योगस्वरूप-धारणा-समाधि-वर्णनम् (केशिध्वजोपदेशः)

Verse 1

सनन्दन उवाच । एतदध्यात्ममानाढ्यं वचः केशिध्वजस्य सः । खाडिक्योऽमृतवच्छ्रुत्वा पुनराह तमीरयन् 1. ॥ १ ॥

સનન્દન બોલ્યા—કેશિધ્વજના અધ્યાત્મ-ગૌરવથી સમૃદ્ધ વચનો અમૃત સમા સાંભળી, ખાડિક્યે તેને ફરી સંબોધી વધુ પૂછ્યું।

Verse 2

खाण्डिक्य उवाच । तद् ब्रूहि त्वं महाभाग योगं योगविदुत्तम । विज्ञातयोगशास्त्रार्थस्त्वमस्यां निमिसन्ततौ ॥ २ ॥

ખાંડિક્ય બોલ્યો—અતએવ, હે મહાભાગ, હે યોગવિદોમાં શ્રેષ્ઠ, તે યોગ મને કહો. યોગશાસ્ત્રનો તાત્પર્ય તમે પૂર્ણ જાણો છો અને નિમિની આ પરંપરામાં તમે પ્રમાણરૂપ માર્ગદર્શક છો।

Verse 3

केशिध्वज उवाच । योगस्वरूपं खाण्डिक्य श्रूयतां गदतो मम । यत्र स्थितो न च्यवते प्राप्य ब्रह्मलयं मुनिः ॥ ३ ॥

કેશિધ્વજ બોલ્યા—હે ખાંડિક્ય, યોગનું સ્વરૂપ મારી વાણીથી સાંભળો; જેમાં સ્થિત મુનિ બ્રહ્મલય પ્રાપ્ત કરીને ફરી કદી ચ્યૂત થતો નથી।

Verse 4

मन एव मनुष्याणां कारणं बन्धमोक्षयोः । बंधस्य विषयासङ्गि मुक्तेर्निर्विषयं तथा ॥ ४ ॥

મન જ મનુષ્યોના બંધન અને મોક્ષનું કારણ છે; વિષયાસક્તિ હોય તો બંધન, અને વિષયરહિતતા હોય તો એ જ મુક્તિ છે।

Verse 5

विषयेभ्यः समाहृत्य विज्ञानात्मा बुधो मनः । चिन्तयेन्मुक्तये तेन ब्रह्मभूतं परेश्वरम् ॥ ५ ॥

વિષયોથી મનને સંકોચી, વિવેકસ્વરૂપ બુદ્ધિમાન સાધક મુક્તિ માટે બ્રહ્મસ્વરૂપ પરમેશ્વરનું ચિંતન કરે।

Verse 6

आत्मभावं नयेत्तेन तद्ब्रह्माध्यापनं मनः । विकार्यमात्मनः शक्त्या लोहमाकर्षको यथा ॥ ६ ॥

એ જ સાધનાથી મનને આત્મભાવમાં દોરી જવું; ત્યારે મન બ્રહ્મમાં સ્થિર થાય છે. પોતાની અંતઃશક્તિથી તે રૂપાંતર પામે છે—જેમ ચુંબક લોખંડને ખેંચે છે।

Verse 7

आत्मप्रयत्नसापेक्षा विशिष्टा या मनोगतिः । तस्या ब्रह्मणि संयोगो योग इत्यभिधीते ॥ ७ ॥

પોતાના પ્રયત્ન પર આધારિત મનની જે વિશિષ્ટ ગતિ છે, તેનું બ્રહ્મ સાથેનું સંયોગ જ ‘યોગ’ કહેવાય છે।

Verse 8

एवमत्यन्तवैशिष्ट्ययुक्तधर्मोपलक्षणम् । यस्य योगः स वै योगी मुमुक्षुरमिधीयते ॥ ८ ॥

આ રીતે, અત્યંત વિશિષ્ટ ધર્મનું લક્ષણ એ છે કે જેમાં યોગ સ્થિત હોય તે જ સાચો યોગી—મુક્તિ ઇચ્છનાર મુમુક્ષુ—કહેવાય છે।

Verse 9

योगयुक् प्रथमं योगी युञ्जमानोऽभिधीयते । विनिष्पन्नसमाधिस्तु परब्रह्मोपलब्धिमान् ॥ ९ ॥

યોગાભ્યાસમાં લાગેલો યોગી પ્રથમ ‘યોગયુક્ત’ કહેવાય છે; પરંતુ જ્યારે સમાધિ સંપૂર્ણ સિદ્ધ થાય, ત્યારે તે પરબ્રહ્મનું સાક્ષાત્કાર પામેલો બને છે।

Verse 10

यद्यन्तरायदोषेण दूष्यते नास्य मानसम् । जन्मान्तरैरभ्यसनान्मुक्तिः पूर्वस्य जायते ॥ १० ॥

અંતરાય-દોષથી તેનું મન દૂષિત થઈ જાય તોય, જન્માંતરોમાં સતત અભ્યાસથી પૂર્વે સાધેલી મુક્તિ ફરી પ્રગટ થાય છે।

Verse 11

विनिष्पन्नसमाधिस्तु मुक्तिस्तत्रैव जन्मनि । प्राप्नोति योगी योगाग्निदग्धकर्मचयोऽचिरात् ॥ ११ ॥

