Kalpa-Lakṣaṇa and Gṛhya-Kalpa: Classifications, Purifications, Implements, and Spatial Rite-Design
નારદ ઋષિઓને કલ્પને વૈદિક “વિધિ-ગ્રંથ” તરીકે ગોઠવેલી રીતે સમજાવે છે—નક્ષત્ર-કલ્પ (નક્ષત્ર દેવતાઓ), આંગિરસ-કલ્પ (ષટ્કર્મ/અભિચાર ક્રિયાઓ), અને શાંતિ-કલ્પ (દૈવી, ભૌમ અને આકાશીય અપશકુનોનું શમન)। પછી ગૃહ્ય-કલ્પમાં ઘરેલુ યજ્ઞની વ્યવહારિક રીતો આવે છે: ઓંકાર અને શુભ શબ્દોની મંગલ પ્રાથમિકતા; કુશ/દર્ભનું યોગ્ય સંગ્રહ-પ્રયોગ; અહિંસા-રક્ષા (પરિસમૂહન); ગોમયલેપન અને જળપ્રોક્ષણથી શુદ્ધિ; અગ્નિ લાવી પ્રતિષ્ઠા કરવી; સ્થાન-રક્ષણ વિન્યાસ (દક્ષિણમાં જોખમ; બ્રહ્મા સ્થાપન; પાત્રો ઉત્તર/પશ્ચિમે; યજમાન પૂર્વમુખ); સહાયક પસંદગી (પોતાની શાખાના બે બ્રહ્મચારી; પુરોહિત ઉપલબ્ધિ મુજબ); તેમજ અંગુલિ-માપથી વળયો, સ્રુવ, વાટકી, અંતર અને “પૂર્ણ પાત્ર”ના ધોરણો। અંતે ઉપકરણોના દૈવી અર્થ (સ્રુવમાં છ દેવતા) અને આહુતિઓના દેહ-સંબંધ બતાવી વિધિને વિશ્વાર્થ સાથે જોડે છે।
Shlokas
Verse 1
अथातः संप्रवक्ष्यामि कल्पग्रन्थं मुनीश्वर । यस्य विज्ञानमात्रेण स्यात् कर्मकुशलो नरः 1. ॥ १ ॥
હવે, હે મુનીશ્વર, હું કલ્પ-ગ્રંથનું સંપૂર્ણ વર્ણન કરું છું; જેના માત્ર જ્ઞાનથી જ મનુષ્ય કર્માનુષ્ઠાનમાં કુશળ બને છે.
Verse 2
नक्षत्रकल्पो वेदानां संहितानां तथैव च । चतुर्थः स्यादाङ्गिरसः शान्तिकल्पश्च पञ्चमः ॥ २ ॥
વેદો તથા તેમની સંહિતાઓ માટે ચોથું નક્ષત્ર-કલ્પ કહેવાય છે; પાંચમું આંગિરસ-કલ્પ છે, અને તે જ ક્રમે શાંતિ-કલ્પ પણ છે.
Verse 3
नक्षत्राधीश्वराख्यानं विस्तरेण यथातथम् । नक्षत्रकल्पे निर्दिष्टं ज्ञातव्यं तदिहापि च ॥ ३ ॥
નક્ષત્રોના અધિષ્ઠાતા દેવતાઓનું વિસ્તૃત વર્ણન જેમ છે તેમ નક્ષત્ર-કલ્પમાં નિર્દિષ્ટ છે; એ જ ઉપદેશ અહીં પણ જાણવો જોઈએ.
Verse 4
वेदकल्पे विधानं तु ऋगादीनां मुनीश्वर । धर्मार्थकाममोक्षाणां सिद्ध्यै प्रोक्तं सविस्तरम् ॥ ४ ॥
હે મુનીશ્વર, વેદ-કલ્પમાં ઋગ્વેદ વગેરે વેદોના વિધાન વિસ્તારે પ્રોક્ત છે; ધર્મ, અર્થ, કામ અને મોક્ષની સિદ્ધિ માટે તે ઉપદેશિત છે.
