Anūcāna (True Learning), the Vedāṅgas, and Śikṣā: Svara, Sāmavedic Chant, and Gandharva Theory

Verse 1

सूत उवाच । श्रुत्वा सनंदनस्येत्थं वचनं नारदो मुनिः । असंतुष्ट इव प्राह भ्रातरं तं सनंदनम् ॥ १ ॥

સૂત બોલ્યા—સનંદનના આવા વચનો સાંભળી મુનિ નારદ, જાણે સંપૂર્ણ સંતોષ ન થયો હોય તેમ, પોતાના ભાઈ સનંદનને સંબોધીને બોલ્યા.

Verse 2

नारद उवाच । भगवन्सर्वमाख्यातं यत्पृष्टं भवतो मया । तथापि नात्मा प्रीयेत श्रृण्वन्हरिकथां मुहुः ॥ २ ॥

નારદ બોલ્યા—ભગવન, મેં જે પૂછ્યું હતું તે બધું તમે સમજાવ્યું. છતાં પણ મારું હૃદય પૂર્ણ તૃપ્ત થતું નથી, હું વારંવાર હરિકથા સાંભળતો હોવા છતાં.

Verse 3

श्रूयते व्यासपुत्रस्तु शुकः परमधर्मवित् । सिद्धिं सुमहतीं प्राप्तो निर्विण्णोऽवांतरं बहिः ॥ ३ ॥

શ્રવણ થાય છે કે વ્યાસપુત્ર શુક, પરમધર્મવિદ્, અતિ મહાન સિદ્ધિને પ્રાપ્ત થયો; તે અંદર અને બહારથી સર્વ મધ્યવર્તી સાંસારિક વ્યવહારો પ્રત્યે નિર્વિકાર વિરક્ત રહ્યો।

Verse 4

ब्रह्मन्पुंसस्तु विज्ञानं महतां सेवनं विना । न जायते कथं प्राप्तो ज्ञानं व्यासात्मजः शिशुः ॥ ४ ॥

હે બ્રહ્મન્! મહાત્માઓની સેવા વિના મનુષ્યમાં સાચું વિજ્ઞાન ઉત્પન્ન થતું નથી. તો પછી વ્યાસપુત્ર બાળક શુકે એવું જ્ઞાન કેવી રીતે પ્રાપ્ત કર્યું?

Verse 5

तस्य जन्मरहस्यं मे कमचाप्यस्य श्रृण्वते । समाख्याहि महाभाग मोक्षशास्त्रार्थविद्भवान् ॥ ५ ॥

હું સાંભળું છું—તેના જન્મનું રહસ્ય અને તેનું કારણ પણ મને કહો. હે મહાભાગ! તમે મોક્ષશાસ્ત્રના અર્થના વિદ્વાન છો; કૃપા કરીને વિસ્તારે સમજાવો।

Verse 6

सनंदन उवाच । श्रृणु विप्रप्रवक्ष्यामि शुकोत्पत्तिं समासतः । यां श्रुत्वा ब्रह्मतत्त्वज्ञो जायते मानवो मुने ॥ ६ ॥

સનંદન બોલ્યા: હે વિપ્ર! સાંભળો—હું શુકની ઉત્પત્તિ સંક્ષેપમાં કહું છું. હે મુને! આ સાંભળવાથી મનુષ્ય બ્રહ્મતત્ત્વનો જ્ઞાતા બને છે।

Verse 7

न हायनैर्न पलितैर्न वित्तेन न बंधुभिः । ऋषयश्चक्रिरे धर्मं योऽनूचानः स नो महान् ॥ ७ ॥

વર્ષો, સફેદ વાળ, ધન કે સગાં-સંબંધીઓથી મહાનતા મળતી નથી. ઋષિઓએ ધર્મનો ધોરણ સ્થાપ્યો છે: જે ખરેખર શાસ્ત્રજ્ઞ છે, તે જ આપણામાં મહાન છે।

Verse 8

नारद उवाच । अनूचानः कथंब्रह्मन्पुमान्भवति मानद । तन्मे कर्म समाचक्ष्व श्रोतुं कौतूहलं मम ॥ ८ ॥

નારદ બોલ્યા—હે બ્રહ્મન, હે માનદ! પુરુષ સાચો અનૂચાન (વિદ્વાન) કેવી રીતે બને? તે સાધના અને નિયમ મને કહો; સાંભળવા મારી મોટી ઉત્કંઠા છે।

Verse 9

सनंदन उवाच । श्रृणु नारद वक्ष्यामि ह्यनूचानस्य लक्षणम् । यज्ज्ञात्वा सांगवेदानामभिज्ञो जायते नरः ॥ ९ ॥

