Janaka’s Quest for Liberation; Pañcaśikha’s Sāṅkhya on Renunciation, Elements, Guṇas, and the Deathless State

Verse 1

सूत उवाच । सनंदनवचः श्रुत्वा मोक्षधर्माश्रितं द्विजाः । पुनः पप्रच्छ तत्त्वज्ञो नारदोऽध्यात्मसत्कथाम् ॥ १ ॥

સૂત બોલ્યા—હે દ્વિજોએ! સનંદનના મોક્ષધર્મ-આશ્રિત વચનો સાંભળી તત્ત્વજ્ઞ નારદે ફરી અધ્યાત્મની સત્કથા વિષે પૂછ્યું।

Verse 2

नारद उवाच । श्रुतं मया महाभाग मोक्षशास्त्रं त्वयोदितम् । न च मे जायते तृप्तिर्भूयोभूयोऽपि श्रृण्वतः ॥ २ ॥

નારદ બોલ્યા—હે મહાભાગ! તમે કહેલું મોક્ષશાસ્ત્ર મેં સાંભળ્યું છે; છતાં વારંવાર સાંભળતાં પણ મને તૃપ્તિ થતી નથી।

Verse 3

यथा संमुच्यते जंतुरविद्याबंधनान्मुने । तथा कथय सर्वज्ञ मोक्षधर्मं सदाश्रितम् ॥ ३ ॥

હે મુને! જીવ અવિદ્યાના બંધનમાંથી કેવી રીતે મુક્ત થાય છે, હે સર્વજ્ઞ, તેમ કહો; અને સદાશ્રિત મોક્ષધર્મનો ઉપદેશ આપો।

Verse 4

सनंदन उवाच । अत्राप्युदाहरंतीममितिहासं पुरातनम् । यथा मोक्षमनुप्राप्तो जनको मिथिलाधिपः ॥ ४ ॥

સનંદન બોલ્યા—અહીં પણ હું એક પ્રાચીન ઇતિહાસનું ઉદાહરણ આપું છું—કેવી રીતે મિથિલાના અધિપતિ જનકે મોક્ષ પ્રાપ્ત કર્યો।

Verse 5

जनको जनदेवस्तु मिथिलाया अधीश्वरः । और्ध्वदेहिकधर्माणामासीद्युक्तो विचिंतने ॥ ५ ॥

મિથિલાના અધિેશ્વર જનક—જે જનદેવ તરીકે પણ પ્રસિદ્ધ—ઔર્ધ્વદેહિક ધર્મો, એટલે અંત્યેષ્ટિ તથા ઉત્તરક્રિયાઓ વિષે ગાઢ ચિંતનમાં લીન હતા।

Verse 6

तस्य श्मशान माचार्या वसति सततं गृहे । दर्शयंतः पृथग्धर्मान्नानापाषंजवादिनः ॥ ६ ॥

તેણાના ઘરમાં શ્મશાન-માર્ગના આચાર્યો સતત વસતા; અને નાનાવિધ પાષંડવાદીઓ અલગ-અલગ ‘ધર્મ’ બતાવી વિવિધ મતપ્રવચન કરતા રહેતા।

Verse 7

स तेषां प्रेत्यभावे च प्रेत्य जातौ विनिश्चये । आदमस्थः स भूयिष्टमात्मतत्त्वेन तुष्यति ॥ ७ ॥

તેણે તેમની પરલોકસ્થિતિ અને પુનર્જન્મની ગતિનો નિશ્ચય કરીને આત્મતત્ત્વમાં સ્થિર રહ્યો; અને સર્વाधिक તૃપ્તિ તેને આત્મસત્યથી જ થતી।

Verse 8

तत्र पंचशिखो नाम कापिलेयो महामुनिः । परिधावन्महीं कृत्स्नां जगाम मिथिलामथ ॥ ८ ॥

ત્યાં કપિલના અનુયાયી મહામુનિ પંચશિખ, સમગ્ર પૃથ્વી પર પરિભ્રમણ કરીને, પછી મિથિલા ગયા।

