Bharata’s Attachment and the Palanquin Teaching on ‘I’ and ‘Mine’

Verse 1

नारद उवाच । श्रुतं मया महामाग तापत्रयचिकित्सितम् । तथापि मे मनो भ्रांतं न स्थितिं लभतेंऽजसा ॥ १ ॥

નારદ બોલ્યા—હે મહાભાગ્યશાળી! ત્રિતાપની ચિકિત્સા મેં સાંભળી છે; છતાં મારું મન ભ્રમિત છે અને સહેજે સ્થિરતા પામતું નથી।

Verse 2

आत्मव्यतिक्रमं ब्रह्मन्दुर्जनाचरितं कथम् । सोढुं शक्येत मनुजैस्तन्ममाख्याहि मानद ॥ २ ॥

હે બ્રહ્મન! દુર્જનોના ક્રૂર આચરણને અને પોતાના આત્મસન્માનના અતિક્રમને મનુષ્યો કેવી રીતે સહન કરી શકે? હે માનદાતા, તે મને કહો।

Verse 3

सूत उवाच । तच्छ्रृत्वा नारदेनोक्तं ब्रह्मपुत्रः सनंदनः । उवाच हर्षसंयुक्तः स्मरन्भरतचेष्टितम् ॥ ३ ॥

સૂત બોલ્યા—નારદે કહેલું સાંભળી બ્રહ્મપુત્ર સનંદન આનંદથી ભરાઈ ગયો અને ભરતના આદર્શ આચરણને સ્મરીને પછી બોલ્યો।

Verse 4

सनंदन उवाच । अत्र ते कथयिष्यामि इतिहासं पुरातनम् । यं श्रुत्वा त्वन्मनो भ्रांतमास्थानं लभते भृशम् ॥ ४ ॥

સનંદન બોલ્યા—અહીં હું તને એક પ્રાચીન ઇતિહાસ કહું છું; તેને સાંભળતાં તારો ભ્રમિત મન દૃઢપણે પોતાના યોગ્ય સ્થાને સ્થિર થશે।

Verse 5

आसीत्पुरा मुनिश्रेष्ट भरतो नाम भूपतिः । आर्षभो यस्य नाम्नेदं भारतं खण्डमुच्यते ॥ ५ ॥

હે મુનિશ્રેષ્ઠ! પ્રાચીન કાળમાં ઋષભના પુત્ર ભરત નામે એક રાજા હતો; તેના નામ પરથી જ આ પ્રદેશ ‘ભારતખંડ’ તરીકે પ્રસિદ્ધ છે।

Verse 6

स राजा प्राप्तराज्यस्तु पितृपैतामहं क्रमात् । पालयामास धर्मेण पितृवद्रंजयन् प्रजाः ॥ ६ ॥

તે રાજાએ પિતા-પિતામહની પરંપરા મુજબ રાજ્ય મેળવી ધર્મથી શાસન કર્યું અને પિતાની જેમ પ્રજાને પ્રસન્ન રાખીને તેમનું પાલન કર્યું।

Verse 7

ईजे च विविधैर्यज्ञैर्भगवंतमधोक्षजम् । सर्वदेवात्मकं ध्यायन्नानाकर्मसु तन्मतिः ॥ ७ ॥

તેણે અનેક પ્રકારના યજ્ઞોથી ભગવાન અધોક્ષજની આરાધના કરી. તેમને સર્વ દેવોના આત્મસ્વરૂપ માની ધ્યાન કરતાં, વિવિધ કર્મોમાં પણ તેની બુદ્ધિ તેમામાં જ સ્થિર રહી॥

Verse 8

ततः समुत्पाद्य सुतान्विरक्तो विषयेषु सः । मुक्त्वा राज्यं ययौ विद्वान्पुलस्त्यपुहाश्रमम् ॥ ८ ॥

પછી પુત્રોને ઉત્પન્ન કરીને તે વિષયોમાં વિરક્ત થયો. રાજ્ય ત્યજી તે વિદ્વાન પુલસ્ત્યપુત્રના આશ્રમમાં ગયો॥

Verse 9

शालग्रामं महाक्षेत्रं मुमुक्षुजनसेवितम् । तत्रासौ तापसो तापसो भूत्वा विष्णोराराधनं मुने ॥ ९ ॥

શાલગ્રામ મહાક્ષેત્ર છે, મુમુક્ષુજનોથી સેવિત. હે મુને, ત્યાં તે તપસ્વી બની ભગવાન વિષ્ણુની આરાધના કરવા લાગ્યો॥

Verse 10

चकार भक्तिभावेन यथालब्धसपर्यया । नित्यं प्रातः समाप्लुत्य निर्मलेऽभलि नारद ॥ १० ॥

હે નારદ, તેણે ભક્તિભાવથી જે મળ્યું તે જ અર્પણ કરીને પૂજા કરી. અને રોજ સવારમાં નિર્મળ જળમાં સ્નાન કરીને નિત્યકર્મોનું પાલન કરતો રહ્યો॥

Verse 11

उपतिष्टेद्रविं भक्त्या गृणन्ब्रह्माक्षरं परम् । अथाश्रमे समागत्य वासुदेवं जगत्पतिम् ॥ ११ ॥

ભક્તિથી સૂર્યદેવના સમક્ષ ઊભા રહી પરબ્રહ્મના અવિનાશી અક્ષરનું જપ-સ્તુતિ કરવી જોઈએ. પછી આશ્રમમાં આવી જગત્પતિ વાસુદેવની પૂજા કરવી જોઈએ॥

Verse 12

समाहृतैः स्वयं द्रव्यैः समित्कुशमृदादिभिः । फलैः पुष्पैंस्तथा पत्रैस्तुलस्याः स्वच्छवारिभिः ॥ १२ ॥

પોતે એકત્ર કરેલી સમિધા, કુશ, માટી વગેરે દ્રવ્યો સાથે, ફળ, પુષ્પ, પત્ર અને તુલસીসহ શુદ્ધ જળથી, વિધિપૂર્વક ભગવાનની પૂજા કરવી જોઈએ।