Verse 5
मन्त्राणामृषयश्चैव छन्दांस्यथ च देवताः । निर्दिष्टाः संहिताकल्पे मुनिभिस्तत्त्वदर्शिभिः ॥ ५ ॥
મંત્રોના ઋષિઓ, તેમના છંદો અને અધિષ્ઠાતા દેવતાઓ—આ બધું સંહિતા તથા કલ્પ-પરંપરામાં તત્ત્વદર્શી મુનિઓએ સ્પષ્ટ રીતે નિર્દિષ્ટ કર્યું છે।
Verse 6
तथैवाङ्गिरसे कल्पे षट्कर्माणि सविस्तरम् । अभिचारविधानेन निर्दिष्टानि स्वयम्भुवा ॥ ६ ॥
એ જ રીતે આંગિરસ કલ્પમાં ષટ્કર્મોનું વિસ્તૃત વર્ણન છે; અભિચાર-વિધાનની પ્રક્રિયાથી સ્વયંભૂ (બ્રહ્મા) એ તેને નિર્દિષ્ટ કર્યું છે।
Verse 7
शान्तिकल्पे तु दिव्यानां भौमानां मुनिसत्तम । तथान्तरिक्षोत्पातानां शान्तयो ह्युदिताः पृथक् ॥ ७ ॥
પરંતુ શાંતિ-કલ્પમાં, હે મુનિશ્રેષ્ઠ, દિવ્ય, ભૌમ તથા અંતરિક્ષમાં ઉત્પન્ન ઉપાતો માટે શાંતિવિધિઓ અલગ અલગ રીતે ઉપદેશિત છે।
Verse 8
संक्षेपेणैतदुद्दिष्टं लक्षणं कल्पलक्षणे । विशेषः पृथगेतेषां स्थितः शाखान्तरेषु च ॥ ८ ॥
આ રીતે કલ્પ-લક્ષણના વિષયમાં આ ઓળખ સંક્ષેપે કહી; દરેકના વિશેષ ભેદ વિવિધ વેદ-શાખાઓમાં અલગ અલગ રીતે સ્થિત છે।
Verse 9
गृह्यकल्पे तु सर्वेषामुपयोगितयाऽधुना । वक्ष्यामि ते द्विजश्रेष्ठ सावधानतया शृणु ॥ ९ ॥
હવે સર્વના ઉપયોગ માટે હું તને ગૃહ્ય-કલ્પ સમજાવીશ; હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ, સંપૂર્ણ સાવધાનીથી સાંભળ।
Verse 10
ॐकारश्चाथ शब्दश्च द्वावेतौ ब्रह्मणः पुरा । कण्ठं भित्वा विनिर्यातौ तस्मान्माङ्गल्यकाविमौ ॥ १० ॥
આદિમાં બ્રહ્માના કંઠને ભેદીને આ બે—ઓંકાર અને પવિત્ર શબ્દ—પ્રગટ થયા; તેથી બંને સ્વભાવથી જ મંગલમય ગણાય છે।
Verse 11
कृत्वा प्रोक्तानि कर्माणि तदूर्द्ध्वानि करोति यः । सोऽथ शब्दं प्रयुञ्जीत तदानन्त्यार्थमिष्यते ॥ ११ ॥
જે પહેલા ઉપદેશિત કર્મો કરીને પછી ઊર્ધ્વ (સૂક્ષ્મ) સાધનાઓ કરે છે, તેણે ત્યારબાદ પવિત્ર શબ્દનો પ્રયોગ કરવો જોઈએ; કારણ કે તે અનંતપ્રાપ્તિ માટે નિર્ધારિત છે।
Verse 12
कुशाः परिसमूहाय व्यस्तशाखाः प्रकीर्तिताः । न्यूनाधिका निष्फलाय कर्मणोऽभिमतस्य च ॥ १२ ॥
કુશા ‘પરિસમૂહ’ માટે ઘન ગૂચ્છરૂપે એકત્ર કરી, અગ્રભાગ અલગ રાખીને લેવાની વાત કહેવાઈ છે; ઓછું કે વધુ લેવાથી ઇચ્છિત કર્મ નિષ્ફળ બને છે।