સનંદન બોલ્યા—હે નારદ, સાંભળ; હું અનૂચાનના લક્ષણો કહું છું. જેને જાણીને મનુષ્ય વેદાંગો સહિત વેદોના સાચા જ્ઞાતા બને છે।

Verse 10

शिक्षा कल्पो व्याकरणं निरुक्तं ज्योतिषं तथा । छंदःशास्त्रं षडेतानि वेदांगानि विदुर्बुधाः ॥ १० ॥

શિક્ષા, કલ્પ, વ્યાકરણ, નિરુક્ત, જ્યોતિષ તથા છંદઃશાસ્ત્ર—આ છ વેદાંગો છે, એમ બુદ્ધિમાનો જાણે છે।

Verse 11

ऋग्वेदोऽथ यजुर्वेदः सामवेदो ह्यथर्वणः । वेदाश्चत्वार एवैते प्रोक्ता धर्मनिरूपणे ॥ ११ ॥

ઋગ્વેદ, યજુર્વેદ, સામવેદ અને અથર્વવેદ—આ જ ચાર વેદો કહેવાયા છે, ધર્મના નિરૂપણ માટે પ્રકટ કરાયેલા।

Verse 12

सांगान्वेदान्गुरोर्यस्तु समधीते द्विजोत्तमः । सोऽनूचानः प्रभवति नान्यथा ग्रंथकोटिभिः ॥ १२ ॥

ગુરુ પાસેથી વેદાંગો સહિત વેદોનું સમ્યક અધ્યયન કરનાર શ્રેષ્ઠ દ્વિજ જ સાચો અનૂચાન બને છે; કરોડો ગ્રંથો વાંચવાથી પણ અન્યથા નથી।

Verse 13

नारद उवाच । अंगानां लक्षणं ब्रूहि वेदानां चापि विस्तरात् । त्वंमस्मासु महाविज्ञः सांगेष्वेतेषु मानद ॥ १३ ॥

નારદે કહ્યું—વેદાંગોના લક્ષણો અને વેદોના પણ વિસ્તૃત વર્ણન કહો. હે માનદ! આ વેદાંગોમાં તમે અમામાં મહાવિજ્ઞ છો.

Verse 14

सनंदन उवाच । प्रश्नभारोऽयमतुलस्त्वया मम कृतो द्विज । संक्षेपात्कथयिष्यामि सारमेषां सुनिश्चितम् ॥ १४ ॥

સનંદને કહ્યું—હે દ્વિજ! તું મારા પર પ્રશ્નોનો અતુલ ભાર મૂક્યો છે. તેથી હું આ વિષયનો નિશ્ચિત સાર સંક્ષેપમાં કહું છું.

Verse 15

स्वरः प्रधानः शिक्षायां कीर्त्तितो मुनिभिर्दिजैः । वेदानां वेदविद्भिस्तु तच्छृणुष्व वदामि ते ॥ १५ ॥

શિક્ષાશાસ્ત્રમાં ‘સ્વર’ને મુનિઓ અને દ્વિજ વિદ્વાનો દ્વારા મુખ્ય ગણાવવામાં આવ્યો છે. તેથી વેદવિદોએ વેદો વિષે જે કહ્યું છે તે સાંભળો—હું તમને કહું છું.

Verse 16

आर्चिकं गाथिकं चैव सामिकं च स्वरान्तरम् । कृतांते स्वरशास्त्राणां प्रयोक्तव्य विशेषतः ॥ १६ ॥

સમાપ્તિ ભાગમાં સ્વરશાસ્ત્રના નિયમો વિશેષરૂપે પ્રયોગ કરવા જોઈએ—ઋક્-રીતિનું આર્ચિક, ગાથા-રીતિનું ગાથિક, સામ-રીતિનું સામિક, અને સ્વરો વચ્ચેનું યોગ્ય અંતર/પરિવર્તન (સ્વરાંતર).

Verse 17

एकांतरः स्वरो ह्यप्सु गाथासुद्व्यंतरः स्वरः । सामसु त्र्यंतरं विद्यादेतावत्स्वरतोऽन्तरम् ॥ १७ ॥

ઋક્ મંત્રોમાં સ્વરાંતર એક પગથિયું, ગાથાઓમાં બે, અને સામગાનમાં ત્રણ પગથિયાં જાણવું—સ્વરભેદ એટલો જ છે.