Verse 13

पूजयन्प्रयतो भूत्वा भक्तिप्रसरसंप्लुतः । सचैकदा महाभागः स्नात्वा प्रातः समाहितः ॥ १३ ॥

તે સંયમી અને શુદ્ધ બની પૂજા કરતો, ભક્તિના પ્રસારમાં તરબોળ હતો; એક વખત તે મહાભાગ પ્રાતઃસ્નાન કરીને મનને સમાધાનમાં રાખી બેઠો।

Verse 14

चक्रनद्यां जपंस्तस्थौ मुहुर्तत्रयमंबुनि । अथाजगाम तत्तीरं जलं पातुं पिपासिता ॥ १४ ॥

ચક્રનદીમાં તે જળમાં નિમગ્ન રહી જપ કરતી ત્રણ મુહૂર્ત સુધી ઊભી રહી; પછી તરસથી વ્યાકુળ થઈ પાણી પીવા તે કિનારે આવી।

Verse 15

आसन्नप्रसवा ब्रह्मन्नैकैव हिणी वनात् । ततः समभवत्तत्र पीतप्राये जले तया ॥ १५ ॥

હે બ્રાહ્મણ! પ્રસવ નજીક આવેલી એક હરણીએ વનમાંથી બહાર આવી; પછી ત્યાં જ, તેના દ્વારા લગભગ પી લેવાયેલા જળ પાસે, તેણે પ્રસવ કર્યો।

Verse 16

सिंहस्य नादः सुमहान् सर्वप्राणिभयंकरः । ततः सा सिंहसन्नादादुत्प्लुता निम्नगातटम् ॥ १६ ॥

સિંહનો નાદ અતિ મહાન હતો, સર્વ પ્રાણીઓને ભયંકર લાગતો; તે સિંહનાદ સાંભળીને તે ઉછળી પડી અને નદીના નીચલા કિનારે પહોંચી ગઈ।

Verse 17

अत्युञ्चारोहणेनास्या नद्यां गर्भः पपात ह । तमुह्यमानं वेगेन वीचिमालापरिप्लुतम् ॥ १७ ॥

તે અચાનક બહુ ઊંચે ચઢી ગઈ તેથી તેનો ગર્ભ નદીમાં પડી ગયો. પ્રવાહના વેગે વહેતો તે તરંગોની માળામાં ઘેરાઈ ગયો.

Verse 18

जग्राह भरतो गर्भात्पतितं मृगपोतकम् । गर्भप्रच्युतिदुःखेन प्रोत्तुंगाक्रणेन च ॥ १८ ॥

ભરતે ગર્ભમાંથી પડી ગયેલ તે મૃગપોતકને ઉઠાવી લીધો. ગર્ભપાતના દુઃખથી અને ઊંચા કરુણ રોદનથી તે વ્યથિત થયો.

Verse 19

मुनीन्द्र सा तु हरिणी निपपात ममार च । हरिणीं तां विलोक्याथ विपन्नां नृपतापसः ॥ १९ ॥

હે મુનીન્દ્ર! તે હરિણી પડી ગઈ અને મરી ગઈ. તે નિષ્પ્રાણ હરિણીને જોઈ તપસ્વી બનેલા રાજા અત્યંત વ્યાકુળ થયો.

Verse 20

मृगपोतं समागृह्य स्वमाश्रममुपागतः । चकारानुदिनं चासौ मृगपोतस्य वै नृपः ॥ २० ॥

મૃગપોતકને સાથે લઈ તે રાજા પોતાના આશ્રમમાં પાછો આવ્યો. અને રોજેરોજ તે મૃગપોતકની સેવા-સંભાળ કરતો રહ્યો.

Verse 21

पोषणं पुष्यमाणश्च स तेन ववृधे मुने । चचाराश्रमपर्यंतं तृणानि गहनेषु सः ॥ २१ ॥

હે મુને! પોષણ પામી અને સતત પાળવામાં આવતાં તે વધતો ગયો. તે આશ્રમની સીમા સુધી ફરતો અને ઘન ઝાડીઓમાં તૃણ ચરતો રહ્યો.

Verse 22

दूरं गत्वा च शार्दूलत्रासादभ्याययौ पुनः । प्रातर्गत्वादिदूरं च सायमायात्यथाश्रमम् ॥ २२ ॥

તે દૂર ગયો, પરંતુ વાઘના ભયથી ફરી પાછો આવ્યો. પ્રાતઃકાળે નીકળી બહુ દૂર જાય, છતાં સાંજે ફરી આશ્રમમાં પરત આવે॥૨૨॥

Verse 23

पुनश्च भरतस्याभूदाश्रमस्योटजांतरे । तस्यतस्मिन्मृगे दूरसमीपपरिवर्तिनि ॥ २३ ॥

ફરી ભરતના આશ્રમમાં—કુટિયાઓની વચ્ચે—તેનું મન એ હરણ તરફ જ વારંવાર વળતું; તે ક્યારેક દૂર, ક્યારેક નજીક ફરતું હતું॥૨૩॥

Verse 24

आसीञ्चेतः समासक्तं न तथा ह्यच्युते मुने । विमुक्तराज्यतनयः प्रोज्झिताशेषबांधवः ॥ २४ ॥

હે મુનિ, ત્યાં તેનું ચિત્ત અત્યંત આસક્ત થયું, પરંતુ અચ્યુત પ્રભુમાં તેવી આસક્તિ ન થઈ. રાજ્ય અને પુત્રનો ત્યાગ કરીને, બાકી બધા બંધુઓને પણ છોડ્યા છતાં, અવિનાશી પરમાત્મામાં સમાન ભક્તિ સ્થિર ન થઈ॥૨૪॥

Verse 25

ममत्व स चकारोञ्चैस्तस्मिन्हरिणपोतके । किं वृकैभक्षितो व्याघ्नैः किं सिंहेन निपातितः ॥ २५ ॥