Verse 9

सर्वसंन्यासधर्माणः तत्त्वज्ञानविनिश्चये । सुपर्यवसितार्थश्च निर्द्वंद्वो नष्टसंशयः ॥ ९ ॥

તે સર્વસંન્યાસના સર્વ ધર્મો ધરાવનાર; તત્ત્વજ્ઞાનના નિશ્ચયમાં સુસ્થિર; તેનું પ્રયોજન પૂર્ણ સિદ્ધ; તે દ્વંદ્વાતીત અને સંશયરહિત હતો।

Verse 10

ऋषीणामाहुरेकं यं कामादवसितं नृषु । शाश्वतं सुखमत्यंतमन्विच्छन्स सुदुर्लभम् ॥ १० ॥

ઋષિઓ કહે છે કે મનુષ્યોમાં કામનાનું પરિક્ષણ કરીને તેને પાર કર્યા પછી એક પરમ લક્ષ્ય નિશ્ચિત થાય છે. તે શાશ્વત અને પરમ સુખને શોધતાં પણ તે અત્યંત દુર્લભ રીતે પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 11

यमाहुः कपिलं सांख्याः परमर्षि प्रजापतिम् । स मन्ये तेन रूपेण विख्यापयति हि स्वयम् ॥ ११ ॥

જેનને સાંખ્ય ઋષિઓ કપિલ—પરમર્ષિ અને પ્રજાપતિ—કહે છે, મારા મતે તે જ પોતાના એ જ રૂપથી સ્વયંને પ્રગટ કરે છે.

Verse 12

आसुरेः प्रथमं शिष्यं यमाहुश्चिरजीविनम् । पंचस्रोतसि यः सत्रमास्ते वर्षसहस्रकम् ॥ १२ ॥

તેણે આસુરિનો પ્રથમ શિષ્ય અને દીર્ઘજીવી કહેવામાં આવે છે—જે પંચસ્રોતસમાં હજાર વર્ષ સુધી સત્રયજ્ઞમાં સ્થિત રહે છે.

Verse 13

पंचस्रोतसमागम्य कापिलं मंडलं महत् । पुरुषावस्थमव्यंक्तं परमार्थं न्यवेदयत् ॥ १३ ॥

પંચસ્રોતસના સંગમમાં પહોંચી તેણે મહાન કાપિલ-મંડળ પ્રગટ કર્યું—અવ્યક્તને પુરુષની અવસ્થા તથા પરમાર્થ સત્યરૂપે નિવેદન કર્યું.

Verse 14

इष्टिमंत्रेण संयुक्तो भूयश्च तपसासुरिः । क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोर्व्यक्तिं विबुधे देहदर्शनः ॥ १४ ॥

ઇષ્ટિ-મંત્રથી યુક્ત અને તપસ્યાથી વધુ બળવાન બની, દેહના સ્વરૂપનું પ્રત્યક્ષ દર્શન કરીને આસુરિએ ક્ષેત્ર અને ક્ષેત્રજ્ઞનો ભેદ સ્પષ્ટ રીતે જાણ્યો.

Verse 15

यत्तदेकाक्षरं ब्रह्म नानारूपं प्रदृश्यते । आसुरिर्मंडले तस्मिन्प्रतिपेदे तमव्ययम् ॥ १५ ॥

જે એકાક્ષર, અવ્યય બ્રહ્મ છે, તે જ અનેક રૂપોમાં પ્રગટ દેખાય છે. એ જ મંડળમાં મુનિ આસુરિએ તે નિત્ય, અપરિવર્તન પરતત્ત્વને અનુભવી લીધું॥ ૧૫ ॥

Verse 16

तस्य पंचशिखः शिष्यो मानुष्या पयसा भृतः । ब्राह्मणी कपिली नाम काचिदासीत्कुटुम्बिनी ॥ १६ ॥

તેમનો પંચશિખ નામનો શિષ્ય હતો, જે માનવીના દૂધથી પોષાયો હતો. તેમજ કપિલી નામની એક બ્રાહ્મણી ગૃહિણી પણ હતી॥ ૧૬ ॥