Verse 18

ऋक्सामयजुरंगानि ये यज्ञेषु प्रयुंजते । अविज्ञानाद्धि शिक्षायास्तेषां भवति विस्वरः ॥ १८ ॥

જે યજ્ઞોમાં ઋગ્, સામ અને યજુરવેદનાં અંગો પ્રયોગ કરે છે, પરંતુ શિક્ષા-શાસ્ત્ર (ઉચ્ચારણ-વિજ્ઞાન)નું યોગ્ય જ્ઞાન ન હોવાથી, તેમના પાઠમાં સ્વરદોષ થાય છે અને જપ અશુદ્ધ બને છે।

Verse 19

मंत्रो हीनः स्वरतो वर्णतो वा मिथ्याप्रयुक्तो न तमर्थमाह । स वाग्वज्रो यजमानं हिनस्ति यथेंद्रशत्रुः स्वरतोऽपराधात् ॥ १९ ॥

સ્વર કે વર્ણમાં ખામી ધરાવતો, અથવા ખોટી રીતે પ્રયોગ કરેલો મંત્ર ઇચ્છિત અર્થ પ્રગટ કરતો નથી। એવી વાણી વજ્ર સમ બની યજમાનને હાનિ કરે છે; જેમ ‘ઇન્દ્રશત્રુ’ શબ્દ સ્વરદોષથી વિનાશનું કારણ બન્યો હતો।

Verse 20

उरः कंठः शिरश्चैव स्थानानि त्रीणि वाङ्मये । सवनान्याहुरेतानि साम वाप्यर्द्धतोंऽतरम् ॥ २० ॥

વાગ્મય શાસ્ત્રમાં ઉચ્ચારણનાં ત્રણ સ્થાન—ઉરઃ (છાતી), કંઠ અને શિર—પ્રસિદ્ધ છે। એ જ સવન કહેવાય છે; અને સામ પણ એમની વચ્ચેના અર્ધાંતરમાં સ્થિત છે એમ કહેવામાં આવે છે।

Verse 21

उरः सप्तविवारं स्यात्तथा कंठस्तथा शिरः । न च शक्तोऽसि व्यक्तस्तु तथा प्रावचना विधिः ॥ २१ ॥

ઉરઃમાં સાત વિવર છે; તેમ જ કંઠમાં અને તેમ જ શિરમાં. છતાં તું પ્રાવચન (પાઠ-વ્યાખ્યા)ની વિધિ સ્પષ્ટ રીતે કહી શકતો નથી।

Verse 22

कठकालापवृत्तेषु तैत्तिराह्वरकेषु च । ऋग्वेदे सामवेदे च वक्तव्यः प्रथमः स्वरः ॥ २२ ॥

કઠ, કાલાપ, વૃત્ત પરંપરાઓમાં, તેમજ તૈત્તિરીય અને આહ્વરક શાખાઓમાં, અને ઋગ્વેદ તથા સામવેદમાં પણ—પ્રથમ (મુખ્ય) સ્વર ઉચ્ચારવો એ વિધિ છે।

Verse 23

ऋग्वेदस्तु द्वितीयेन तृतीयेन च वर्तते । उच्चमध्यमसंघातः स्वरो भवति पार्थिवः ॥ २३ ॥

ઋગ્વેદનો પાઠ દ્વિતીય અને તૃતીય સ્વરથી થાય છે. ઉચ્ચ અને મધ્ય સ્વરનાં સંયોગથી ‘પાર્થીવ’ સ્વર ઉત્પન્ન થાય છે.

Verse 24

तृतीय प्रथमक्रुष्टा कुर्वंत्याह्वरकान् स्वरान् । द्वितीयाद्यास्तु मद्रांतास्तैत्तिरीयाश्चतुःस्वरान् ॥ २४ ॥

તૃતીય વર્ગ—પ્રથમ-ક્રુષ્ટાથી આરંભ કરીને—આહ્વરક સ્વરોનો પ્રયોગ કરે છે. દ્વિતીય વર્ગ, જે મદ્રા પર અંતે છે, તથા તૈત્તિરીયો ચાર સ્વરો વાપરે છે.

Verse 25

प्रथमश्च द्वितीयश्च तृतीयोऽथ चतुर्थकः । मंद्रः क्रुष्टो मुनीश्वर एतान्कुर्वंति सामगाः ॥ २५ ॥

પ્રથમ, દ્વિતીય, તૃતીય અને ચતુર્થ; તેમજ મન્દ્ર અને ક્રુષ્ટ—હે મુનીશ્વર—આ જ સામગાન કરનાર ગાયકોએ પ્રયોગમાં લે છે.

Verse 26

द्वितीयप्रथमावेतौ नांडिभाल्लविनौ स्वरौ । तथा शातपथावेतौ स्वरौ वाजसनेयिनाम् ॥ २६ ॥

આ બે સ્વરો નાંડિભાલ્લ અને લવિન પરંપરામાં ‘દ્વિતીય’ અને ‘પ્રથમા’ તરીકે ઓળખાય છે. તેમજ વાજસનેયીઓમાં પણ એ જ ‘શાતપથ’ પરંપરા મુજબ પ્રસિદ્ધ છે.