તે હરણના બચ્ચા પ્રત્યે ઊંચે સ્વરે મમતા બાંધીને વિચારવા લાગ્યો—“શું વાઘિયાંએ ખાઈ લીધું? વાઘોએ પકડી લીધું? કે સિંહે પાડી દીધું?”॥૨૫॥

Verse 26

चिरायमाणे निष्कांते तस्यासीदिति मानसम् । प्रीतिप्रसन्नवदनः पार्श्वस्थे चाभवन्मृगे ॥ २६ ॥

તે લાંબા સમય સુધી બહાર ન આવ્યો ત્યારે તેના મનમાં વિચાર ઊઠ્યો—“શું તેને કંઈ થયું હશે?” અને તે મૃગ પ્રેમ-આનંદથી પ્રસન્ન મુખવાળો બની તેની બાજુમાં જ ઊભો રહ્યો॥૨૬॥

Verse 27

समाधिभंगस्तस्यासीन्ममत्वाकृष्टमानसः । कालेन गच्छता सोऽथ कालं चक्रे महीपतिः ॥ २७ ॥

તેની સમાધિ ભંગ થઈ, કારણ કે ‘મારું’ એવા મમત્વે તેનું મન ખેંચાઈ ગયું. સમય આગળ વધતાં તે ભૂપતિ રાજા પણ યથાકાળ કાળના અધિકારમાં આવી અંત પામ્યો।

Verse 28

पितेव सास्त्रं पुत्रेण मृगपोतेन वीक्षितः । मृगमेव तदाद्राक्षीत्त्यजन्प्राणानसावपि ॥ २८ ॥

જેમ પિતા સ્નેહથી પુત્રને જુએ, તેમ તેણે તે મૃગશાવકને નિહાળ્યો. તે ક્ષણે તેને માત્ર હરણ જ દેખાયું; પ્રાણ છોડતાં પણ તેનું મન તેમાં જ સ્થિર રહ્યું।

Verse 29

मृगो बभूव स मुने तादृशीं भावनां गतः । जाति स्मरत्वादुद्विग्नः संसारस्य द्विजोत्तम ॥ २९ ॥

હે મુનિ, એવી જ ભાવનામાં પડવાથી તે હરણ બન્યો. હે દ્વિજોત્તમ, પૂર્વજન્મનું સ્મરણ હોવાથી તે સંસારથી વ્યાકુળ થયો।

Verse 30

विहाय मातरं भूयः शालग्राममुपाययौ । शुष्कैस्तृणैस्तथा पर्णैः स कुर्वन्नात्मपोषणम् ॥ ३० ॥

તે ફરી માતાને છોડીને શાલગ્રામ ગયો. ત્યાં સૂકા તણખાં અને પાંદડાંથી પોતાનો આહાર બનાવી પોતાનું પોષણ કરતો રહ્યો।

Verse 31

मृगत्वहेतुभूतस्य कर्मणो निष्कृतिं ययौ । तत्र चोत्सृष्टदेहोऽसौ जज्ञे जातिस्मरो द्विजः ॥ ३१ ॥

મૃગત્વનું કારણ બનેલા કર્મનું તેણે પ્રાયશ્ચિત્ત કર્યું. ત્યાં તે દેહ ત્યજી, પૂર્વજન્મસ્મરણયુક્ત દ્વિજ તરીકે ફરી જન્મ્યો।

Verse 32

सदाचारवतां शुद्धे यागिनां प्रवरे कुले । सर्वविज्ञान संपन्नः सर्वशास्त्रार्थतत्त्ववित् ॥ ३२ ॥

તે સદાચારીઓ અને શુદ્ધ યજ્ઞકર્તાઓના શ્રેષ્ઠ કુળમાં જન્મેલો, સર્વ વિજ્ઞાનથી સંપન્ન અને સર્વ શાસ્ત્રોના અર્થ-તત્ત્વનો યથાર્થ જાણકાર હતો।

Verse 33

अपश्यत्स मुनिश्रेष्टः स्वात्मानं प्रकृतेः परम् । आत्मनोधिगतज्ञानाद्द्वेवादीनि महामुने ॥ ३३ ॥

પછી તે મુનિશ્રેષ્ઠે પોતાના આત્માને પ્રકૃતિથી પરે દર્શાવ્યો; અને હે મહામુને, આત્મસાક્ષાત્ જ્ઞાનથી દ્વેષ આદિ ક્લેશો દૂર થયા।

Verse 34

सर्वभूतान्यभे देन ददर्श स महामतिः । न पपाठ गुरुप्रोक्तं कृतोपनयनः श्रुतम् ॥ ३४ ॥

તે મહામતિએ સર્વ ભૂતોને અભેદભાવથી જોયાં; છતાં ઉપનયન સંસ્કાર થયા પછી પણ ગુરુએ કહેલી શ્રુતિનો અભ્યાસ કર્યો નહીં।

Verse 35

न ददर्श च कर्माणि शास्त्राणि जगृहे न च । उक्तोऽपि बहुशः किंचिज्जंड वाक्यमभाषत ॥ ३५ ॥

તે ન તો વિધિપ્રાપ્ત કર્મો તરફ નજર કરતો, ન શાસ્ત્રો ગ્રહણ કરતો; અને વારંવાર કહ્યા છતાં થોડાં જ જડ, અર્થહીન વચનો બોલતો।

Verse 36

तदप्यसंस्कारगुणं ग्रामभाषोक्तिसंयुतम् । अपद्धस्तवपुः सोऽपि मलिनांबरधृङ् मुने ॥ ३६ ॥

તેની વાણી પણ સંસ્કારગુણથી રહિત, ગામઠી બોલચાલ સાથે મિશ્રિત હતી; અને હે મુને, તેનું રૂપ પણ અસ્તવ્યસ્ત હતું તથા તે મલિન વસ્ત્રો ધારણ કરતો હતો।

Verse 37

क्लिन्नदंतांतरः सर्वैः परिभूतः स नागरैः । संमानेन परां हानिं योगर्द्धेः कुरुते यतः ॥ ३७ ॥

દાંતની વચ્ચે મેલ ચોંટીને અશુચિ દેખાય તો નગરવાસીઓ સૌ તેને તિરસ્કારે છે; કારણ કે આવા અપમાનથી યોગસિદ્ધિ અને સમૃદ્ધિની મહાન હાનિ થાય છે।

Verse 38

जनेनावमतो योगी योगसिद्धिं च विंदति । तस्माञ्चरेत वै योगी सतां धर्ममदूषयन् ॥ ३८ ॥

લોકો અવમાન કરે તોય યોગી યોગસિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરે છે. તેથી યોગીએ સજ્જનોના ધર્મને દૂષિત કર્યા વિના આચરણ કરવું જોઈએ.