Verse 13
कृमिकीटपतङ्गाद्या भ्रमति वसुधातले । तेषां संरक्षणार्थाय प्रोक्तं परिसमूहनम् ॥ १३ ॥
કૃમિ, કીટ, પતંગ વગેરે પૃથ્વી પર ભમતા રહે છે; તેમની રક્ષા માટે ‘પરિસમૂહન’ નામની વિધિ કહેલી છે।
Verse 14
रेखाः प्रोक्ताश्च यास्तिस्रः कर्तव्यास्ताः समा द्विज । न्यूनाधिका न कर्तव्या इत्येव परिभाषितम् ॥ १४ ॥
હે દ્વિજ! જે ત્રણ રેખાઓ નિર્ધારિત છે, તે સમાન અને એકસરખી કરવી; ઓછી કે વધુ ન કરવી—આ જ નિયમ કહેવાયો છે।
Verse 15
मेदिनी मेदसा व्याप्ता मधुकैटभदैत्ययोः । गोमयेनोपलेप्येयं तदर्थमिति नारद ॥ १५ ॥
મધુ અને કૈટભ દૈત્યોની મેદથી આ મેદિની વ્યાપ્ત છે; તેથી એ જ હેતુથી શુદ્ધિ અને રક્ષાર્થે ગોમયથી લેપન કરવું જોઈએ—એવું નારદે કહ્યું।
Verse 16
वन्ध्या दुष्टा च दीनाङ्गी मृतवत्सा स च या भवेत् । यज्ञार्थं गोमयं तस्या नाहरेदिति भाषितम् ॥ १६ ॥
જે ગાય વંધ્યા, દુષ્ટ સ્વભાવની, દુર્બળ દેહવાળી અથવા જેના વાછરડું મરી ગયું હોય—તેની ગોમય યજ્ઞાર્થે ન લાવવી—એવું કહેવાયું છે।
Verse 17
ये भ्रमन्ति सदाकाशे पतङ्गाद्या भयङ्कराः । तेषां प्रहरणार्थाय मतं प्रोद्धरणं द्विज ॥ १७ ॥
હે દ્વિજ! પતંગાદિ ભયંકર જીવો જે સદા આકાશમાં ભ્રમે છે, તેમને પ્રહાર કરવા માટે ઉપર તરફ પ્રક્ષેપ કરવો—એ જ માન્ય રીત માનવામાં આવી છે।
Verse 18
स्रुवेण च कुशेनापि कुर्यादुल्लेखनं भुवः । अस्थिकण्टकसिर्द्ध्य्थं ब्रह्मणा परिभाषितम् ॥ १८ ॥
સ્રુવથી અથવા કૂશના તણખાથી પણ ભૂમિ પર હળવું ઉલ્લેખન (ચિહ્ન/ખરોચ) કરવું; અસ્થિ-કંટકાદિ અશુદ્ધિ દૂર કરવા બ્રહ્માએ આ વિધાન કહ્યું છે।
Verse 19
आपो देवगणाः सर्वे तथा पितृगणा द्विज । तेनाद्भिरुक्षणं प्रोक्तं मुनिभिर्विधिकोविदैः ॥ १९ ॥
હે દ્વિજ! આપઃ (જળ) જ સર્વ દેવગણ છે અને પિતૃગણ પણ છે; તેથી વિધિ-કુશળ મુનિઓએ શુદ્ધિ માટે જળથી પ્રોક્ષણ (છાંટવું) વિધાન કર્યું છે।
Verse 20
अग्नेरानयनं प्रोक्तं सौभाग्यस्त्रीभिरेव च । शुभदे मृण्मये पात्रे प्रोक्ष्याद्भिस्तं निधापयेत् ॥ २० ॥
અગ્નિનું આનયન સૌભાગ્યવતી સ્ત્રીઓએ જ કરવું એમ કહેલું છે. જળથી પ્રોક્ષણ કરીને તેને શુભદાયક મૃણ્મય પાત્રમાં સ્થાપિત કરવો.