Verse 27

एते विशेषतः प्रोक्ताः स्वरा वै सार्ववैदिकाः । इत्येतच्चरितं सर्वं स्वराणां सार्ववैदिकम् ॥ २७ ॥

આ સ્વરો વિશેષરૂપે ‘સાર્વવૈદિક’ એટલે સર્વ વેદોમાં સામાન્ય તરીકે કહ્યા છે. આ રીતે સર્વવૈદિક સ્વરોનું સમગ્ર વર્ણન પૂર્ણ થયું.

Verse 28

सामवेदे तु वक्ष्यामि स्वराणां चरितं यथा । अल्पग्रंथं प्रभूतार्थं सामवेदांगमुत्तमम् ॥ २८ ॥

હવે સામવેદના પ્રસંગે હું સ્વરોની યથાર્થ ગતિ અને વિધાન કહું છું. આ સામવેદનું ઉત્તમ અંગ છે—ગ્રંથમાં નાનું, અર્થમાં અત્યંત સમૃદ્ધ॥૨૮॥

Verse 29

तानरागस्वरग्राममूर्च्छनानां तु लक्षणम् । पवित्रं पावनं पुण्यं यथा तुभ्यं प्रकीर्तितम् ॥ २९ ॥

તાન, રાગ, સ્વર, ગ્રામ અને મૂર્ચ્છના—એ બધાંના લક્ષણો તને યથાવત્ કહી દેવાયા છે. આ ઉપદેશ પવિત્ર, પાવન અને પુણ્યપ્રદ છે॥૨૯॥

Verse 30

शिक्षामाहुर्द्विजातीनामृग्यजुः सामलक्षणम् । सप्त स्वरास्रयो ग्रामा मृर्छनास्त्वेकविंशतिः ॥ ३० ॥

દ્વિજોને માટે શિક્ષાને ઋક્, યજુઃ અને સામ પરંપરાનું લક્ષણજ્ઞાન કહેવાય છે. તે સાત સ્વરો પર આધારિત છે; ગ્રામ સાત અને મૂર્ચ્છના એકવીસ॥૩૦॥

Verse 31

ताना एकोनपंचाशदित्येतस्स्वरमंडलम् । षड्जश्च ऋषभश्चैव गांधारो मध्यमस्तथा ॥ ३१ ॥

તાન ઓગણપચાસ કહેવાય છે—આ જ સ્વરમંડળની પૂર્ણ વ્યવસ્થા છે. તેમાં ષડ્જ, ઋષભ, ગાંધીાર તથા મધ્યમ પણ છે॥૩૧॥

Verse 32

पंचमो धैवतश्चैवं निषादः सप्तमः स्वरः । षड्जमध्यमगांधारास्त्रयो ग्रामाः प्रकीर्तिताः ॥ ३२ ॥

પંચમ સ્વર ધૈવત છે અને નિષાદ સાતમો સ્વર છે. ષડ્જ, મધ્યમ અને ગાંધીાર—આ ત્રણ ગ્રામ પ્રકીર્તિત છે॥૩૨॥

Verse 33

भूर्ल्लोकाज्जायते षड्जो भुवर्लोकाञ्च मध्यमः । स्वर्गाभ्राच्चैव गांधारो ग्रामस्थानानि त्रीणि हि ॥ ३३ ॥

ભૂર્લોકમાંથી ષડ્જ સ્વર ઉત્પન્ન થાય છે, ભુવર્લોકમાંથી મધ્યમ; અને સ્વર્ગમાંથી ગાંધાર પ્રગટે છે. આ ત્રણેય ગ્રામસ્થાન સંગીતના મૂળ આધાર ગણાય છે.

Verse 34

स्वराणां च विशेषेण ग्रामरागा इति स्मृताः । विंशतिर्मध्यमग्रामे षड्जग्रामे चतुर्दश ॥ ३४ ॥

સ્વરોની વિશેષ ગોઠવણીને ‘ગ્રામ-રાગ’ કહેવામાં આવે છે. મધ્યમ-ગ્રામમાં એવા વીસ અને ષડ્જ-ગ્રામમાં ચૌદ ગણાય છે.

Verse 35

तानान्पंचदशेच्छंति गांधारे सामगायिनाम् । नदी विशाला सुमुखी चित्रा चित्रवती मुखा ॥ ३५ ॥

ગાંધાર દેશમાં સામગાન કરનારાઓ પંદર તાન સ્વીકારે છે. અને નદીઓ—વિશાલા, સુમુખી, ચિત્રા, ચિત્રવતી તથા મુખા.