Verse 39

जना यथावमन्येयुर्गच्छेयुर्नैव संगतिम् । हिरण्यगर्भवचनं विचिंत्येत्थं महामतिः ॥ ३९ ॥

લોકો તેને તુચ્છ ગણે અને સંગત પણ ન કરે તો પણ મહામતિ પુરુષે હિરણ્યગર્ભ (બ્રહ્મા)ના વચનનું આમ ચિંતન કરવું જોઈએ.

Verse 40

आत्मानं दर्शयामास जडोन्मत्ताकृतिं जने । भुंक्ते कुल्माषवटकान् शाकं त्रन्यफलं कणान् ॥ ४० ॥

તેણે લોકો સામે પોતાને જડ અને ઉન્મત્ત જેવો દર્શાવ્યો; અને તે કર્કશ આહાર પર જીવ્યો—ઉકાળેલા ધાન્યના ગોળા, શાક, વનફળ અને છૂટા કણો ખાધા.

Verse 41

यद्यदाप्नोति स बहूनत्ति वै कालसंभवम् । पितर्युपरते सोऽथ भ्रातृभ्रातृव्यबांधवैः ॥ ४१ ॥

માણસ જે કંઈ ધન મેળવે છે તે કાળથી ઉત્પન્ન છે અને નિશ્ચિત જ ઘણા લોકો તેને ભોગવે છે. પિતા પરલોક પામ્યા પછી એ જ ધન ભાઈઓ, કાકાના પુત્રો અને અન્ય બંધુઓ દ્વારા વપરાય છે.

Verse 42

कारितः क्षेत्रकर्मादि कदन्नाहारपोषितः । सरूक्षपीनावयवो जडकारी च कर्मणि ॥ ४२ ॥

ખેતકામ વગેરે કઠિન પરિશ્રમમાં ધકેલાયેલો, નીચું અને રૂક્ષ અન્ન ખાઈ પોષાયેલો; તેના અંગો સૂકા‑કૃશ થયા અને તે કામમાં જડ તથા મંદ બની ગયો।

Verse 43

सर्वलोकोपकरणं बभूवाहारवेतनः । तं तादृशमसंस्कारं विप्राकृतिविचेष्टितम् ॥ ४३ ॥

તે સર્વ લોકો માટે ઉપયોગી એવો સેવક બન્યો; વેતન તરીકે માત્ર ભોજન જ મળતું. છતાં તે એવો જ અસંસ્કૃત રહ્યો—બ્રાહ્મણ સ્વભાવ હોવા છતાં અયોગ્ય વર્તન કરતો રહ્યો।

Verse 44

क्षत्ता सौवीरराज्यस्य विष्टियोग्यममन्यत । स राजा शिबिकारूढो गंतुं कृतमतिर्द्विज ॥ ४४ ॥

હે દ્વિજ! સૌવીર રાજ્યના ક્ષત્તાએ તેને બળજબરીના કામ (વિષ્ટિ) માટે યોગ્ય માન્યો. રાજા પાલકીમાં બેઠો હતો અને યાત્રા પર જવાનો નિશ્ચય કરી ચૂક્યો હતો।

Verse 45

बभूवेक्षुमतीतीरे कपिलर्षेर्वराश्रमम् । श्रेयः किमत्र संसारे दुःखप्राये नृणामिति ॥ ४५ ॥

ઇક્ષુમતી નદીના કાંઠે કપિલ ઋષિનો ઉત્તમ આશ્રમ હતો. (તે વિચાર્યો:) ‘દુઃખપ્રધાન આ સંસારમાં મનુષ્યોનું સાચું શ્રેય શું છે?’

Verse 46

प्रष्टुं तं मोक्षधर्मज्ञं कपिलाख्यं महामुनिम् । उवाह शिबिकामस्य क्षत्तुर्वचनचोदितः ॥ ४६ ॥

મોક્ષધર્મના જ્ઞાતા કપિલ નામના મહામુનિને પૂછવાની ઇચ્છાથી, ક્ષત્તાના વચનથી પ્રેરિત થઈ તેણે તે પાલકી વહન કરી।

Verse 47

नृणां विष्टिगृहीतानामन्येषां सोऽपि मध्यगः । गृहीतो विष्टिना विप्र सर्वज्ञानैकभाजनम् ॥ ४७ ॥

વિષ્ટિ નામના અશુભ પ્રભાવથી ગ્રસ્ત મનુષ્યોમાં અને અન્ય લોકોમાં પણ, મધ્યમાં ઊભેલા તે મુનિ પણ, હે બ્રાહ્મણ, વિષ્ટિથી ગ્રહિત થયો—જે સર્વજ્ઞાનનો એકમાત્ર પાત્ર હતો.

Verse 48

जातिस्मरोऽसौ पापस्य क्षयकाम उवाह ताम् । ययौ जडगतिस्तत्र युगमात्रावलोकनम् ॥ ४८ ॥

પૂર્વજન્મ સ્મરણ કરનાર તે, પાપક્ષયની ઇચ્છાથી, તેણીને પરણ્યો. ત્યારબાદ જડ જેવી ગતિથી ત્યાં જ રહ્યો, જાણે યುಗમાત્ર માત્ર નિહાળતો રહ્યો હોય.