Verse 21
अमृतस्य क्षयं दृष्ट्वा ब्रह्माद्यैः सर्वदैवतैः । वेद्यां निधापितस्तस्मात्समिद्गर्भो हुताशनः ॥ २१ ॥
અમૃતનો ક્ષય જોઈ બ્રહ્મા આદિ સર્વ દેવતાઓએ તેથી સમિધાઓને ગર્ભમાં ધારણ કરનાર હુતાશનને વેદી પર સ્થાપિત કર્યો.
Verse 22
दक्षिणस्यां दानवाद्याः स्थिता यज्ञस्य नारद । तेभ्यः संरक्षणार्थाय ब्रह्माणं तद्दिशि न्यसेत् ॥ २२ ॥
હે નારદ! યજ્ઞની દક્ષિણ દિશામાં દાનવ વગેરે વિઘ્નકારક સ્થિત રહે છે. તેમની રક્ષા માટે તે જ દિશામાં બ્રહ્માને સ્થાપિત કરવો.
Verse 23
उत्तरे सर्वपात्राणि प्रणीताद्यानि पश्चिमे । यजमानः पूर्वतः स्युर्द्विजाः सर्वेऽपि नारद ॥ २३ ॥
હે નારદ! સર્વ પાત્રો ઉત્તર તરફ રાખવા; પ્રણીત-જળ વગેરે પશ્ચિમમાં. યજમાન પૂર્વમુખે બેસે અને સર્વ દ્વિજ પણ તેમ જ.
Verse 24
द्यूते च व्यवहारे च यज्ञकर्मणि चेद्भवेत् । कर्त्तोदासीनचित्तस्तत्कर्म नश्येदिति स्थितिः ॥ २४ ॥
જુગારમાં, વ્યવહારમાં કે યજ્ઞકર્મમાં પણ—જો કર્તાનું ચિત્ત ઉદાસીન અને અનાસક્ત રહે, તો તે કર્મ બંધનરૂપે નષ્ટ ગણાય; આ સ્થિર સિદ્ધાંત છે.
Verse 25
ब्रह्माचार्यौ स्वशाखौ हि कर्तव्यौ यज्ञकर्मणि । ऋत्विजां नियमो नास्ति यथालाभं समर्चयेत् ॥ २५ ॥
યજ્ઞકર્મમાં પોતાની જ શાખાના બે બ્રહ્મચારીઓને અવશ્ય નિયુક્ત કરવા જોઈએ. ઋત્વિજોના વિષયમાં કઠોર નિયમ નથી; જે જેમ ઉપલબ્ધ હોય તેમને વિધિપૂર્વક સન્માન કરી યજ્ઞમાં લગાવવું જોઈએ॥૨૫॥
Verse 26
द्वे पवित्रे त्र्यङ्गुलेस्तः प्रोक्षिणी चतुरङ्गुला । आज्यस्थाली त्र्यङ्गुलाथ चरुस्थाली षडङ्गुला ॥ २६ ॥
બે પવિત્ર (કુશ-વલય) પ્રત્યેક ત્રણ અંગુલ પ્રમાણના હોય. પ્રોક્ષિણી ચાર અંગુલ. આજ્યસ્થાળી ત્રણ અંગુલ અને ચરુસ્થાળી છ અંગુલ પ્રમાણની હોય॥૨૬॥
Verse 27
द्व्यङ्गुलं तूपयमनमेकं सम्मार्जनाङ्गुलम् । स्रुवं षडङ्गुलं प्रोक्तं स्रुचं सार्द्धत्रयाङ्गुलम् ॥ २७ ॥
ઉપયમનનું પ્રમાણ બે અંગુલ કહેવાયું છે; સમ્માર્જન માટેનું અંગુલ એક અંગુલ. સ્રુવ છ અંગુલ અને સ્રુચ સાડા ત્રણ અંગુલ પ્રમાણની કહેવાઈ છે॥૨૭॥
Verse 28
प्रादेशमात्रा समिधः पूर्णपात्रं षडङ्गुलम् । प्रोक्षिण्या उत्तरे भागे प्रणीतापात्रमष्टभिः ॥ २८ ॥