પરંતુ જેની સમાધિ પૂર્ણ પરિપક્વ થઈ છે, તે યોગી આ જ જન્મમાં મુક્તિ પામે છે; કારણ કે યોગાગ્નિથી તેના સંચિત કર્મો શીઘ્ર દગ્ધ થાય છે।

Verse 12

ब्रह्मचर्यमहिंसां च सत्यास्तेयापरिग्रहान् । सेवेतयोगी निष्कामो योगितां स्वमनो नयन् ॥ १२ ॥

નિષ્કામ યોગીએ બ્રહ્મચર્ય, અહિંસા, સત્ય, અસ્તેય અને અપરિગ્રહનું સેવન કરવું અને પોતાના મનને યોગશિસ્તમાં દોરવું।

Verse 13

स्वाध्यायशौचसन्तोषतपांसि नियमान्यमान् । कुर्व्वीत ब्रह्मणि तथा परस्मिन्प्रवणं मनः ॥ १३ ॥

સ્વાધ્યાય, શૌચ, સંતોષ અને તપ—આ નિયમો તથા યમોનું આચરણ કરવું અને એ જ રીતે મનને પરમ બ્રહ્મમાં પ્રવણ કરવું।

Verse 14

एते यमाश्च नियमाः पञ्च पञ्चप्रकीर्तिताः । विशिष्टफलदाः काम्या निष्कामानां विमुक्तिदाः ॥ १४ ॥

આ રીતે યમો અને નિયમો—પાંચ પાંચ—પ્રકીર્તિત થયા છે। કામનાથી આચરવામાં આવે તો વિશિષ્ટ ઇચ્છિત ફળ આપે છે; નિષ્કામોને તો વિમુક્તિ આપે છે।

Verse 15

एवं भद्रा सनादीनां समास्थाय गुणैर्युतः । यमाख्यैर्नियमाख्यैश्च युञ्जीत नियतो यतिः ॥ १५ ॥

આ રીતે સનકાદિ દ્વારા ઉપદેશિત આ શુભ સાધનાઓમાં દૃઢપણે સ્થિત થઈ, ગુણસમ્પન્ન નિયત યતિએ યમ અને નિયમ નામના વ્રત-નિયમો દ્વારા સાધનામાં જોડાવું જોઈએ।

Verse 16

प्राणाख्यमवलंबस्थमभ्यासात्कुरुते तु यत् । प्राणायामः स विज्ञेयः सबीजोऽबीज एव च ॥ १६ ॥

અભ્યાસ દ્વારા જે સાધના પ્રાણને તેના યોગ્ય આધારમાં સ્થિર રાખીને નિયંત્રિત કરે છે, તેને પ્રાણાયામ કહેવાય; અને તે બે પ્રકારનો છે—સબીજ અને અબીજ।

Verse 17

परस्परेणाभिभवं प्राणापानौ यदानिलौ । कुरुतः सद्विधानेन तृतीयः संयमात्तयोः ॥ १७ ॥

યોગ્ય વિધાનથી નિયંત્રિત પ્રાણ અને અપાન વાયુ જ્યારે પરસ્પર એકબીજાને દમન કરી અતિક્રમ કરવા લાગે, ત્યારે બંનેના સંયમથી ત્રીજી વાયુ-ગતિ પ્રગટ થાય છે।

Verse 18

तस्य चालंबनवत्स्थूलं रूपं द्विषत्पते । आलंबनमनन्तस्य योगिनोऽभ्यसतः स्मृतम् ॥ १८ ॥

હે શત્રુઓમાં પ્રભુ! અભ્યાસરત યોગી માટે મનને સ્થિર રાખવા, તે અનંત પરમેશ્વરના સ્થૂલ, સ્પર્શ્ય રૂપને આલંબન (આધાર) તરીકે સ્મૃત કરવામાં આવ્યું છે।

Verse 19

शब्दादिष्वनुरक्तानि निगृह्याक्षाणि योगवित् । कुर्य्याच्चित्तानुकारीणि प्रत्याहारपरायणः ॥ १९ ॥

યોગવિદ, પ્રત્યાહારમાં પરાયણ થઈ, શબ્દાદિ વિષયોમાં આસક્ત ઇન્દ્રિયોને નિયંત્રિત કરીને તેમને ચિત્તના અનુગામી બનાવે।

Verse 20

वश्यता परमा तेन जायते निश्चलात्मनाम् । इन्द्रि याणामवश्यैस्तैर्न योगी योगसाधकः ॥ २० ॥

તે (નિયમ-શિસ્ત) દ્વારા સ્થિરચિત્તોમાં પરમ આત્મવશતા ઉત્પન્ન થાય છે. પરંતુ જેમની ઇન્દ્રિયો અદમ્ય છે, તે ન યોગી છે ન યોગસાધક.

Verse 21

प्राणायामेन पवनैः प्रत्याहरेण चेन्द्रि यैः । वशीकृतैस्ततः कुर्यात्स्थिरं चेतः शुभाश्रये ॥ २१ ॥

પ્રાણાયામથી પ્રાણવાયુઓને અને પ્રત્યાહારથી ઇન્દ્રિયોને વશમાં કરીને, પછી શુભ આશ્રય (પવિત્ર આલંબન) પર ચિત્તને સ્થિર કરવું જોઈએ.