Verse 49

कुर्वन्मतिमतां श्रेष्टस्ते त्वन्ये त्वरितं ययुः । विलोक्य नृपतिः सोऽथ विषमं शिबिकागतम् ॥ ४९ ॥

મતિવંતોમાં શ્રેષ્ઠ તે વિચાર કરતો હતો, ત્યારે બીજા લોકો ઝડપથી આગળ ગયા. પછી રાજાએ શિબિકાની અસમાન ચાલ જોઈને ધ્યાન આપ્યું.

Verse 50

किमेतदित्याह समं गम्यतां शिबिकावहाः । पुनस्तथैव शिबिकां विलोक्य विषमां हसन् ॥ ५० ॥

તેણે કહ્યું, “આ શું છે? હે શિબિકા વહન કરનારાઓ, સમાન રીતે ચાલો.” પછી ફરી એ જ રીતે શિબિકા અસમાન થતી જોઈને તે હસ્યો.

Verse 51

नृपः किमेऽतदित्याह भवद्भिर्गम्यतेऽन्यथा । भूपतेर्वदतस्तस्य श्रुत्वेत्थं बहुशो वचः । शिबिकावाहकाः प्रोचुरयं यातीत्यसत्वरम् ॥ ५१ ॥

રાજાએ કહ્યું, “આ શું છે? તમે લોકો બીજી રીતે, ખોટી રીતે ચાલો છો.” ભુપતિના આવા વચનો વારંવાર સાંભળી શિબિકા-વાહકોએ કહ્યું, “આ તો ચાલે છે,” અને તેઓ ઉતાવળ વિના આગળ વધ્યા.

Verse 52

राजोवाच । किं श्रांतोऽस्यल्पमध्वानं त्वयोढा शिबिका मम । किमायाससहो न त्वं पीवा नासि निरीक्ष्यसे ॥ ५२ ॥

રાજાએ કહ્યું—માર્ગ તો થોડો છે, છતાં મારી શિબિકા વહન કરતાં તું થાકી ગયો શું? પરિશ્રમ સહન ન થાય શું? તું બળવાન નથી શું? તને જોઈને તો એવું લાગતું નથી।

Verse 53

ब्राह्मण उवाच । नाहं पीवा न चैवोढा शिबिका भवतो मया । न श्रांतोऽस्मि न चायासो वोढान्योऽस्ति महीपते ॥ ५३ ॥

બ્રાહ્મણે કહ્યું—હું ન તો મદ્યપાન કરનાર છું, ન તો આપની શિબિકા વહન કરનાર. હું થાક્યો નથી, મને કષ્ટ પણ નથી, હે મહારાજ. વહન કરનાર તો બીજો છે।

Verse 54

राजोवाच । प्रत्यक्षं दृश्यते पीवात्वद्यापि शिबिका त्वयि । श्रमश्च भारो द्वहने भवत्येव हि देहिनाम् ॥ ५४ ॥

રાજાએ કહ્યું—આજે પણ સ્પષ્ટ દેખાય છે કે શિબિકા તારા પર ભારે છે. દેહધારીઓને ભાર વહન કરતાં થાક અને બોજો નિશ્ચયે થાય છે।

Verse 55

ब्राह्मण उवाच । प्रत्यक्षं भवता भूप यद्दृष्टं मम तद्वद । बलवानबलश्चेति वाच्यं पश्चाद्विशेषणम् ॥ ५५ ॥

બ્રાહ્મણે કહ્યું—હે ભূপ! તમે જે પ્રત્યક્ષ જોયું છે તે જ કહો. ‘બળવાન’ અને ‘નિર્બળ’ એવા વિશેષણો પછી, ગૌણ ભેદરૂપે કહેવા યોગ્ય છે।

Verse 56

त्वयोढा शिबिका चेति त्वय्यद्यापि च संस्थिता । मिथ्या तदप्यत्र भवान् श्रृणोतु वचनं मम ॥ ५६ ॥

‘શિબિકા તું વહન કરી’—આ ભાવના આજે પણ તારા મનમાં સ્થિર છે; પરંતુ તે ખોટી છે. આ વિષયમાં મારું વચન સાંભળ।

Verse 57

भूमौ पादयुगं चाथ जंघे पादद्वये स्थिते । ऊरु जंघाद्वयावस्थौ तदाधारं तथोदरम् ॥ ५७ ॥

ભૂમિ પર પાદયુગલ સ્થિત છે; તે બે પાદ પર જંઘાઓ ઊભી છે. જંઘાદ્વય પર ઊરુ સ્થિત છે અને તેમનો આધાર ઉદર (ધડ) છે.

Verse 58

वक्षस्थलं तथा बाहू स्कंधौ चोदरसंस्थितौ । स्कंधाश्रितयें शिबिका ममाधारोऽत्र किंकृतः ॥ ५८ ॥

વક્ષસ્થળ, બાહુઓ અને સ્કંધ—આ બધું ઉદર પર સ્થિત છે. આ શિબિકા સ્કંધ પર આશ્રિત છે; તો અહીં ‘હું’નો આધાર શું, અને ખરેખર વહન થતું કોણ?

Verse 59

शिबिकायां स्थितं चेदं देहं त्वदुपलक्षितम् । तत्र त्वमहमप्यत्रेत्युच्यते चेदमन्यथा ॥ ५९ ॥

જો શિબિકામાં સ્થિત આ દેહને ‘તું’ તરીકે ઓળખવામાં આવે, તો ત્યાં પણ કહી શકાય—‘તું ત્યાં અને હું અહીં’; પરંતુ સત્ય તત્ત્વ તો અન્યથા છે.

Verse 60

अहं त्वं च तथान्ये च भूतैरुह्याश्च पार्थिव । गुणप्रवाहपतितो भूतवर्गोऽपि यात्ययम् ॥ ६० ॥

હે પાર્થિવ! હું, તું અને અન્ય સૌ—વૃક્ષાદિ સ્થાવર જીવો પણ—આ સમગ્ર ભૂતસમૂહ ગુણપ્રવાહમાં પડી પરિવર્તન તરફ વહેતો જાય છે.