સમિધો પ્રાદેશમાત્ર (હાથના ફેલાવા જેટલી) લંબાઈની હોવી જોઈએ. પૂર્ણપાત્ર છ અંગુલ પ્રમાણનું હોય. પ્રોક્ષિણીના ઉત્તર ભાગે આઠ અંગુલ અંતરે પ્રણીતાપાત્ર સ્થાપવું॥૨૮॥
Verse 29
यानि कानि च तीर्थानि समुद्राः सरितस्तथा । प्रणीतायां समासन्नात्तस्मात्तां पूरयेज्जलैः ॥ २९ ॥
જે જે તીર્થો, સમુદ્રો અને નદીઓ છે તેમનું સ્મરણ કરીને, પ્રણીતાપાત્ર નજીક લાવવામાં આવે ત્યારે તેને જળથી ભરવું જોઈએ॥૨૯॥
Verse 30
वैदिका वस्त्रहीना च नग्ना संप्रोच्यते द्विज । परिस्तीर्य्य ततो दर्भैः परिदध्यादिमां बुधः ॥ ३० ॥
હે દ્વિજ! યોગ્ય આવરણ/ઉપકરણ વિના થયેલ વૈદિક કર્મને ‘નગ્ન’ કહેવાય છે. તેથી દર્ભા પાથરી, પછી બુદ્ધિમાન પુરુષ આ વિધિને યથાવિધિ ગોઠવીને સંપન્ન કરે॥૩૦॥
Verse 31
इन्द्र वज्रं विष्णुचक्रं वामदेवत्रिशूलकम् । दर्भरूपतया त्रीणि पवित्रच्छेदनानि च ॥ ३१ ॥
ઇન્દ્રનું વજ્ર, વિષ્ણુનું ચક્ર અને વામદેવનું ત્રિશૂલ—આ ત્રણેય દર્ભારૂપે ભાવિત કરાય તો પવિત્ર (શુદ્ધિ-વલય/તંતુ) બનાવવા માટેનાં ‘પવિત્ર-છેદન’ એવા પવિત્ર કાપવાના ઉપકરણો પણ ગણાય છે॥૩૧॥
Verse 32
प्रोक्षणी च प्रकर्तव्या प्रणीतोदकसंयुता । तेनातिपुण्यदं कर्म पवित्रमिति कीर्तितम् ॥ ३२ ॥
પ્રોક્ષણી (છાંટણીનું પાત્ર) પણ તૈયાર કરવું, અને તે પ્રણીતોદક (સંસ્કારિત જળ)થી યુક્ત હોવું જોઈએ. તેના દ્વારા કર્મ અતિ પુણ્યદાયક બને છે; તેથી તેને ‘પવિત્ર’ કહી કીર્તિત કર્યું છે॥૩૨॥
Verse 33
आज्यस्थाली प्रकर्तव्या पलमात्रप्रमाणिका । कुलालचक्रघटितं आसुरं मृण्मयं स्मृतम् ॥ ३३ ॥
આજ્યસ્થાલી (ઘીનું પાત્ર) એક પલ પ્રમાણની બનાવવી જોઈએ. કુંભારના ચાક પર ઘડાયેલું માટીનું પાત્ર ‘આસુર’ પ્રકારનું કહેવાય છે॥૩૩॥
Verse 34
तदेव हस्तघटितं स्थाल्यादि दैविकं भवेत् । स्रुवे च सर्वकर्माणि शुभान्यप्यशुभानि च ॥ ३४ ॥
હાથથી ઘડાયેલું સ્થાલી વગેરે જ ‘દૈવિક’ (દેવોપયોગી) બને છે. અને સ્રુવ (હવિર્લેપની ચમચી)માં સર્વ કર્મો—શુભ પણ અશુભ પણ—સમાવિષ્ટ માનવામાં આવ્યા છે॥૩૪॥
Verse 35
तस्य चैव पवित्रार्थं वह्नौ तापनमीरितम् । अग्रे धृतेन वैधव्यं मध्ये चैव प्रजाक्षयः ॥ ३५ ॥
તેની પવિત્રતા માટે અગ્નિમાં તાપ આપવો વિધાન છે. ઘૃત સાથે આગળના ભાગે ધારણ કરવાથી વૈધવ્ય થાય છે, અને મધ્યમાં ધારણ કરવાથી સંતાનક્ષય થાય છે.