Verse 22

खाण्डिक्य उवाच । कथ्यतां मे महाभाग चेतसो यः शुभाश्रयः । यदाधारमशेषं तु हन्ति दोषसमुद्भवम् ॥ २२ ॥

ખાંડિક્ય બોલ્યા—હે મહાભાગ! મને ચિત્તના તે શુભ આશ્રય વિશે કહો; જેના આધારથી દોષોના સર્વ ઉદ્ભવનો નાશ થાય છે.

Verse 23

केशिध्वज उवाच । आश्रयश्चेतसो ज्ञानिन् द्विधा तच्च स्वरूपतः । रूपं मूर्तममूर्तं च परं चापरमेव च ॥ २३ ॥

કેશિધ્વજ બોલ્યા—હે જ્ઞાની! ચિત્તનો આશ્રય સ્વરૂપથી દ્વિવિધ છે: રૂપાત્મક—મૂર્ત અને અમૂર્ત; તેમજ પર અને અપાર (અપર) પણ.

Verse 24

त्रिविधा भावना रूपं विश्वमेतत्त्रिधोच्यते । ब्रह्माख्या कर्मसंज्ञा च तथा चैवोभयात्मिका ॥ २४ ॥

ભાવના-રૂપ આ વિશ્વ ત્રિવિધ કહેવાય છે—(૧) બ્રહ્માખ્ય, (૨) કર્મસંજ્ઞ, અને (૩) ઉભયાત્મિક, જે બંનેનું સ્વરૂપ ધરાવે છે.

Verse 25

कर्मभावात्मिका ह्येका ब्रह्मभावात्मिका परा । उभयात्मिका तथैवान्या त्रिविधा भावभावना ॥ २५ ॥

ભાવના ત્રિવિધ છે—એક કર્મભાવાત્મિકા, બીજી પરમ બ્રહ્મભાવાત્મિકા, અને ત્રીજી ઉભયાત્મિકા (મિશ્ર) સ્વરૂપની।

Verse 26

सनकाद्यासदा ज्ञानिन् ब्रह्मभावनया युताः । कर्मभावनया चान्ये देवाद्याः स्थावराश्चराः ॥ २६ ॥

સનકાદિ ઋષિઓ સદા જ્ઞાની છે અને બ્રહ્મભાવનાથી યુક્ત છે; જ્યારે દેવાદિથી સ્થાવર-ચર સર્વ પ્રાણી કર્મભાવનાથી પ્રવૃત્ત થાય છે।

Verse 27

हिरण्यगर्भादिषु च ब्रह्मकर्मात्मिका द्विधा । अधिकारबोधयुक्तेषु विद्यते भावभावना ॥ २७ ॥

હિરણ્યગર્ભાદિમાં પણ આ ભાવના દ્વિવિધ છે—બ્રહ્માત્મિકા અને કર્માત્મિકા. અધિકારબોધ ધરાવનારમાં યોગ્ય ભાવભાવના પ્રગટે છે।

Verse 28

अक्षीणेषु समस्तेषु विशेषज्ञानकर्मसु । विश्वमेतत्परं चान्यद्भेदभिन्नदृशां नृप ॥ २८ ॥

હે નૃપ! જ્યાં સુધી વિશેષ જ્ઞાન અને કર્મની વૃત્તિઓ અક્ષીણ રહે છે, ત્યાં સુધી ભેદદૃષ્ટિવાળાને આ વિશ્વ એક અને પરમ તત્ત્વ બીજું જણાય છે।

Verse 29

प्रत्यस्तमितभेदं यत्सत्तामात्रमगोचरम् । वचसामात्मसन्तोद्यं तज्ज्ञानं ब्रह्मसंज्ञितम् ॥ २९ ॥

જે જ્ઞાન સર્વ ભેદોથી રહિત, માત્ર સત્તાસ્વરૂપ, ઇન્દ્રિયોથી અગોચર, અને વાણીનો વિષય ન બની આત્માની આંતરિક જાગૃતિરૂપે ઉદય પામે—તે જ ‘બ્રહ્મ’ કહેવાય છે।

Verse 30

तच्च विष्णोः परं रूपमरूपस्याजनस्य च । विश्वस्वरूपवैरूप्यलक्षणं परमात्मनः ॥ ३० ॥

એ જ વિષ્ણુનું પરમ સ્વરૂપ છે—અરૂપ અને અજન્મા એવા પ્રભુનું; વિશ્વજ સ્વરૂપ ધરાવતા પરમાત્માનું નાનારૂપ-વૈરૂપ્ય એ તેનું લક્ષણ છે।

Verse 31

न तद्योगयुजा शक्यं नृप चिन्तयितुं यतः । ततः स्थूलं हरे रूपं चिन्त्यं यच्चक्षुगोचरम् ॥ ३१ ॥

હે રાજન! યોગસાધનાથી યુક્ત ન હોય તો તે સૂક્ષ્મ તત્ત્વનું ચિંતન શક્ય નથી; તેથી આંખે દેખાય તેવું હરિનું સ્થૂલ સ્વરૂપ જ ધ્યાનયોગ્ય છે।

Verse 32

हिरण्यगर्भो भगवान्वासवोऽथ प्रजापतिः । मरुतो वसवो रुद्रा भास्करास्तारका ग्रहाः ॥ ३२ ॥