Verse 36

बला चाप्यथ विज्ञेया देवानां सप्त मूर्छनाः । आप्यायिनी विश्वभृता चंद्रा हेमा कपर्दिनी ॥ ३६ ॥

‘બલા’ વગેરે દેવતાઓની સાત મૂર્ચ્છનાઓ તરીકે જાણવી—આપ્યાયિની, વિશ્વભૃતા, ચંદ્રા, હેમા અને કપર્દિની—આ દિવ્ય સ્વરક્રમ છે.

Verse 37

मैत्री च बार्हती चैव पितॄणां सप्त मूर्छनाः । षड्जे तूत्तरमंद्रा स्यादृषभे चाभिरूहता ॥ ३७ ॥

‘મૈત્રી’ અને ‘બાર્હતી’—આ પિતૃઓની સાત મૂર્ચ્છનાઓમાં ગણાય છે. ષડ્જમાં તે ઉત્તર-મન્દ્ર કહેવાય છે, અને ઋષભમાં ઉપર તરફ આરોહે છે.

Verse 38

अश्वक्रांता तु गांधारे तृतीया मूर्च्छना स्मृता । मध्यमे खलु सौवीरा हृषिका पंचमे स्वरे ॥ ३८ ॥

ગાંધાર સ્વર પર આધારિત ત્રીજી મૂર્ચ્છના ‘અશ્વક્રાંતા’ તરીકે સ્મૃત છે. મધ્યમમાં તે જ ‘સૌવીરા’ અને પંચમ સ્વરમાં ‘હૃષિકા’ કહેવાય છે॥

Verse 39

धैवते चापि विज्ञेया मूर्छना तूत्तरा मता । निषादे रजनीं विद्यादृषीणां सप्त मूर्छनाः ॥ ३९ ॥

ધૈવત સ્વરમાં ‘ઉત્તરા’ નામની મૂર્ચ્છના જાણવી. અને નિષાદ સ્વરમાં ‘રજની’ નામની મૂર્ચ્છના સમજવી; આમ ઋષિઓએ સાત મૂર્ચ્છનાઓ ઉપદેશી છે॥

Verse 40

उपजीवंति गंधर्वा देवानां सप्त मूर्छनाः । पितॄणां मूर्च्छनाः सप्त तथा यक्षा न संशयः ॥ ४० ॥

દેવોના સાત મૂર્ચ્છનાઓથી ગંધર્વો જીવનાધાર પામે છે. તેમ જ પિતૃઓની સાત મૂર્ચ્છનાઓ અને યક્ષો માટે પણ એ જ—એમાં સંશય નથી॥

Verse 41

ऋषीणां मूर्छनाः सप्त यास्त्विमा लौकिकाः स्मृताः । षङ्जः प्रीणाति वै देवानृषीन्प्रीणाति चर्षभः ॥ ४१ ॥

ઋષિઓની આ સાત મૂર્ચ્છનાઓ લોકવ્યવહારમાં પ્રચલિત તરીકે સ્મૃત છે. સ્વરોમાં ષડ્જ દેવોને પ્રસન્ન કરે છે, અને ઋષભ ઋષિઓને પ્રસન્ન કરે છે॥

Verse 42

पितॄन् प्रीणाति गांधारो गंधर्वान्मध्यमः स्वरः ॥ देवान्पितॄनृषींश्चैव स्वरः प्रीणाति पंचमः ॥ ४२ ॥

ગાંધાર સ્વર પિતૃઓને પ્રસન્ન કરે છે, અને મધ્યમ સ્વર ગંધર્વોને પ્રસન્ન કરે છે. પંચમ સ્વર દેવો, પિતૃઓ અને ઋષિઓને પણ પ્રસન્ન કરે છે॥

Verse 43

यक्षान्निषादः प्रीणाति भूतग्रामं च धैवतः । गानस्य तु दशविधा गुणवृत्तिस्तु तद्यथा ॥ ४३ ॥

નિષાદ સ્વર યક્ષોને પ્રસન્ન કરે છે અને ધૈવત સ્વર ભૂતસમૂહને તૃપ્ત કરે છે. હવે ગાનની ગુણવૃત્તિ દસ પ્રકારની કહેવાય છે—જેમ આગળ જણાવાશે।