Verse 17

तस्यः पुत्रत्वमागत्य स्रियाः स पिबति स्तनौ । ततश्च कापिलेयत्वं लेभे बुद्धिं च नैष्टिकीम् ॥ १७ ॥

તેનો પુત્ર તરીકે સ્વીકાર પામી, તેણે શ્રી (લક્ષ્મી)ના સ્તનોનું પાન કર્યું. ત્યારબાદ તેણે કાપિલેયત્વ પ્રાપ્ત કર્યું અને અચલ, નૈષ્ઠિક આધ્યાત્મિક બુદ્ધિ પણ મેળવી॥ ૧૭ ॥

Verse 18

एतन्मे भगवानाह कापिलेयस्य संभवम् । तस्य तत्कापिलेयत्वं सर्ववित्त्वमनुत्तमम् ॥ १८ ॥

કાપિલેયની ઉત્પત્તિ વિષે ભગવાને મને આ જ કહ્યું. એમાંથી જ તેનું કાપિલેયત્વ અને અનુત્તમ સર્વવિત્ત્વ (સર્વજ્ઞતા) પ્રગટ થયું॥ ૧૮ ॥

Verse 19

सामात्यो जनको ज्ञात्वा धर्मज्ञो ज्ञानिनं मुने । उपेत्य शतमाचार्यान्मोहयामास हेतुभिः ॥ १९ ॥

હે મુને! ધર્મજ્ઞ એવા જ્ઞાનીને ઓળખીને, મંત્રીઓসহ રાજા જનકે સો આચાર્યો પાસે જઈ તર્કયુક્ત કારણોથી તેમને મોહિત (પરાસ્ત) કર્યા॥ ૧૯ ॥

Verse 20

जनकस्त्वभिसंरक्तः कापि लेयानुदर्शनम् । उत्सृज्य शतमाचार्याम्पृष्टतोऽनुजगाम तम् ॥ २० ॥

રાજા જનક તે રહસ્યમય કન્યાના માત્ર દર્શનથી અત્યંત આસક્ત થયો; તેણે સો આચાર્યોને પણ ત્યજી, તેના પાછળ પાછળ અનુગમન કર્યું।

Verse 21

तस्मै परमकल्याणं प्रणताय च धर्मतः । अब्रवीत्परमं मोक्षं यत्तत्सांख्यं विधीयते ॥ २१ ॥

ધર્મ મુજબ નમસ્કાર કરીને નમ્ર થયેલા તેને તેણે પરમ કલ્યાણ કહ્યું—સાંખ્યરૂપે ઉપદેશિત તે પરમ મોક્ષ।

Verse 22

जातिनिर्वेदमुक्त्वा स कर्मनिर्वेदमब्रवीत् । कर्मनिर्वेदमुक्त्वा च सर्वनिर्वेदमब्रवीत् ॥ २२ ॥

પ્રથમ તેણે જાતિ-અભિમાન પ્રત્યે નિર્વેદ કહ્યું; પછી કર્મ પ્રત્યે નિર્વેદ કહ્યું; અને કર્મ-નિર્વેદ પછી સર્વ વિષયોમાં પૂર્ણ નિર્વેદ ઉપદેશ્યો।

Verse 23

यदर्थं धर्मसंसर्गः कर्मणां च फलोदयः । तमनाश्वासिकं मोहं विनाशि चलमध्रुवम् ॥ २३ ॥

જે હેતુથી લોકો ‘ધર્મ’નો સંસર્ગ કરે છે અને કર્મફળના ઉદયની ઇચ્છા રાખે છે—તેને મોહ જાણો; તે આશ્વાસનવિહિન, નાશવાન, ચંચળ અને અધ્રુવ છે।

Verse 24

दृश्यमाने विनाशे च प्रत्यक्षे लोकसाक्षिके । आगमात्परमस्तीति ब्रुवन्नपि पराजितः ॥ २४ ॥