Verse 36
मूले च म्रियते होता तस्माद्धार्यं विचार्य तत् । अग्निः सूर्यश्च सोमश्च विरञ्चिरनिलो यमः ॥ ३६ ॥
મૂળ કપાઈ જાય તો હોતા (યજ્ઞકર્તા) પણ નાશ પામે; તેથી વિચાર કરીને એ જ મૂળ ધારણ કરવું. અગ્નિ, સૂર્ય, સોમ, વિરંચિ (બ્રહ્મા), અનિલ (વાયુ) અને યમ—એ તેની ધારક દેવશક્તિઓ છે.
Verse 37
स्रुवे षडेते दैवास्तु प्रत्यङ्गुलमुपाश्रिताः । अग्निर्भोगार्थनाशाय सूर्यो व्याधिकरो भवेत् ॥ ३७ ॥
સ્રુવમાં આ છ દેવતાઓ પ્રત્યેક એક-એક અંગુલ પ્રમાણમાં સ્થિત છે એમ કહેવાય છે. ત્યાં અગ્નિ ભોગના ફળનો નાશ કરે છે, અને સૂર્ય વ્યાધિ ઉત્પન્ન કરે છે.
Verse 38
निष्फलस्तु स्मृतः सोमो विरञ्चिः सर्वकामदः । अनिलो वृद्धिदः प्रोक्तो यमो मृत्युप्रदो मतः ॥ ३८ ॥
સોમને નિષ્ફળ કહેવાયો છે; વિરંચિ (બ્રહ્મા) સર્વકામપ્રદ છે. અનિલ (વાયુ) વૃદ્ધિદાતા કહેવાયો છે, અને યમ મૃત્યુપ્રદ માનવામાં આવ્યો છે.
Verse 39
सम्मार्जनोपयमनं कर्तव्यं च कुशद्वयम् । पूर्वं तु सर्वशाखं स्यात्पञ्चशाखं तथा परम् ॥ ३९ ॥
વિધિ માટે સમ્માર્જન અને ઉપયમન તૈયાર કરવું જોઈએ, તેમજ કુશનું દ્વય પણ સિદ્ધ કરવું. પ્રથમ કુશ બહુશાખાવાળો હોવો જોઈએ, અને બીજો પાંચશાખાવાળો હોવો જોઈએ.
Verse 40
श्रीपर्णी च शमी तद्वत्खदिरश्च विकङ्कतः । पलाशश्चैव विज्ञेयाः स्रुवे चैव तथा स्रुचि ॥ ४० ॥
શ્રીપર્ણી, શમી, ખદિર, વિકંકત તથા પલાશ—આ જ સ્રુવ અને સ્રુચ (હવનના ચમચા) બનાવવા માટે શાસ્ત્રસંમત કાષ્ઠ માનવામાં આવે છે।
Verse 41
हस्तोन्मितं स्रुवं शस्तं त्रिदशाङ्गुलिकं स्रुचम् । विप्राणां चैतदाख्यातं ह्यन्येषामङ्गुलोनकम् ॥ ४१ ॥
સ્રુવનું પ્રમાણ એક હસ્ત (હાથ-ભર) અને સ્રુચનું ત્રીસ અંગુલ કહેવામાં આવ્યું છે. આ માપ બ્રાહ્મણો માટે છે; અન્ય માટે એક અંગુલ ઓછું છે।
Verse 42
शूद्रा णां पतितानां च खरादीनां च नारद । दृष्टिदोषविनाशार्थं पात्राणां प्रोक्षणं स्मृतम् ॥ ४२ ॥
હે નારદ! શૂદ્રો, પતિતો તથા ગધેડા વગેરે દ્વારા જોવાયેલા પાત્રોમાં દૃષ્ટિદોષથી થયેલી અશુદ્ધિ નાશ માટે પ્રોક્ષણ (પવિત્ર જળ છાંટવું) સ્મૃતિમાં કહેલું છે।
Verse 43
अकृते पूर्णपात्रे तु यज्ञच्छिद्रं समुद्भवेत् । तस्मिन् पूर्णीकृते विप्र यज्ञसम्पूर्णता भवेत् ॥ ४३ ॥
પૂર્ણપાત્રનું કર્મ ન કરવામાં આવે તો યજ્ઞમાં છિદ્ર (દોષ) ઊભો થાય છે. પરંતુ હે વિપ્ર! તે વિધિપૂર્વક પૂર્ણ કરાય તો યજ્ઞની સંપૂર્ણતા થાય છે।
Verse 44
अष्टमुष्टिर्भवेत् किञ्चित् पुष्कलं तच्चतुष्टयम् । पुष्कलानि तु चत्वारि पूर्णपात्रं विदुर्बुधाः ॥ ४४ ॥