ભગવાન હિરણ્યગર્ભ (બ્રહ્મા), પછી વાસવ (ઇન્દ્ર) અને પ્રજાપતિ; મરુત, વસુ, રુદ્ર; સૂર્ય, તારાઓ અને ગ્રહો—આ બધું દિવ્ય વિશ્વવ્યવસ્થાના અંગ છે।

Verse 33

गन्धार्वा यक्षदैत्याश्च सकला देवयोनयः । मनुष्याः पशवः शैला समुद्रा ः सरितो द्रुमाः ॥ ३३ ॥

ગંધર્વ, યક્ષ અને દૈત્ય—તથા દેવયોનિના સર્વ વર્ગો; મનુષ્યો, પશુઓ; પર્વતો, સમુદ્રો, નદીઓ અને વૃક્ષો—આ બધું તે વ્યાપક વ્યવસ્થામાં સમાયેલ છે।

Verse 34

भूप भूतान्यशेषाणि भूतानां ये च हेतवः । प्रधानादिविशेषान्ताश्चेतनाचेतनात्मकम् ॥ ३४ ॥

હે ભુપ! સર્વ ભૂતો—અને ભૂતોના કારણો પણ—પ્રધાનથી લઈને વિશેષ તત્ત્વો સુધી, ચેતન તથા અચેતન—બન્ને સ્વભાવવાળા છે।

Verse 35

एकपादं द्विपादं च बहुपादमपादकम् । मूर्त्तमेतद्धरे रूपं भावनात्रितयात्मकम् ॥ ३५ ॥

એકપાદ, દ્વિપાદ, બહુપાદ અને અપાદ—આ હરિનું પ્રગટ સ્વરૂપ છે; તે ત્રિવિધ ભાવના-ધ્યાનથી યુક્ત છે.

Verse 36

एतत्सर्वमिदं विश्वं जगदेतच्चराचरम् । परब्रह्मस्वरूपस्य विष्णोः शक्तिसमन्वितम् ॥ ३६ ॥

આ સમગ્ર વિશ્વ—ચર અને અચર જગત—પરબ્રહ્મસ્વરૂપ વિષ્ણુની શક્તિથી વ્યાપ્ત અને ધારિત છે.

Verse 37

विष्णुशक्तिः परा प्रोक्ता क्षेत्रज्ञाख्या तथापरा । अविद्याकर्मसंज्ञान्या तृतीया शक्तिरिष्यते ॥ ३७ ॥

વિષ્ણુની શક્તિ ‘પરા’ કહેવાય છે; બીજી ‘ક્ષેત્રજ્ઞ’ નામે ઓળખાય છે; ત્રીજી શક્તિ ‘અવિદ્યા’ અને ‘કર્મ’ તરીકે માન્ય છે.

Verse 38

येयं क्षेत्रज्ञशक्तिः सा चेष्टिता नृप कर्मजा । असारभूते संसारे प्रोक्ता तत्र महामते ॥ ३८ ॥

હે નૃપ! આ ક્ષેત્રજ્ઞ-શક્તિ ‘ચેષ્ટા’ કહેવાય છે અને કર્મજન્ય છે; અસારમાં સંસારમાં, હે મહામતે, એમ જ ઉપદેશિત છે.

Verse 39

संसारतापानखिलानवाप्नोत्यनुसंज्ञितान् । तया तिरोहितत्वात्तु शक्तिः क्षेत्रज्ञसंज्ञिता ॥ ३९ ॥

અનુભવમાં જાણી શકાય એવા સંસારના સર્વ તાપ તેને સ્પર્શતા નથી; પરંતુ તે (શક્તિ) દ્વારા આવૃત હોવાથી આ શક્તિ ‘ક્ષેત્રજ્ઞ’ કહેવાય છે.

Verse 40

सर्वभूतेषु भूपाल तारतम्येन लक्ष्यते । अप्राणवत्सु खल्वल्पा स्थावरेषु ततोऽधिका ॥ ४० ॥

હે ભૂપાલ! સર્વ ભૂતોમાં શક્તિનું તારતમ્ય દેખાય છે. નિર્જીવમાં તે અતિ અલ્પ છે અને સ્થાવરમાં તેનાથી વધુ છે॥

Verse 41

सरीसृपेषु तेभ्योऽन्याप्यतिशक्त्या पतत्त्रिषु । पतत्त्रिभ्यो मृगास्तेभ्यः स्वशक्त्या पशवोऽधिकाः ॥ ४१ ॥

સરીસૃપોમાં તેમનાથી વધુ શક્તિશાળી પક્ષીઓ છે. પક્ષીઓથી શ્રેષ્ઠ મૃગો છે, અને તેમનાથી પણ સ્વશક્તિથી ગૃહપાલિત પશુઓ વધુ છે॥

Verse 42

पशुभ्यो मनुजाश्चातिशक्त्या पुंसः प्रभाविताः । तेभ्योऽपि नागगन्धर्वयक्षाद्या देवता नृप ॥ ४२ ॥

પશુઓ કરતાં મનુષ્યો અતિશય શક્તિ અને સામર્થ્યથી શ્રેષ્ઠ છે. મનુષ્યો કરતાં પણ ઉપર, હે નૃપ, નાગ, ગંધર્વ, યક્ષ આદિ દેવગણો છે॥