વિનાશ જ્યારે પ્રત્યક્ષ દેખાય—લોકસાક્ષી સાથે—ત્યારે પણ જે કહે, “પરમ તત્ત્વ તો માત્ર આગમ-પ્રમાણથી જ છે,” તે (વાદમાં) પરાજિત થાય છે।

Verse 25

अनात्मा ह्यात्मनो मृत्युः क्लेशो मृत्युर्जरामयः । आत्मानं मन्यते मोहात्तदसम्यक् परं मतम् ॥ २५ ॥

આત્મા માટે અનાત્મા જ ખરેખર મૃત્યુ છે; ક્લેશ પણ મૃત્યુ છે, અને જરા તથા રોગ પણ મૃત્યુ જ છે. મોહવશ મનુષ્ય અનાત્માને જ આત્મા માને છે—આ જ પરમ અસમ્યક, ભ્રાંત મત છે.

Verse 26

अथ चेदेवमप्यस्ति यल्लोके नोपपद्यते । अजरोऽयममृत्युश्च राजासौ मन्यते यथा ॥ २६ ॥

કોઈ એમ પણ કહે કે ‘એવું જ છે’, તો પણ તે લોકમાં બંધબેસતું નથી—જેમ કોઈ રાજા પોતાને ‘અજર’ અને ‘અમૃત્યુ’ માને છે.

Verse 27

अस्ति नास्तीति चाप्येतत्तस्मिन्नसितलक्षणे । किमधिष्टाय तद् ब्रूयाल्लोकयात्राविनिश्चयम् ॥ २७ ॥

જે તત્ત્વનાં લક્ષણો અનિર્ધારિત છે, તેના વિષે લોકો ‘છે’ ‘નથી’ એમ પણ કહે છે. તો પછી કયા આધાર પર લોકવ્યવહાર અને જીવનયાત્રાનો નિશ્ચિત નિયમ કહી શકાય?

Verse 28

प्रत्यक्षं ह्येतयोर्मूलं कृतांत ह्येतयोरपि । प्रत्यक्षो ह्यागमो भिन्नः कृतांतो वा न किंचन ॥ २८ ॥

આ બન્નેનું મૂળ પ્રત્યક્ષ છે, અને એમના માટે ‘કૃતાંત’ (નિશ્ચિત નિષ્કર્ષ) પણ જરૂરી છે. કારણ કે આગમ (શાસ્ત્ર) પ્રત્યક્ષથી ભિન્ન છે; અને નિશ્ચિત નિષ્કર્ષ વિના કશું સિદ્ધ થતું નથી.

Verse 29

यत्र तत्रानुमानेऽस्मिन्कृतं भावयतेऽपि च । अन्योजीवः शरीरस्य नास्तिकानां मते स्थितः ॥ २९ ॥

આ કે તે અનુમાનમાં તેઓ કોઈ સિદ્ધાંત ઘડી પણ લે; પરંતુ નાસ્તિકોના મત પ્રમાણે શરીરથી અલગ એવો બીજો જીવાત્મા અસ્તિત્વમાં નથી.

Verse 30

रेतोवटकणीकायां घृतपाकाधिवासनम् । जातिस्मृतिरयस्कांतः सूर्यकांतोंऽबुभक्षणम् ॥ ३० ॥

રેતસ્ અને વટથી બનેલી કણિકાને ઘૃતપાકમાં ભીંજવવાથી જાતિસ્મૃતિ ઉત્પન્ન થાય છે. તેમ જ અયસ્કાંત અને સૂર્યકાંતનો પ્રયોગ ‘જલભક્ષણ’ સાથે સંબંધિત—માત્ર જળ પર નિર્વાહ.

Verse 31

प्रेतभूतप्रियश्चैव देवता ह्युपयाचनम् । मृतकर्मनिवत्तिं च प्रमाणमिति निश्चयः ॥ ३१ ॥

પ્રેત-ભૂતપ્રિય દેવતા, તે દેવતા દ્વારા અર્પણ માટેની ઉપયાચના, અને મૃતકર્મોની પ્રવૃત્તિ—આ જ લક્ષણો પ્રમાણ માનવામાં આવે છે; એવો નિશ્ચય છે.