Verse 61

कर्मवश्या गुणश्चैते सत्त्वाद्याः पृथिवीपते । अविद्यासंचितं कर्मतश्चाशेषेषु जंतुषु ॥ ६१ ॥

હે પૃથ્વીપતે! સત્ત્વાદિ આ ગુણો પણ કર્મના વશમાં છે. અવિદ્યાથી કર્મ સંચિત થાય છે અને તે જ કર્મ સર્વ જંતુઓમાં નિઃશેષ રીતે પ્રવર્તે છે.

Verse 62

आत्मा शुद्धोऽक्षरः शांतो निर्गुणः प्रकृते परः । प्रवृद्ध्यपचयौ न स्त एकस्याखिलजंतुषु ॥ ६२ ॥

આત્મા શુદ્ધ, અક્ષય અને શાંત છે; તે નિર્ગુણ છે અને પ્રકૃતિથી પર છે. સર્વ જીવોમાં સ્થિત તે એક આત્માને ન વૃદ્ધિ છે ન ક્ષય.

Verse 63

यदा नोपचयस्तस्य नचैवापचयो नृप । तदापि बालिशोऽसि त्वं कया युक्त्या त्वयेरितम् ॥ ६३ ॥

હે રાજન! જ્યારે તેને ન વધારો છે ન ઘટાડો, ત્યારે પણ તું બાળિશ છે. કઈ યુક્તિથી તું આ રીતે બોલ્યો?

Verse 64

भूपादजंघाकट्यूरुजठरादिषु संस्थिता । शिबिकेयं यदा स्कंधे तदा भारः समस्त्वया ॥ ६४ ॥

જ્યારે આ શિબિકા ધરતી પર—પગ, પિંડળી, કમર, જાંઘ, પેટ વગેરે પર—આધારિત રહે છે, ત્યારે અનેકનો સહારો હોય છે; પરંતુ જ્યારે તે તારા ખભા પર મૂકાય છે, ત્યારે સમગ્ર ભાર તું જ વહન કરે છે.

Verse 65

तथान्यजंतुभिर्भूप शिबिकोढान केवलम् । शैलद्रुमगृहोत्थोऽपि पृथिवीसंभवोऽपि च ॥ ६५ ॥

હે ભુપ! તેમ જ આ શિબિકા અને તેને વહન કરવું પણ માત્ર અન્ય જીવોનું જ કાર્ય છે. પર્વત, વૃક્ષ અને ગૃહમાંથી જે કંઈ ઉત્પન્ન થાય છે, તે પણ પૃથ્વીમાંથી જ જન્મે છે.

Verse 66

यथा पुंसः पृथग्भावः प्राकृतैः करणैर्नृप । सोढव्यः सुमहान्भारः कतमो नृप ते मया ॥ ६६ ॥

હે નૃપ! જેમ મનુષ્યનો અલગપણાનો ભાવ પ્રાકૃત કરણોથી ઊપજે છે, તેમ ‘અતિ મહાન ભાર’ પણ કલ્પના માત્ર છે. કહો, હે રાજન, તમારો કયો ભાર હું વહન કરું?

Verse 67

यद्द्रव्यो शिबिका चेयं तद्द्रव्यो भूतसंग्रहः । भवतो मेऽखिलस्यास्य समत्वेनोपबृंहितः ॥ ६७ ॥

જે દ્રવ્યથી આ શિબિકા બનેલી છે, એ જ દ્રવ્યથી સર્વ જીવસમૂહ પણ બનેલો છે. તમારા ઉપદેશથી સમત્વ-દર્શન દ્વારા આ સમગ્ર જગતનું મારું જ્ઞાન દૃઢ થયું છે.

Verse 68

सनंदन उवाच । एवमुक्त्वाऽभवंन्मौनी स वहञ्शिबिकां द्विजः । सोऽपि राजाऽवतीर्योर्व्यां तत्पादौ जगृहे त्वरन् ॥ ६८ ॥

સનંદન બોલ્યા: આમ કહી તે બ્રાહ્મણ મૌન થયો અને શિબિકા વહન કરતો રહ્યો. રાજા પણ ત્વરાથી જમીન પર ઉતરી દોડી જઈ તેના ચરણો પકડી લીધા.

Verse 69

राजोवाच । भो भो विसृज्य शिबिकां प्रसादं कुरु मे द्विज । कथ्यतां को भवानत्र जाल्मरुपधरः स्थितः ॥ ६९ ॥

રાજાએ કહ્યું: અરે અરે! શિબિકા મૂકી દો અને મારા પર કૃપા કરો, હે દ્વિજ. કહો તો—અહીં આ દયનીય વેશ ધારણ કરીને ઊભા રહેનાર તમે કોણ?

Verse 70

यो भवान्यदपत्यं वा यदागमनकारणम् । तत्सर्वं कथ्यतां विद्वन्मह्यं शुश्रूषवे त्वया ॥ ७० ॥

હે વિદ્વાન, તમે કોણ છો, ભવાનીનું સંતાન કોણ છે, અને તમારા આવવાનો કારણ શું છે—આ બધું મને કહો; કારણ કે હું તમારી વાત સાંભળવા આતુર છું.

Verse 71

ब्राह्मण उवाच । श्रूयतां कोऽहमित्येतद्वक्तुं भूप न शक्यते । उपयोगनिमित्तं च सर्वत्रागमनक्रिया ॥ ७१ ॥

બ્રાહ્મણે કહ્યું: સાંભળો. હે રાજન, ‘હું કોણ છું’ એમ તે રીતે કહેવું શક્ય નથી. સર્વત્ર આવવું-જવું કોઈ ને કોઈ પ્રયોજનના કારણે જ થાય છે.