Verse 43

शक्रः समस्तदेवेभ्यस्ततश्चातिप्रजापतिः । हिरण्यगर्भोऽपि ततः पुंसः शक्त्युपलक्षितः ॥ ४३ ॥

સમસ્ત દેવોમાં (પ્રધાન) શક્ર કહેવાય છે; તેમનાથી પણ ઉપર પ્રજાપતિ. તેનાથી પણ પરે હિરણ્યગર્ભ—આ રીતે તે પરમ પુરુષ પોતાની શક્તિ અને કાર્યોથી ઓળખાય છે॥

Verse 44

एतान्यशेषरूपाणि तस्य रूपाणि पार्थिव । यतस्तच्छक्तियोगेन युक्तानि नभसा यथा ॥ ४४ ॥

હે પાર્થિવ! આ સર્વ અસંખ્ય રૂપો ખરેખર તેના જ રૂપો છે; કારણ કે તે તેની શક્તિ-યોગથી તેની સાથે જોડાયેલા છે—જેમ આકાશ સર્વને ધારણ કરે છે॥

Verse 45

द्वितीयं विष्णुसंज्ञस्य योगिध्येयं महामते । अमूर्तं ब्रह्मणो रूपं यत्सदित्युच्यते बुधैः ॥ ४५ ॥

હે મહામતે! વિષ્ણુ-સંજ્ઞક પરમેશ્વરના દ્વિતીય, યોગીઓ દ્વારા ધ્યાનયોગ્ય સ્વરૂપ બ્રહ્મનું અમૂર્ત સ્વરૂપ છે; જ્ઞાનીજન તેને ‘સત્’—શુદ્ધ અસ્તિત્વ—કહે છે।

Verse 46

समस्ताः शक्तयश्चैता नृप यत्र प्रतिष्ठिताः । नहि स्वरूपरूपं वै रूपमन्यद्धरेर्महत् ॥ ४६ ॥

હે નૃપ! આ સર્વ શક્તિઓ તેમાં જ પ્રતિષ્ઠિત છે. ખરેખર, હરિના પોતાના સ્વરૂપ-રૂપ સિવાય બીજું કોઈ મહાન રૂપ નથી।

Verse 47

समस्तशक्तिरूपाणि तत्करोति जनेश्वर । देवतिर्यङ्मनुष्यादिचेष्टावन्ति स्वलीलया ॥ ४७ ॥

હે જનેશ્વર! તે સર્વ શક્તિઓના રૂપ ધારણ કરીને તે કાર્ય કરે છે. પોતાની સ્વલીલા દ્વારા દેવ, તિર્યક્, મનુષ્ય વગેરે પોતપોતાના કર્મોમાં પ્રવૃત્ત થાય છે।

Verse 48

जगतामुपकाराय तस्य कर्मनिमित्तजा । चेष्टा तस्याप्रमेयस्य व्यापिन्यविहितात्मिका ॥ ४८ ॥

સમસ્ત જગતોના ઉપકાર માટે તે અપારિમેય, સર્વવ્યાપી પ્રભુની ચેષ્ટા કર્મ-નિમિત્તથી પ્રગટ થાય છે; છતાં તેનો સ્વભાવ અવિહિત—અશર્ત—છે।

Verse 49

तद्रू पं विश्वरूपस्य चिन्त्यं योगयुजा नृप । तस्य ह्यात्मविशुर्द्ध्य्थं सर्वकिल्बिषनाशनम् ॥ ४९ ॥

હે નૃપ! યોગયુક્ત સાધકે વિશ્વરૂપનું તે સ્વરૂપ ચિંતન કરવું જોઈએ; કારણ કે તે આત્મવિશુદ્ધિ માટે છે અને સર્વ પાપ-કલ્મષનો નાશ કરે છે।

Verse 50

यथाग्निरुद्धतशिखः कक्षं दहति सानिलः । तथा चित्तस्थितो विष्णुर्योगिनां सर्वकिल्बिषम् ॥ ५० ॥

જેમ પવનથી ઊંચી ચઢેલી જ્વાળાવાળો અગ્નિ સૂકા ઝાડઝાંખરાં દહન કરે છે, તેમ યોગીઓના ચિત્તમાં સ્થિત વિષ્ણુ સર્વ પાપ-કલ્મષ દગ્ધ કરે છે.

Verse 51

तस्मात्समस्तशक्तीनामाद्यान्ते तत्र चेतसः । कुर्वीत संस्थितं साधु विज्ञेया शुद्धलक्षणा ॥ ५१ ॥

અતએવ સર્વ શક્તિઓની આદ્ય શક્તિમાં—આરંભે અને અંતે—ચિત્તને સારી રીતે સ્થિર કરવું જોઈએ; એ જ સ્થિર સમાધાન શુદ્ધિનું લક્ષણ જાણવું।

Verse 52

शुभाश्रयः सचित्तस्य सर्वगस्य तथात्मनः । त्रिभावभावनातीतो मुक्तये योगिनां नृप ॥ ५२ ॥

હે રાજન! એ તત્ત્વ ચિત્તનું શુભ આશ્રય છે; તે સર્વવ્યાપક અને આત્મસ્વરૂપ છે. ત્રણ અવસ્થાઓની ભાવના-ચિંતનથી પર થઈ તે જ યોગીઓની મુક્તિનું સાધન બને છે.

