगती मता । शक्करी सातिपूर्वा च अष्ट्यत्यष्टी ततः स्मृते ॥ १२ ॥
ત્રિષ્ટુપ્ અને જગતી, તેમજ અતિજગતી—આ છંદો માન્ય ગણાય છે. પછી શક્કરી, સાતિપૂર્વા, અને ત્યારબાદ અષ્ટિ તથા અત્યષ્ટિ પરંપરામાં સ્મરાય છે.
Verse 13
धृतिश्च विधृतिश्चैव कृतिः प्रकृतिराकृतिः । विकृतिः संकृतिश्चैव तथातिकृतिरुत्कृतिः ॥ १३ ॥
ધૃતિ અને વિધૃતિ; કૃતિ, પ્રકૃતિ અને આકૃતિ; વિકૃતિ, સંકૃતિ, તેમજ અતિકૃતિ અને ઉત્કૃતિ—આ બધું પણ સમજવું જોઈએ.
Verse 14
इत्येताश्छन्दसां संज्ञाः प्रस्ताराद्भेदभागिकाः । पादे सर्वगुरौ पूर्वील्लघुं स्थाप्य गुरोरधः ॥ १४ ॥
આ રીતે છંદોની આ સંજ્ઞાઓ પ્રસ્તારથી, ભેદોના વિભાગ અનુસાર, ઉત્પન્ન થાય છે. સર્વગુરુ પાદમાં પૂર્વસ્થાને ગુરુના સ્થાને (તેના અધઃ) એક લઘુ સ્થાપવું જોઈએ.
Verse 15
यथोपरि तथा शेषमग्रे प्रारवन्न्यसेदपि । एष प्रस्तार उदितो यावत्सर्वलघुर्भवेत् ॥ १५ ॥
ઉપર જણાવ્યા મુજબ જ બાકી રહેલું પણ આગળ, પ્રથમથી આરંભ કરીને, સ્થાપવું. આ જ પ્રસ્તાર કહેવાયો છે, જે ત્યાં સુધી ચાલે જ્યાં સુધી બધું ‘સર્વલઘુ’ ન બની જાય.
Verse 16
नष्टांकार्द्धे समे लः स्याद्विपम् सैव सोर्द्धगः । उद्दिष्टे द्विगुणानाद्यादंगान्संमोल्य लस्थितान् ॥ १६ ॥
નષ્ટાંકને અર્ધ કરતાં પરિણામ સમ હોય તો ‘લ’ ચિહ્ન થાય; ‘વિપમ્’ વિષયમાં પણ અર્ધ-પગથિયાંসহ એ જ રીત સમજવી. ‘ઉદ્દિષ્ટ’ ક્રિયામાં પ્રથમ દ્વિગુણ કરવું, પછી ‘લ’-સ્થાને રહેલા અંગોને ભેગા કરીને જોડવા.
Verse 17
कृत्वा सेकान्वदैत्संख्यामिति प्राहुः पुराविदः । वर्णान्सेकान्वृत्तभवानुत्तराधरतः स्थितान् ॥ १७ ॥
પ્રાચીન ઋષિઓ કહે છે—‘સેક’ ગોઠવી તેની સંખ્યા જણાવવી. આ વર્ણ-સેકો ઉચ્ચથી નીચ સુધી યોગ્ય ક્રમે સ્થિત છે॥૧૭॥
Verse 18
एकादिक्रमतश्चैकानुपर्य्युपरि विन्यसेत् । उपांत्यतो निवर्तेत त्यजन्नेकैकमूर्द्धतः ॥ १८ ॥
એકએક કરીને ચઢતા ક્રમે ઉપર ઉપર ગોઠવવું. પછી ઉપાંત્યથી શરૂ કરીને, મસ્તકથી ક્રમે એકએક ત્યજી પાછું ફરવું॥૧૮॥
Verse 19
उपर्याद्याद्गुरोरेवमेकद्व्यादिलगक्रिया । लगक्रियांकसंदोहे भवेत्संख्याविमिश्रिते ॥ १९ ॥
આ રીતે ગુરુ (દીર્ઘ) થી ઉપર વધીને, એક, બે વગેરે પ્રમાણે લઘુ-ક્રિયા લાગુ કરવી. લઘુ-ક્રિયાથી ઉત્પન્ન અંકસમૂહ સંખ્યામાં ભળી જાય ત્યારે મિશ્ર સંખ્યા બને છે॥૧૯॥
Verse 20
उद्दिष्टांकसमाहारः सैको वा जनयेदिमाम् । संख्यैव द्विगुणैकोना सद्भिरध्वा प्रकीर्तितः ॥ २० ॥
ઉદ્દિષ્ટ અંકોનો સરવાળો—અથવા એ સરવાળામાં એક ઉમેરેલો—આ પરિણામ ઉત્પન્ન કરે છે. જ્ઞાનીજન કહે છે કે ‘અધ્વન’ એ સંખ્યાના દ્વિગુણથી એક ઓછો અંક છે॥૨૦॥
Verse 21
इत्येतत्किंचिदाख्यातं लक्षणं छंदसां नुने । प्रस्तारोक्तप्रभेदानां नामानांस्त्यं प्रगाहते ॥ २१ ॥
આ રીતે મેં હવે વૈદિક છંદોના લક્ષણો સંક્ષેપમાં કહ્યા. હવે આગળ, પ્રસ્તાર મુજબ જણાવાયેલા વિવિધ ભેદોના સ્થાપિત નામો રજૂ કરીશ॥૨૧॥
Frequently Asked Questions
They denote standard varṇa-gaṇas—three-syllable groupings used to encode guru/laghu patterns—allowing metres to be described, compared, and generated systematically in chandas-śāstra.
Sama has identical metrical characteristics across all four pādas; ardhasama has partial equivalence (typically pairing patterns across pādas); viṣama applies when pāda-patterns differ in a defined uneven arrangement, i.e., the metrical marks are not uniform across the four quarters.
Prastāra enumerates all possible guru/laghu permutations for a given length, while naṣṭāṅka procedures recover a specific pattern or index (“lost figure”) from the enumeration—together enabling a computational approach to metrical classification.