Verse 44

रक्तं पूर्णमलंकृतं प्रसन्नं व्यक्तं विक्रुष्टं श्लक्ष्णं समं सुकुमारं मधुरमिति गुणास्तत्र रक्तं नाम वेणुवीणास्वराणामेकीभावं रक्तमित्युच्यते पूर्णं नाम स्वरश्रुतिपूरणाच्छंदः पादाक्षरं संयोगात्पूर्णमित्युच्यते अलंकृतं नामोरसि शिरसि कंठयुक्तमित्यलंकृतं प्रसन्नं नामापगतागद्गदनिर्विशंकं प्रसन्नमित्युच्यते व्यक्तं नाम पदपदार्थप्रकृतिविकारागमनोपकृत्तद्धितसमासधातुनिपातोपसर्गस्वरलिंगं वृत्तिवार्त्तिकविभक्त्यर्थवचनानां सम्यगुपपादनं व्यक्तमित्युच्यते विक्रुष्टं नामोञ्चैरुञ्चारितं व्यक्तपदाक्षरं विक्रुष्टमित्युच्यते श्लेक्ष्णं नाम द्रुतमविलंबितमुच्चनीचप्लुतसमाहारहेलतालोपनयादिभिरुपपादनाभिः श्लक्ष्णमित्युच्यते समं नामावापनिर्वापप्रदेशे प्रत्यंतरस्थानानां समासः सममित्युच्यते सुकुमारं नाम मृदुपदवर्णस्वरकुहगरणयुक्तं सुकुमारमित्युच्यते मधुरं नाम स्वभावोपनीतललितपदाक्षरगुणसमृद्धं मधुरमित्युच्यते एवमेतैर्दशभिर्गुणैर्युक्तं गानं भवति ॥ १ ॥

ગાનના ગુણ—રક્ત, પૂર્ણ, અલંકૃત, પ્રસન્ન, વ્યક્ત, વિક્રુષ્ટ, શ્લક્ષ્ણ, સમ, સુકુમાર અને મધુર. ‘રક્ત’ એટલે વેણુ-વીણાના સ્વરોનું એકરૂપ થવું; ‘પૂર્ણ’ એટલે સ્વર-શ્રુતિથી છંદના પાદ-અક્ષરોની પૂર્તિ; ‘અલંકૃત’ એટલે ઉરસ, શિર અને કંઠના યોગ્ય આધારથી શોભિત; ‘પ્રસન્ન’ એટલે અડખળાટ અને સંશય વિના નિર્મળ; ‘વ્યક્ત’ એટલે શબ્દ-અર્થ તથા વ્યાકરણ (ધાતુ, પ્રત્યય, સમાસ વગેરે)નું યોગ્ય સ્થાપન; ‘વિક્રુષ્ટ’ એટલે ઊંચા સ્વરે સ્પષ્ટ ઉચ્ચાર; ‘શ્લક્ષ્ણ’ એટલે ઝડપી, અવિલંબ, ઊંચ-નીચ અને પ્લુત સ્વરો તથા તાલ-લયથી સુગઠિત; ‘સમ’ એટલે ઉઠાણ-છોડાણમાં મધ્યસ્થાનોનું સમ જોડાણ; ‘સુકુમાર’ એટલે મૃદુ વર્ણ-સ્વરયુક્ત; ‘મધુર’ એટલે સ્વભાવથી લલિત અને ગુણસમૃદ્ધ. આ દસ ગુણોથી યુક્ત ગાન પરિપૂર્ણ બને છે।

Verse 45

भवन्ति चात्र श्लोकाः । शंकितं भीषणं भीतमुद्धुष्टमनुनासिकम् । काकस्वरं मूर्द्धगतं तथा स्थानविवर्जितम् ॥ ४४ ॥

અહીં શ્લોકો છે—શંકાયુક્ત, ભયાનક, ભયભીત, અતિ કઠોર, અનુનાસિક; કાગસ્વર જેવું, મસ્તકમાંથી નીકળેલું, તથા યોગ્ય ઉચ્ચારણ-સ્થાન વિનાનું—આ બધું દોષ ગણાય છે।

Verse 46

विस्तरं विरसं चैव विश्लिष्टं विषमाहतम् । व्याकुलं तालहीनं च गीतिदोषाश्चतुर्दश ॥ ४५ ॥

અતિ વિસ્તૃત ખેંચાણ, રસહીનતા, વિખૂટાપણું, અસમાન આઘાત, વ્યાકુલતા અને તાલનો અભાવ—આ (આદિ) ગીતીના ચૌદ દોષોમાં ગણાય છે।

Verse 47

आचार्याः सममिच्छंति पदच्छेदं तु पंडिताः । स्त्रियो मधुरमिच्छंति विक्रुष्टमितरे जनाः ॥ ४६ ॥

આચાર્યો સમ (માપસર) ગાન ઇચ્છે છે; પંડિતો પદચ્છેદ—સ્પષ્ટ શબ્દવિભાગ—ઇચ્છે છે. સ્ત્રીઓ મધુર સ્વર ઇચ્છે છે, જ્યારે અન્ય લોકો ઊંચા અને જોરદાર (વિક્રુષ્ટ) પાઠને પ્રિય માને છે।

Verse 48

पद्मपत्रप्रभः षङ्ज ऋषभः शुकपिंजरः । कनकाभस्तु गांधारो मध्यमः कुंदसन्निभः ॥ ४७ ॥

ષડ્જ પદ્મપત્ર સમો તેજસ્વી છે; ઋષભ શુકપંખ સમો પિંગળ છે. ગાંધાર કનકાભ છે અને મધ્યમ કુંદપુષ્પ સમો શ્વેત છે.