Verse 53

अन्ये तु पुरुषव्याघ्र चेतसो ये व्यपाश्रयाः । अशुद्धास्ते समस्तास्तु देवाद्याः कर्मयोनयः ॥ ५३ ॥

પરંતુ હે પુરુષવ્યાઘ્ર! જે લોકો માત્ર ચિત્તની કલ્પનાઓનો આશ્રય લે છે, તેઓ બધા અશુદ્ધ છે; દેવતાઓ વગેરે પણ કર્મજન્ય યોનિઓ જ છે.

Verse 54

मूर्त्तं भगवतो रूपं सर्वापाश्रयनिस्पृहः । एषा वै धारणा ज्ञेया यच्चित्तं तत्र धार्यते ॥ ५४ ॥

ભગવાનના મૂર્ત સ્વરૂપમાં—બીજા કોઈ આશ્રયની ઇચ્છા વિના—જ્યારે ચિત્તને સ્થિર રાખવામાં આવે, ત્યારે એ જ સાચી ધારણા (એકાગ્રતા) જાણવી।

Verse 55

तत्र मूर्त्तं हरे रूपं यादृक् चिन्त्यं नराधिप । तच्छ्रूयतामनाधारे धारणा नोपपद्यते ॥ ५५ ॥

હે નરાધિપ! ત્યાં હરિનું જે સાકાર રૂપ ચિંતનયોગ્ય છે તે સાંભળો; કારણ કે આધાર (આલંબન) વિના ધારણા યોગ્ય રીતે ઉપજે નહીં.

Verse 56

प्रसन्नचारुवदनं पद्मपत्रायतेक्षणम् । सुकपोलं सुविस्तीर्णं ललाटफलकोज्ज्वलम् ॥ ५६ ॥

તેમનું મુખ પ્રસન્ન અને મનોહર હતું, નેત્રો કમળપત્ર સમા દીર્ઘ; કપોલ સુગઠિત અને વિશાળ લલાટફલક તેજસ્વી હતું.

Verse 57

समकर्णांसविन्यस्तचारुकर्णोपभूषणम् । कम्बुग्रीवं सुविस्तीर्णश्रीवत्साङ्कितवक्षसम् ॥ ५७ ॥

કાન અને ખભાની રેખામાં સમરૂપ ગોઠવાયેલા સુંદર કર્ણાભૂષણોથી તેઓ શોભિત; તેમની ગ્રીવા શંખસમાન, અને વિશાળ વક્ષસ્થળ પર પવિત્ર શ્રીવત્સચિહ્ન અંકિત હતું.

Verse 58

बलित्रिभङ्गिना भुग्ननाभिना चोदरेण वै । प्रलम्बाष्टभुजं विष्णुमथवापि चतुर्भुजम् ॥ ५८ ॥

વિષ્ણુનું ધ્યાન મનોહર ત્રિભંગ મુદ્રામાં, થોડું વાંકું નાભિ અને ગોળ ઉદર સાથે કરવું—ક્યારેક દીર્ઘ અષ્ટભુજ રૂપે, અથવા ચતુર્ભુજ રૂપે પણ.

Verse 59

समस्थितोरुजघनं सुस्थिराङिघ्रकराम्बुजम् । चिन्तयेद्ब्रह्मभूतं तं पीतनिर्मलवाससम् ॥ ५९ ॥

જેનાં ઉરુ અને જઘન સમસ્થિત છે, જેમનાં પદ્મપાદ અને પદ્મકર અચળ છે, અને જે નિર્મળ પીતવસ્ત્રધારી બ્રહ્મસ્વરૂપ છે—તેમનું ચિંતન કરવું જોઈએ.

Verse 60

किरीटचारुकेयूरकटकादिविभूषितम् । शार्ङ्गशङ्खगदाखड्गप्रकाशवलयाञ्चितम् ॥ ६० ॥

તે ભગવાન સુંદર કિરીટ, મનોહર કેયૂર, કટક વગેરે આભૂષણોથી વિભૂષિત છે; અને શારઙ્ગ ધનુષ, શંખ, ગદા તથા ખડ્ગ—આ તેજસ્વી ચિહ્નોની કાંતિથી પરિભ્રમિત છે।

Verse 61

चिन्तयेत्तन्मयो योगी समाधायात्ममानसम् । तावद्यावद् दृढीभूता तत्रैव नृप धारणा ॥ ६१ ॥

યોગીએ સમાધિમાં આત્મ-મનને સ્થિર કરીને તન્મય બની તે પરમનું ચિંતન કરવું, જ્યાં સુધી ત્યાંની ધારણા દૃઢ ન બને. હે નૃપ! ત્યાં જ અચલ રહેવું—એ જ ધારણા છે।

Verse 62

वदतस्तिष्ठतो यद्वा स्वेच्छया कर्म कुर्वतः । नापयाति यदा चित्तात्सिद्धां मन्येत तां तदा ॥ ६२ ॥

બોલતા, ઊભા રહેતા, કે સ્વઇચ્છાએ કર્મ કરતા હોવા છતાં—જ્યારે તે (પરમ-સ્મૃતિ) ચિત્તમાંથી કદી દૂર ન જાય, ત્યારે તેને સિદ્ધ અવસ્થા માનવી।