Verse 32

नन्वेते हेतवः संति ये केचिन्मूर्तिसस्थिताः । अमूतस्य हि मूर्तेन सामान्यं नोपलभ्यते ॥ ३२ ॥

નિશ્ચયે કેટલાક હેતુઓ મૂર્ત સ્વરૂપે સ્થિત હોય છે; પરંતુ જે અમૂર્ત છે તેનું મૂર્ત સાથે કોઈ સામાન્ય સામ્ય મળતું નથી.

Verse 33

अविद्या कर्म तृष्णा च केचिदाहुः पुनर्भवम् । तस्मिन्नष्टे च दग्धे च चित्ते मरणधर्मिणि ॥ ३३ ॥

કેટલાક અવిద્યા, કર્મ અને તૃષ્ણાને પુનર્જન્મના કારણો કહે છે. પરંતુ મરણધર્મી ચિત્ત નષ્ટ થઈ દગ્ધ થઈ જાય ત્યારે પુનર્ભવ થતો નથી.

Verse 34

अन्योऽस्माज्जायते मोहस्तमाहुः सत्त्वसंक्षयम् । यदा सरूपतश्चान्यो जातितः श्रुततोऽर्थतः ॥ ३४ ॥

આ મોહમાંથી બીજો મોહ જન્મે છે; તેને સત્ત્વસંક્ષય કહે છે. જ્યારે કોઈ રૂપથી, જાતિથી, શ્રુતિથી અને અર્થથી ‘અન્ય’ માને, ત્યારે તે થાય છે.

Verse 35

कथमस्मिन्स इत्येव संबंधः स्यादसंहितः । एवं सति च का प्रीहिर्ज्ञानविद्यातपोबलैः ॥ ३५ ॥

અહીં “તે આમાં જ છે” એવો સંબંધ કેવી રીતે સુસંગત બને? અને જો એવું જ હોય, તો જ્ઞાન, વિદ્યા, તપ અને બળથી સાચો સંતોષ ક્યાંથી મળે?

Verse 36

यदस्याचरितं कर्म सामान्यात्प्रतिपद्यते । अपि त्वयमिहैवान्यैः प्राकृतैर्दुःखितो भवेत् ॥ ३६ ॥

તેના આચરિત કર્મને માત્ર બાહ્ય સમાનતા પરથી જે અનુમાન થાય છે, તેવી જ રીતે આ લોકમાં તું પણ અન્ય સામાન્ય લોકો દ્વારા દુઃખિત થઈ શકે છે.

Verse 37

सुखितो दुःखितो वापि दृश्यादृश्यविनिर्णयः । यथा हि मुशलैर्हन्युः शरीरं तत्पुनर्भवेत् ॥ ३७ ॥

સુખી હોય કે દુઃખી—આ દૃશ્ય અને અદૃશ્યનો વિવેક છે: જેમ મુશળથી દેહને માર્યો છતાં, પુનર્જન્મથી એ જ દેહ ફરી રચાય છે.

Verse 38

वृथा ज्ञानं यदन्यञ्च येनैतन्नोपलभ्यते । ऋमसंवत्सरौ तिष्यः शीतोष्णोऽथ प्रियाप्रिये ॥ ३८ ॥

જે વિદ્યા-જ્ઞાનથી ‘આ’ પરમ તત્ત્વની અનુભૂતિ ન થાય, તે બધું વ્યર્થ; ત્યારે ઋતુ-સંવત્સર, તિષ્ય, શીત-ઉષ્ણ અને પ્રિય-અપ્રિય જેવા દ્વંદ્વોમાં જ જીવ અટવાય છે.

Verse 39

यथा तातानि पश्यति तादृशः सत्त्वसंक्षयः । जरयाभिपरीतस्य मृत्युना च विनाशितम् ॥ ३९ ॥

જેમ માણસ પોતાના વડીલો/પિતૃઓને ક્ષીણ થતા જુએ છે, તેમ તેની પોતાની પ્રાણશક્તિ પણ ઘટે છે; જરા દેહને પલટાવી દે છે અને અંતે મૃત્યુ તેને વિનાશ કરે છે.