Verse 49

पंचमस्तु भवेत्कृष्णः पीतकं धैवतं विदुः । निषादः सर्ववर्णः स्यादित्येताः स्वरवर्णताः ॥ ४८ ॥

પંચમ સ્વર કૃષ્ણવર્ણનો કહેવાય છે; ધૈવતને પીતવર્ણ જાણે છે. નિષાદ સર્વવર્ણમય કહેવાય છે—આ રીતે સ્વરોની વર્ણતા વર્ણવાઈ છે.

Verse 50

पंचमो मध्यमः षङ्ज इत्येते ब्राह्मणाः स्मृताः । ऋषभो धैवतश्चापीत्येतौ वै क्षत्रियावुभौ ॥ ४९ ॥

પંચમ, મધ્યમ અને ષડ્જ—આ સ્વરો બ્રાહ્મણ તરીકે સ્મૃત છે. ઋષભ અને ધૈવત—આ બે સ્વરો ક્ષત્રિય તરીકે કહેવાયા છે.

Verse 51

गांधारश्च निषादश्च वैश्यावर्द्धेन वै स्मृतौ । शूद्रत्वं विधिनार्द्धेन पतितत्वान्न संशयः ॥ ५० ॥

ગાંધાર અને નિષાદ—સ્મૃતિમાં અર્ધભાગે વૈશ્ય ગણાયા છે. વિધાનુસાર અર્ધભાગે શૂદ્ર પણ; અને પતિતત્વમાં શંકા નથી.

Verse 52

ऋषभो मूर्छितवर्जितो धैवतसहितश्च पंचमो यत्र । निपतति मध्यमरागे स निषादं षाङ्जवं विद्यात् ॥ ५१ ॥

મધ્યમ રાગમાં જ્યાં પંચમ ધૈવત સાથે અવરોહ કરે અને ઋષભની મૂર્ચ્છિત ગતિને ત્યજી દે—ત્યારે તે નિષાદને ષાઞ્જવ (ષડ્જ-આધારિત) જાણવો જોઈએ.

Verse 53

यदि पंचमो विरमते गांधारश्चांतरस्वरो भवति । ऋषभो निषादसहितस्तं पंचममीदृशं विद्यात् ॥ ५२ ॥

જો પંચમ સ્વર ન વાગે, તો ગાંધાર અંતરસ્વર બની જાય છે; અને ઋષભ નિષાદ સાથે મળીને આ રીતે પંચમરૂપે જાણવો.

Verse 54

गांधारस्याधिपत्येन निषादस्य गतागतैः । धैवतस्य च दौर्बल्यान्मध्यमग्राम उच्यते ॥ ५३ ॥

ગાંધારની પ્રધાનતા, નિષાદનું આગળ-પાછળ ગમન, અને ધૈવતની દુર્બળતા કારણે તેને ‘મધ્યમ-ગ્રામ’ કહેવામાં આવે છે.

Verse 55

ईषत्पृष्टो निषादस्तु गांधारश्चाधिको भवेत् । धैवतः कंपितो यत्र स षङ्गयाम ईरितः ॥ ५४ ॥

જ્યાં નિષાદને માત્ર થોડું સ્પર્શવામાં આવે, ગાંધાર પ્રધાન બને, અને ધૈવત કંપિત સ્વરે લેવાય—તે રીતને ‘ષંગયામ’ કહેવામાં આવી છે.

Verse 56

अंतरस्वरसंयुक्तः काकलिर्यत्र दृश्यते । तं तु साधारितं विद्यात्पंचमस्थं तु कैशिकम् ॥ ५५ ॥

જ્યાં કાકલી સ્વર અંતરસ્વર સાથે જોડાઈને સંભળાય, તેને ‘સાધારિત’ જાણવો; અને જ્યારે તે પંચમ પર સ્થિત હોય ત્યારે તેને ‘કૈશિક’ કહે છે.