Verse 63

ततः शङ्खगदाचक्रशार्ङ्गादिरहितं बुधः । चिन्तयेद्भगवद्रू पं प्रशान्तं साक्षसूत्रकम् ॥ ६३ ॥

પછી બુદ્ધિમાન સાધકે શંખ, ગદા, ચક્ર, શારઙ્ગ વગેરે વિના—અત્યંત પ્રશાંત અને યજ્ઞોપવીત ધારણ કરેલા—ભગવાનના સ્વરૂપનું ધ્યાન કરવું।

Verse 64

सा यदा धारणा तद्वदवस्थानवती ततः । किरीटकेयूरमुखैर्भूषणैः रहितं स्मरेत् ॥ ६४ ॥

જ્યારે એ જ ધારણા એ રીતે સ્થિર અને સ્થાપિત બને, ત્યારે કિરીટ, કેયૂર વગેરે આભૂષણોથી રહિત (ભગવાનનું) સ્મરણ કરવું।

Verse 65

तदेकावयवं चैवं चेतसा हि पुनर्बुधः । कुर्यात्ततोऽवयविनि प्रणिधानपरो भवेत् ॥ ६५ ॥

આ રીતે બુદ્ધિમાન સાધક મનથી ફરી એક અવયવને આધાર બનાવી, ત્યાંથી અવયવો ધરાવતાં સમગ્ર પરતત્ત્વમાં પ્રવૃત્ત થાય; ત્યારે તે તેમાં જ ગાઢ પ્રણિધાનમાં સ્થિર બને છે।

Verse 66

तद्रू पप्रत्यये चैकसंनतिश्चान्यनिःस्पृहा । तद्ध्य्नां प्रथमैरङ्गैः षड्भिर्निष्पाद्यते नृप ॥ ६६ ॥

તેમના દિવ્ય રૂપની પ્રતીતિમાં સ્થિરતા, એકાગ્ર તન્મયતા અને અન્ય કશાની ઇચ્છા ન હોવી—હે રાજન—આ ધ્યાન પ્રથમ છ અંગો (પૂર્વ સાધનો) દ્વારા સિદ્ધ થાય છે।

Verse 67

तस्यैवं कल्पनाहीनं स्वरूपग्रहणं हि यत् । मनसा ध्याननिष्पाद्यं समाधिः सोऽभिधीयते ॥ ६७ ॥

આ રીતે ધ્યાન દ્વારા મન જ્યારે સર્વ કલ્પનાઓથી રહિત તે પરતત્ત્વના સ્વરૂપને ગ્રહણ કરે છે, ત્યારે તેને જ ‘સમાધિ’ કહેવામાં આવે છે।

Verse 68

विज्ञानं प्रापकं प्राप्ये परे ब्रह्मणि पार्थिव । प्रापणीयस्तथैवात्मा प्रक्षीणाशेषभावनः ॥ ६८ ॥

હે પાર્થિવ! પ્રાપ્તવ્ય પરબ્રહ્મ વિષે વિજ્ઞાન જ પ્રાપ્તિનું સાધન છે; અને જ્યારે બાકી રહેલી સર્વ ભાવનાઓ ક્ષીણ થઈ જાય, ત્યારે આત્મા જ ખરેખર પ્રાપ્તવ્ય રહે છે।

Verse 69

क्षेत्रज्ञकरणीज्ञानं करणं तेन तस्य तत् । निष्पाद्य मुक्तिकार्यं वै कृतकृत्यो निवर्तते ॥ ६९ ॥

ક્ષેત્રજ્ઞ—દેહક્ષેત્રના જ્ઞાતા—વિષે જે સાધનીય જ્ઞાન છે, તે જ તેના માટે સાધન બને છે। મુક્તિનું કાર્ય સિદ્ધ કરીને તે કૃતકૃત્ય બની નિવૃત્ત થાય છે।

Verse 70

तद्भावभावनापन्नस्ततोऽसौ परमात्मनः । भवत्यभेदी भेदश्च तस्याज्ञानकृतो भवेत् ॥ ७० ॥

તે પરમ તત્ત્વની ભાવનામાં લીન થઈને સાધક ત્યારે પરમાત્માથી અભેદ બની જાય છે. તેના વિષે જે ભેદબુદ્ધિ થાય છે તે માત્ર અજ્ઞાનથી જ ઉપજે છે.

Verse 71

विभेदजनके ज्ञाने नाशमात्यन्तिकं गते । आत्मनो ब्रह्मणाभेदं संमतं कः करिष्यति ॥ ७१ ॥

ભેદ ઉત્પન્ન કરનારું જ્ઞાન જ્યારે સંપૂર્ણપણે નાશ પામે છે, ત્યારે આત્માનો બ્રહ્મ સાથે અભેદ—આ સ્વીકૃત મતને કોણ જાળવી રાખશે?

Verse 72

इत्युक्तस्ते मया योगः खाण्डिक्य परिपृच्छतः । संक्षेपविस्तराभ्यां तु किमन्यत्क्रियतां तव ॥ ७२ ॥

હે ખાંડિક્ય, તું પૂછ્યું તેથી મેં યોગનો ઉપદેશ તને સંક્ષેપમાં અને વિસ્તારમાં—બન્ને રીતે આપ્યો. હવે તારા માટે હું બીજું શું કરું?