Verse 40

दुर्बलं दुर्बलं पूर्वं गृहस्येव विनश्यति । इन्द्रियाणि मनो वायुः शोणितं मांसमस्थि च ॥ ४० ॥

જેમ ઘરમાં નબળા ભાગો પહેલાં તૂટી પડે છે, તેમ દેહમાં પણ જે દુર્બળ છે તે પહેલાં નાશ પામે છે—ઇન્દ્રિયો, મન, પ્રાણવાયુ, રક્ત, માંસ અને અસ્થિઓ પણ।

Verse 41

आनुपूर्व्या विनश्यंति स्वं धातुमुपयाति च । लोकयात्राविधातश्च दानधर्मफलागमे ॥ ४१ ॥

તે ક્રમશઃ નાશ પામે છે અને પોતાના-પોતાના ધાતુ-મૂળમાં પાછા જાય છે; અને લોકયાત્રાના વિધાતા દાન તથા ધર્મથી ઉત્પન્ન ફળોના આગમનને નિયત કરે છે।

Verse 42

तदर्थं वेदंशब्दाश्च व्यवहाराश्च लौकिकाः । इति सम्यङ् मनस्येते बहवः संति हेतवः ॥ ४२ ॥

એ જ હેતુ માટે વેદના શબ્દો અને લોકવ્યવહારની પરંપરાઓ પણ છે; આમ સમ્યક્ મનન કરવાથી અનેક કારણો (પ્રમાણો) પ્રાપ્ત થાય છે।

Verse 43

ऐत दस्तीति नास्तीति न कश्चित्प्रतिदृश्यते । तेषां विमृशतामेव तत्सम्यगभिधावताम् ॥ ४३ ॥

‘આ છે’ કે ‘આ નથી’—એ રીતે સાચે કોઈ પણ પ્રત્યક્ષ દેખાતો નથી; જે ઊંડે વિચાર કરે અને સમ્યક્ રીતે કહે, તેને જ તે તત્ત્વ યોગ્ય રીતે સમજાય છે।

Verse 44

क्वचिन्निवसते बुद्धिस्तत्र जीर्यति वृक्षवत् । एवंतुर्थैरनर्थैश्च दुःखिताः सर्वजंतवः ॥ ४४ ॥

બુદ્ધિ જ્યાં વસે છે ત્યાં જ તે વૃક્ષની જેમ જીર્ણ થઈ જાય છે; આમ લાભ અને અનર્થ—બન્ને દ્વારા સર્વ જીવો દુઃખિત થાય છે।

Verse 45

आगमैरपकृष्यंते हस्तिपैर्हस्तिनो यथा ॥ ४५ ॥

જેમ પ્રશિક્ષિત મહાવત હાથીઓને ખેંચી વશમાં કરે છે, તેમ આગમ-શાસ્ત્રના નિયમો મનુષ્યોને આકર્ષી માર્ગે દોરી જાય છે।

Verse 46

अर्थास्तथा हंति सुखावहांश्च लिहत एते बहवोपशुष्काः । महत्तरं दुःखमभिप्रपन्ना हित्वामिषं मृत्युवशं प्रयांति ॥ ४६ ॥

વિષયો સુખદ લાગે તોયે નાશ કરે છે. ઘણા લોકો તેને વારંવાર ચાખતા-ચાખતા અંદરથી સુકાઈ જાય છે; વધુ દુઃખમાં પડી ચારો છોડીને મૃત્યુના વશમાં જાય છે।

Verse 47

विनाशिनो ह्यध्रुवजीविनः किं किं बंधुभिर्मत्रपरिग्रहैश्च । विहाय यो गच्छति सर्वमेव क्षणेन गत्वा न निवर्तते च ॥ ४७ ॥

નાશવાન અને અનિશ્ચિત જીવન ધરાવનાર માટે સગાંસંબંધીઓનો શું ઉપયોગ, અને સંપત્તિ-સંગ્રહનો શું લાભ? જે સર્વ છોડીને ક્ષણમાં ચાલ્યો જાય, તે ગયો પછી પાછો ફરતો નથી।