‘કિઞ્ચિત્’ એટલે આઠ મુષ્ટિ; તેનું ચોગણું ‘પુષ્કલ’ કહેવાય છે. અને ચાર ‘પુષ્કલ’ મળીને વિદ્વાનો ‘પૂર્ણપાત્ર’ કહે છે।
Verse 45
होमकाले तु सम्प्राप्ते न दद्यादासनं क्वचित् । दत्ते तृप्तो भवेद् वह्निः शापं दद्याच्च दारुणम् ॥ ४५ ॥
હોમકાળ આવી પહોંચે ત્યારે ક્યારેય આસન દાન ન કરવું. જો આપો તો અગ્નિદેવ તેને પોતાનો ભાગ માની તૃપ્ત થઈ ભયંકર શાપ આપી શકે છે.
Verse 46
आघारौ नासिके प्रौक्तौ आज्यभागौ च चक्षुषी । प्राजापत्यं मुखं प्रोक्तं कटिर्व्याहृतिभिः स्मृता ॥ ४६ ॥
બે આઘાર આહુતિઓ નાસિકાના બે રંધ્રો કહેવાય છે અને બે આજ્યભાગો બે નેત્રો. પ્રાજાપત્ય કર્મને મુખ કહેવાયું છે, અને કટિ (કમર)ને વ્યાહૃતિઓ (ભૂઃ ભુવઃ સ્વઃ) તરીકે સ્મરવામાં આવે છે.
Verse 47
शीर्षं हस्तौ च पादौ च पञ्चवारुणमीरितम् । तथास्विष्टकृतं विप्र श्रोत्रे पूर्णाहुतिस्तथा ॥ ४७ ॥
માથું, બંને હાથ અને બંને પગ—આને ‘પંચવારુણ’ કર્મ કહેવાયું છે. તેમજ, હે વિપ્ર, સ્વિષ્ટકૃત સમાપન આહુતિ કરવી; અને શ્રોત્ર (કાન) સંબંધે પૂર્ણાહુતિનું પણ વિધાન છે.
Frequently Asked Questions
The classification establishes Kalpa’s scope across specialized ritual domains—astral (nakṣatra), effect-oriented operations (āṅgirasa/abhicāra), and pacification (śānti)—so that the subsequent Gṛhya-kalpa is understood as a practical subset within a larger Vedāṅga framework.
Sprinkling is framed as purification because Waters are identified with divine and ancestral hosts, making consecrated water a medium of sacral reset. Cow-dung plastering is justified as protective purification of the ground, presented through a mythic-ritual explanation (removing demonic taint associated with Madhu and Kaiṭabha).
Metrological precision is treated as a condition of efficacy: deficiency or excess renders rites fruitless, and correct proportions ensure the rite is properly ‘clothed’ with its required appurtenances. The chapter uses measurement as a practical control system for reproducible ritual outcomes.
It encodes a cosmological reading of ritual technology: the implement is not merely a tool but a microcosm where divine powers are stationed in measured loci. This sacralizes procedure and frames correct handling as interaction with living divine presences.