Verse 73

खाण्डिक्य उवाच । कथितो योगसद्भावः सर्वमेव कृतं मम । तवोपदेशात्सकलो नष्टश्चित्तमलो मम ॥ ७३ ॥

ખાંડિક્ય બોલ્યો—આપે યોગનું સાચું સ્વરૂપ કહી દીધું; મારા માટે બધું જ સિદ્ધ થયું. આપના ઉપદેશથી મારા ચિત્તનો સર્વ મલ નાશ પામ્યો.

Verse 74

ममेति यन्मया प्रोक्तमसदेतन्न चान्यथा । नरेन्द्र गदितुं शक्यमपि विज्ञेयवेदिभिः ॥ ७४ ॥

‘મારું’—મેં જેમ કહ્યું—તે અસત્ છે, અને અન્યથા નથી. હે નરેન્દ્ર, જાણવાપાત્રના જાણકારો પણ તેને પરમ સત્ય તરીકે કહી શકતા નથી.

Verse 75

अहं ममेत्यविद्येयं व्यवहारस्तथानयोः । परमार्थस्त्वसंलाप्यो वचसां गोचरो न यः ॥ ७५ ॥

‘હું’ અને ‘મારું’ એવો વ્યવહાર અજ્ઞાનથી જન્મે છે; દેહધારીઓના વ્યવહારો એમ જ ચાલે છે. પરંતુ પરમાર્થ વાણીથી પરે છે; શબ્દોના વિષયમાં આવતો નથી.

Verse 76

तद्गच्छ श्रेयसे सर्वं ममैतद्भवता कृतम् । यद्विमुक्तिपरो योगः प्रोक्तः केशिध्वजाव्ययः ॥ ७६ ॥

અતએવ પરમ શ્રેય માટે આગળ વધો; આ બધું તમે મારા માટે કરી દીધું છે. હે કેશિધ્વજ, તમે પૂર્ણ મુક્તિને લક્ષ્ય કરતો અવ્યય યોગ ઉપદેશ્યો છે.

Verse 77

सनन्दन उवाच । यथार्हपूजया तेन खाण्डिक्येन स पूजितः । आजगाम पुरं ब्रह्मंस्ततः केशिध्वजो नृपः ॥ ७७ ॥

સનન્દન બોલ્યા—તે ખાંડિક્યે યથોચિત આતિથ્ય અને પૂજાથી તેમનું સન્માન કર્યું. ત્યારબાદ, હે બ્રાહ્મણ, રાજા કેશિધ્વજ નગરમાં આવ્યા.

Verse 78

खाण्डिक्योऽपि सुतं कृत्वा राजानं योगसिद्धये । विशालामगमत्कृष्णे समावेशितमानसः ॥ ७८ ॥

ખાંડિક્યે પણ યોગસિદ્ધિ માટે પોતાના પુત્રને રાજા બનાવી, મનને શ્રીકૃષ્ણમાં સંપૂર્ણ રીતે લીન કરીને, વિશાલા નગરી તરફ ગમન કર્યું.

Verse 79

स तत्रैकान्तिको भूत्वा यमादिगुणसंयुतः । विष्ण्वाख्ये निर्मले ब्रह्मण्यवाप नृपतिर्लयम् ॥ ७९ ॥

ત્યાં તે એકાંતનિષ્ઠ બની, યમાદિ ગુણોથી યુક્ત થઈ, ‘વિષ્ણુ’ નામના નિર્મળ પરબ્રહ્મમાં તે નૃપતિએ લય—અંતિમ એકાત્મતા—પ્રાપ્ત કરી.

Verse 80

केशिध्वजोऽपि मुक्त्यर्थं स्वकर्मक्षपणोन्मुखः । बुभुजे विषयान्कर्म चक्रे चानभिसन्धितम् ॥ ८० ॥

કેશિધ્વજ પણ મુક્તિ માટે, પોતાના પૂર્વકર્મના શેષને ક્ષય કરવા ઉદ્યત થઈ, વિષયોનો ઉપભોગ કરતાં છતાં નિષ્કામ ભાવથી કર્મ કરતો રહ્યો—ફળની કોઈ અપેક્ષા વિના।

Verse 81

स कल्याणोपभोगैश्च क्षीणपापोऽमलस्ततः । अवाप सिद्धिमत्यन्तत्रितापक्षपणीं मुने ॥ ८१ ॥

પછી તે કલ્યાણમય ઉપભોગો સાથે પાપક્ષયથી શુદ્ધ અને નિર્મળ થયો; હે મુને, તેણે એવી સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરી કે જે ત્રિતાપને સર્વથા નાશ કરે છે।

Verse 82

एतत्ते कथितं सर्वं यन्मां त्वं परिपृष्टवान् । तापत्रयचिकित्सार्थं किमन्यत्कथयामि ते ॥ ८२ ॥

તમે મને જે પૂછ્યું હતું તે બધું મેં તમને સંપૂર્ણ રીતે કહી દીધું છે. ત્રિતાપની ચિકિત્સા માટે હવે હું તમને વધુ શું કહું?

Verse 83

इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे द्वितीयपादे सप्तचत्वारिंशत्तमोऽध्यायः ॥ ४७ ॥

આ રીતે શ્રીબૃહન્નારદીયપુરાણના પૂર્વભાગના દ્વિતીયપાદમાં સત્તેંચાળીસમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।