Verse 48

भूव्योमतोयानलवायवोऽपि सदा शरीरं प्रतिपालयंति । इतीदमालक्ष्य रतिः कुतो भवेद्विनाशिनाप्यस्य न शम विद्यते ॥ ४८ ॥

પૃથ્વી, આકાશ, જળ, અગ્નિ અને વાયુ પણ સદા આ શરીરને ધારણ કરે છે. આ જાણીને દેહમાં આસક્તિ કેવી રીતે યોગ્ય થાય? છતાં નાશવાન હોવા છતાં તેમાં શમ (સંયમ) થતો નથી।

Verse 49

इदमनुपधिवाक्यमच्छलं परमनिरामयमात्मसाक्षिकम् । नरपतिरभिवीक्ष्य विस्मितः पुनरनुयोक्तुमिदं प्रचक्रमे ॥ ४९ ॥

આ વચન નિરુપાધિ, નિષ્કપટ, પરમ નિરામય અને આત્મસાક્ષી છે એમ જોઈ રાજા વિસ્મિત થયો; અને તેણે ફરી મુનિને પ્રશ્ન કરવાનું શરૂ કર્યું।

Verse 50

जनक उवाच । भगवन्यदि न प्रेत्य संज्ञा भवति कस्यचित् । एवं सति किमज्ञानं ज्ञानं वा किं करिष्यति ॥ ५० ॥

જનક બોલ્યા— હે ભગવન્! જો મૃત્યુ પછી કોઈને પણ ચેતના ન રહે, તો અજ્ઞાન કે જ્ઞાન—એમાંથી કશું શું કરી શકે? ॥50॥

Verse 51

सर्वमुच्छेदनिष्टस्यात्पश्य चैतद्द्विजोत्तम । अप्रमत्तः प्रमत्तो वा किं विशेषं करिष्यति ॥ ५१ ॥

હે દ્વિજોત્તમ! આ જુઓ—જો અંતે સર્વનો પૂર્ણ નાશ જ નિશ્ચિત હોય, તો સાવધાન હોય કે બેદરકાર, શું વિશેષ ફરક પડશે? ॥51॥

Verse 52

असंसर्गो हि भूतेषु संसर्गो वा विनाशिषु । कस्मै क्रियत कल्पेत निश्चयः कोऽत्र तत्त्वतः ॥ ५२ ॥

વાસ્તવમાં ભૂતો સાથે સાચો સંસર્ગ નથી; અને સંસર્ગ હોય તો તે નાશવાન સાથે જ. તો પછી કોના માટે કંઈ કરવું કે ગોઠવવું? તત્ત્વથી અહીં નિશ્ચય શું છે? ॥52॥

Verse 53

सनंदन उवाच । तमसा हि मतिच्छत्रं विभ्रांतमिव चातुरम् । पुनः प्रशमयन्वाक्यैः कविः पंचशिखोऽब्रवीत् ॥ ५३ ॥

સનંદન બોલ્યા— અજ્ઞાનના અંધકારથી જ્યારે બુદ્ધિનું છત્ર ઢંકાઈ ગયું, ત્યારે ચતુર પણ જાણે ભ્રમિત થયો. ત્યારે કવિ પંચશિખે વચનો દ્વારા તેને ફરી શાંત કરી કહ્યું. ॥53॥

Verse 54

पंचशिख उवाच । उच्छेदनिष्टा नेहास्ति भावनिष्टा न विद्यते । अयं ह्यपि समाहारः शरीरेंद्रियचेतसाम् ॥ ५४ ॥

પંચશિખ બોલ્યા— અહીં પૂર્ણ ઉચ્છેદની અંતિમતા નથી, અને માત્ર ‘ભાવ’ની પણ અંતિમતા નથી. કારણ કે આ પણ શરીર, ઇન્દ્રિયો અને ચેતસનો સમાહાર માત્ર છે. ॥54॥