Verse 72

सुखदुःखोपभोगौ तु तौ देहाद्युपपादकौ । धर्माधर्मोद्भवौ भोक्तुं जंतुर्देहादिमृच्छति ॥ ७२ ॥

સુખ-દુઃખનો ઉપભોગ જ દેહ વગેરેની પ્રાપ્તિનું કારણ છે. ધર્મ-અધર્મથી ઉત્પન્ન ફળ ભોગવવા જીવ દેહાદિ અવસ્થાઓ પામે છે॥૭૨॥

Verse 73

सर्वस्यैव हि भूपाल जंतोः सर्वत्र कारणम् । धर्माधर्मौ यतस्तस्मात्कारणं पृच्छ्यते कुतः ॥ ७३ ॥

હે ભૂપાલ! સર્વત્ર સર્વ જીવ માટે ધર્મ અને અધર્મ જ કારણ છે; તેથી અલગથી ‘કારણ’ ક્યાંથી પૂછાય?॥૭૩॥

Verse 74

राजोवाच । धर्माधर्मौ न संदेहः सर्वकार्येषु कारणम् । उपभोगनिमित्तं च देहाद्देहांतरागमः ॥ ७४ ॥

રાજાએ કહ્યું—નિઃસંદેહ ધર્મ અને અધર્મ જ સર્વ કર્મો તથા તેમના ફળોના કારણ છે; અને ભોગ માટે જ જીવ એક દેહથી બીજા દેહમાં જાય છે॥૭૪॥

Verse 75

यत्त्वेतद्भवता प्रोक्तं कोऽहमित्येतदात्मनः । वक्तुं न शक्यते श्रोतुं तन्ममेच्चा प्रवर्तते ॥ ७५ ॥

આપે જે કહ્યું—‘હું કોણ?’ એવો આત્મવિચાર—તે સાચે તો કહી પણ શકાય નહિ, પૂરેપૂરો સાંભળી પણ શકાય નહિ; છતાં તેને અનુસરવાની મારી તરસ જાગી છે॥૭૫॥

Verse 76

योऽस्ति योऽहमिति ब्रह्मन्कथं वक्तुं न शक्यते । आत्मन्येव न दोषाय शब्दोऽहमिति यो द्विजा ॥ ७६ ॥

હે બ્રાહ્મણ! ‘જે છે’ અને ‘જે હું છું’ એ તત્ત્વ શબ્દોમાં કહી શકાય તેમ નથી. હે દ્વિજજન! આત્મા માટે જ ‘હું’ શબ્દનો પ્રયોગ દોષ નથી॥૭૬॥

Verse 77

ब्राह्मण उवाच । शब्दोऽहमिति दोषाय नात्मन्येवं तथैव तत् । अनात्मन्यात्मविज्ञानं शब्दो वा श्रुतिलक्षणः ॥ ७७ ॥

બ્રાહ્મણે કહ્યું— ‘હું શબ્દ છું’ એવું કહેવું દોષકારક છે; આત્મા વિષે તેમ નથી. અનાત્મામાં આત્મજ્ઞાનનો આરોપ દોષ છે; ‘શબ્દ’ તો શ્રુતિમાં માન્ય માત્ર એક સંજ્ઞા-લક્ષણ છે.

Verse 78

जिह्वा ब्रवीत्यहमिति दंतौष्टतालुक नृप । एतेनाहं यतः सर्वे वाङ्निष्पादनहेतवः ॥ ७८ ॥

હે નૃપ! જીભ કહે છે— ‘હું બોલું છું’; દાંત, હોઠ અને તાલુ પણ સહકાર આપે છે. છતાં ‘હું’ એવો અભિમાન જીભ દ્વારા જ પ્રગટ થાય છે; આ બધાં તો વાણી ઉત્પન્ન કરવાના સહાયક કારણો છે.

Verse 79

किं हेतुभिर्वदूत्येषा वागेवाहमिति स्वयम् । तथापि वागहमेद्वक्तुमित्थं न युज्यते ॥ ७९ ॥

તે કારણોના આધારથી કેમ બોલે? વાણી પોતે જ કહે છે— ‘હું વાણી છું’. છતાં ‘હું વાણી છું’ એમ આ રીતે કહેવું યોગ્ય નથી.

Verse 80

पिंडः पृथग्यतः पुंसः शिरःपाण्यादिलक्षणः । ततोऽहमिति कुत्रैनां संज्ञां राजन्करोम्यहम् ॥ ८० ॥

હે રાજન! શિર, હાથ વગેરે લક્ષણો ધરાવતો આ દેહપિંડ પુરુષ (આત્મા)થી જુદો છે; તો પછી ‘હું’ એવી સંજ્ઞા હું તેને ક્યાં યોગ્ય રીતે આપું?

Verse 81

यद्यन्योऽस्ति परः कोऽपि मत्तः पार्थिवसत्तम् । न देहोऽहमयं चान्ये वक्तुमेवमपीष्यते ॥ ८१ ॥

હે પાર્થિવસત્તમ! જો મારે કરતાં પર કોઈ હોય તો અન્ય લોકો એમ કહી શકે; પરંતુ ‘હું આ દેહ નથી’ એવો દાવો બીજાએ કરવો યોગ્ય નથી.

Verse 82

यदा समस्तदेहेषु पुमानेको व्यवस्थितः । तददा हि को भवान्कोऽहमित्येतद्विफलं वचः ॥ ८२ ॥

જ્યારે સર્વ દેહોમાં એક જ પુરુષ (આત્મા) સ્થિત છે એવો બોધ થાય, ત્યારે “તમે કોણ અને હું કોણ” એવી વાત નિષ્ફળ બને છે।

Verse 83

त्वं राजा शिबिका चेयं वयं वाहाः पुरः सराः । अयं च भवतो लोको न सदेतन्नृपोच्यते ॥ ८३ ॥

તમે રાજા, આ શિબિકા (પાલકી), અને અમે તેને વહન કરનાર—આગળ આગળ ચાલનાર; છતાં તમારું આ ‘રાજત્વ’ સત્ય નથી, તેથી પરમાર્થથી તમે રાજા કહેવાતા નથી।

Verse 84

वृक्षाद्दारु ततश्चेयं शिबिका त्वदधिष्टिता । क्व वृक्षसंज्ञा वै तस्या दारुसंज्ञाथवा नृप ॥ ८४ ॥

વૃક્ષમાંથી દારુ (લાકડું) થાય છે અને એ લાકડામાંથી આ શિબિકા (પાલકી) બનેલી છે, જેમાં તમે બેઠા છો; હે નૃપ, હવે તેમાં ‘વૃક્ષ’ નામ ક્યાં રહ્યું, અથવા ‘દારુ’ નામ ક્યાં?