Verse 57

कैशिकं भावयित्वा तु स्वरैः सर्वैः समंततः । यस्मात्तु मध्यमे न्यासस्तस्मात्कैशिकमध्यमः ॥ ५६ ॥

બધા સ્વરો દ્વારા ચારે તરફથી કૈશિકને પૂર્ણ રીતે વિકસાવીને, કારણ કે તેનો ન્યાસ મધ્યમ પર થાય છે, તેથી તેને ‘કૈશિક-મધ્યમ’ કહે છે.

Verse 58

काकलिर्दृश्यते यत्र प्राधान्यं पंचमस्य तु । कश्यपः कैशिकं प्राह मध्यमग्रामसंभवम् ॥ ५७ ॥

જ્યાં કાકલી સ્વર અનુભવાય અને પંચમનું પ્રાધાન્ય રહે, ત્યાં કશ્યપે મધ્યમ-ગ્રામથી ઉત્પન્ન થયેલા તે રાગભેદને ‘કૈશિક’ કહ્યો।

Verse 59

गेति गेयं विदुः प्राज्ञा धेति कारुप्रवादनम् । वेति वाद्यस्य संज्ञेयं गंधर्वस्य प्ररोचनम् ॥ ५८ ॥

પ્રાજ્ઞો જાણે છે—‘ગેતિ’ ગાવા યોગ્ય ગેયનું નામ; ‘ધેતિ’ કલાઓનું કુશળ પ્રદર્શન; અને ‘વેતિ’ વાદ્યસંગીતની સંજ્ઞા—આ ગંધર્વવિદ્યાના મનોહર અંગો છે।

Verse 60

सामवेदस्य स्वराणां सङ्गीतशास्त्रस्य स्वरेभ्यः तुलना । सामवेदः । सङ्गीतशास्त्रः । क्रुष्ट * । पञ्चमः । प्रथमः ॥ १ ॥

હવે સામવેદના સ્વરોની સંગીતશાસ્ત્રના સ્વરો સાથે તુલના—સામવેદનો જે સ્વર છે, સંગીતશાસ્ત્રમાં તે ‘ક્રુષ્ટ’ કહેવાય છે; સામવેદમાં તે ‘પંચમ’ અને સંગીતપદ્ધતિમાં તેનું નામ ‘પ્રથમ’ છે।

Verse 61

मध्यमः । द्वितीयः ॥ २ ॥

‘મધ્યમ’ સ્વરને સંગીતપદ્ધતિમાં ‘દ્વિતીય’ કહેવાય છે—આ જ બીજો।

Verse 62

गान्धारः । तृतीयः ॥ ३ ॥

‘ગાન્ધાર’ સ્વરને સંગીતપદ્ધતિમાં ‘તૃતીય’ કહેવાય છે—આ જ ત્રીજો।

Verse 63

ऋषभः । चतुर्थः ॥ ४ ॥

(નામ) ઋષભ. (તે) ચોથો છે॥

Verse 64

षड्जः । मन्द्रः ॥ ५ ॥

ષડ્જ—મન્દ્ર (ગંભીર) સ્વરમાં॥

Verse 65

धैवतः । अतिस्वार्यः ॥ ६ ॥

ધૈવત—અતિસ્વાર્ય (અતિઉચ્ચ) સ્વરમાં॥

Verse 66

निषादः । यः सामगानां प्रथमः स वेणोर्मध्यमः स्वरः । यो द्वितीयः स गांधारस्तृतीयस्त्वृषभः स्मृतः ॥ ५९ ॥

નિષાદ: સામગાનમાં જે પ્રથમ સ્વર છે, તે વીણાનો મધ્યમ સ્વર છે. જે બીજો, તે ગાંધાર કહેવાય; અને ત્રીજો ઋષભ તરીકે સ્મૃત છે॥

Verse 67

चतुर्थः षङ्ज इत्याहुः पंचमो धैवतो भवेत् । षष्ठो निषादो विज्ञेयः सप्तमः पंचमः स्मृतः ॥ ६० ॥

ચોથા સ્વરને ષડ્જ કહે છે; પાંચમો ધૈવત બને છે. છઠ્ઠો નિષાદ તરીકે જાણવો; અને સાતમો પંચમ તરીકે સ્મૃત છે॥

Verse 68

षङ्जं मयूरो वदति गावो रंभंति चर्षभम् । अजाविके तु गांधारं क्रौंचो वदति मध्यमम् ॥ ६१ ॥

મોર ષડ્જ સ્વર બોલે છે, અને ગાયો ઋષભ સ્વરમાં રંભે છે. બકરી અને ઘેટાંમાં ગાંધીર સ્વર હોય છે, તથા ક્રૌંચ પક્ષી મધ્યમ સ્વર ઉચ્ચારે છે.