Verse 85

वृक्षारूढो महाराजो नायं वदति ते जनः । न च दारुणि सर्वस्त्वां ब्रवीति शिबिकागतम् ॥ ८५ ॥

હે મહારાજ, તમે વૃક્ષ પર ચઢેલા હો ત્યારે લોકો તમને સંબોધતા નથી; અને તમે પાલકીમાં બેઠા હો ત્યારે પણ કોઈ તમને જમીન પર હો તેમ કહીને બોલાવતું નથી।

Verse 86

शिबिकादारुसंघातो स्वनामस्थितिसंस्थितः । अन्विष्यतां नृपश्रेष्टानन्ददाशिबिका त्वया ॥ ८६ ॥

આ શિબિકા (પાલકી) તો લાકડાના ટુકડાઓનો માત્ર સમૂહ છે, ‘શિબિકા’ નામ માટે ગોઠવાયેલ; હે નૃપશ્રેષ્ઠ, તમે તેને તપાસો—તે વિવેક જગાવી બોધ અને આનંદ આપશે।

Verse 87

एवं छत्रं शलाकाभ्यः पृथग्भावो विमृश्यताम् । क्व जातं छत्रमित्येष न्यायस्त्वयि तथा मयि ॥ ८७ ॥

એ જ રીતે છત્ર અને તેની શલાકાઓથી અલગપણાની કલ્પનાને સારી રીતે વિચારવી જોઈએ. “છત્ર ક્યાંથી જન્મ્યું?”—આ જ ન્યાય તારા પર પણ અને મારા પર પણ સમાન રીતે લાગુ પડે છે.

Verse 88

पुमान्स्त्री गौरजा बाजी कुंजरो विहगस्तरुः । देहेषु लोकसंज्ञेयं विज्ञेया कर्महेतुषु ॥ ८८ ॥

પુરુષ-સ્ત્રી, ગાય-બકરી-ઘોડો, હાથી-પક્ષી-વૃક્ષ—આ બધાં લોકમાં પ્રચલિત નામો દેહોને લગતા છે; અને એ કર્મ-હેતુઓથી ઉત્પન્ન થયાં એમ જાણવાં.

Verse 89

पुमान्न देवो न नरो न पशुर्न च पादपः । शरीराकृतिभेदास्तु भूपैते कर्मयोनयः ॥ ८९ ॥

આત્મા ખરેખર દેવ નથી, નર નથી, પશુ નથી, અને વૃક્ષ પણ નથી. હે રાજન, આ તો માત્ર શરીર-આકૃતિના ભેદ છે; જે કર્મ-યોનિમાંથી ઉત્પન્ન થાય છે.

Verse 90

वस्तु राजेति यल्लेके यञ्च राजभटात्मकम् । तथान्यश्च नृपेत्थं तन्न सत्यं कल्पनामयम् ॥ ९० ॥

લોકમાં જેને ‘રાજા’ કહીને વાસ્તવ વસ્તુ માનવામાં આવે છે, અને જે ‘રાજા-ભટ’ (રાજા અને સેવકવર્ગ) રૂપે રચાયેલું ગણાય છે, તેમજ આ રીતે જે કંઈ ‘શાસક’ માનાય—તે પરમ સત્ય નથી; તે કલ્પનામય છે.

Verse 91

यस्तु कालांतरेणापि नाशसंज्ञामुपैति वै । परिणामादिसंभूतं तद्वस्तु नृप तञ्च किम् ॥ ९१ ॥

પરંતુ જે કંઈ સમયાંતરે ‘નષ્ટ’ કહેવાય છે—પરિણામ વગેરેમાંથી ઉત્પન્ન થઈને—હે નૃપ, તે વસ્તુ ખરેખર શું છે?

Verse 92

त्वं राजा सर्वसोकस्य पितुः पुत्रो रिपो रिपुः । पत्न्याः पतिः पिता सूनोः कस्त्वं भूप वदाम्यहम् ॥ ९२ ॥

તું સર્વ શોકોનો રાજા છે; પિતાને પુત્ર, શત્રુને શત્રુ છે. પત્નીને પતિ અને પુત્રને પિતા છે. હે ભૂપ, તું ખરેખર કોણ છે? હું તને કહું છું.

Verse 93

त्वं किमेतच्चिरः किं तु शिरस्तव तथो दरम् । किमु पादादिकं त्वेतन्नैव किं ते महीपते ॥ ९३ ॥

તું આ માથું શું છે? અને ખરેખર તારો ‘માથો’ શું છે—તેમ જ તારો ઉદર શું છે? આ પગ વગેરે અંગો શું છે? હે મહીપતે, તારે સાચે ‘તારું’ શું છે?

Verse 94

समस्तावयवेभ्यस्त्वं पृथग्भूतो व्यवस्थितः । कोऽहमित्यत्र निपुणं भूत्वा चिंतय पार्थिव ॥ ९४ ॥

તું સર્વ અવયવો અને તેમના ઘટકોથી અલગ, પૃથક્ થઈને સ્થિત છે. તેથી હે પાર્થિવ, ‘હું કોણ?’ એવી તપાસમાં નિપુણ બની ઊંડું ચિંતન કર.

Verse 95

एवं व्यवस्थिते तत्त्वे मयाहमिति भावितुम् । पृथकूचरणनिष्पाद्यं शक्यं तु नृपते कथम् ॥ ९५ ॥

તત્ત્વ આ રીતે સ્થિર થઈ જાય ત્યારે, હે નૃપતે, ‘હું’ અને ‘મારું’ એવી ભાવના કેવી રીતે ટકી શકે? જાણે તે અલગ પ્રયત્નથી બનાવવાની અને જાળવવાની વસ્તુ હોય તેમ કેવી રીતે?