Verse 55

वर्तते पृथगन्योन्यमप्युपाश्रित्य कर्मसु । धातवः पंचधा तोयं खे वायुर्ज्योतिषो धरा ॥ ५५ ॥

એકબીજાથી ભિન્ન હોવા છતાં પંચધાતુઓ પરસ્પર આશ્રય લઈને પોતાના-પોતાના કાર્યોમાં પ્રવર્તે છે—જળ, આકાશ, વાયુ, જ્યોતિ (અગ્નિ) અને ધરા।

Verse 56

तेषु भावेन तिष्टंति वियुज्यंते स्वभावतः । आकाशं वायुरूष्मा च स्नेहो यश्चापि पार्थिवः ॥ ५६ ॥

તેમાં તેઓ પોતાના-પોતાના ભાવથી સ્થિત રહે છે અને સ્વભાવથી વિયોગ પણ પામે છે; આકાશ, વાયુ, ઊષ્મા, સ્નેહ (આર્દ્રતા) અને પાર્થિવતા—ગુણ અનુસાર પ્રગટ અને લીન થાય છે।

Verse 57

एष पञ्चसमाहारः शरीरमपि नैकधा । ज्ञानमूष्मा च वायुश्च त्रिविधः कायसंग्रहः ॥ ५७ ॥

આ શરીર પંચનો સમાહાર છે; સ્વતઃ તે અનેક નથી. કાયસંગ્રહ ત્રિવિધ છે—જ્ઞાન, ઊષ્મા અને વાયુ (પ્રાણ)।

Verse 58

इंद्रियाणींद्रियार्थाश्च स्वभावश्चेतनामनः । प्राणापानौ विकारश्च धातवश्चात्र निःसृताः ॥ ५८ ॥

આમાંથી જ ઇન્દ્રિયો અને ઇન્દ્રિયવિષયો, સ્વભાવ, ચેતના અને મન; પ્રાણ-અપાન, વિકારો અને ધાતુઓ—આ બધું નિઃસૃત થયું એમ કહેવાય છે।

Verse 59

श्रवणं स्पर्शनं जिह्वा दृष्टिर्नासा तथैव च । इंद्रियाणीति पंचैते चित्तपूर्वंगमा गुणाः ॥ ५९ ॥

શ્રવણ, સ્પર્શન, જિહ્વા, દૃષ્ટિ અને નાસા—આ પાંચ ઇન્દ્રિયો કહેવાય છે; અને આ ગુણો ચિત્તને આગળ રાખીને (મનના નેતૃત્વમાં) કાર્ય કરે છે।

Verse 60

तत्र विज्ञानसंयुक्ता त्रिविधा चेतना ध्रुवा । सुखदुःखेति यामाहुरनदुःखासुखेति च ॥ ६० ॥

ત્યાં વિવેક-જ્ઞાનથી સંયુક્ત ચેતના ધ્રુવ અને ત્રિવિધ કહેવાય છે—સુખ, દુઃખ અને ન દુઃખ ન સુખ એવી અવસ્થા।

Verse 61

शब्दः स्पर्शश्च रूपं च मूर्त्यर्थमेव ते त्रयः । एते ह्यामरणात्पंच सद्गुणा ज्ञानसिद्धये ॥ ६१ ॥

શબ્દ, સ્પર્શ અને રૂપ—આ ત્રણ માત્ર મૂર્ત (દેહધારી) વસ્તુત્વ સ્થાપવા માટે છે; પરંતુ ‘અમૃત’ તત્ત્વમાંથી પાંચ સદ્ગુણો પ્રગટે છે, સત્યજ્ઞાનસિદ્ધિ માટે।

Verse 62

तेषु कर्मणि सिद्धिश्च सर्वतत्त्वार्थनिश्चयः । तमाहुः परमं शुद्धिं बुद्धिरित्यव्ययं महत् ॥ ६२ ॥

તે સાધનોમાં કર્મસિદ્ધિ અને સર્વ તત્ત્વોના અર્થનો નિશ્ચય પ્રાપ્ત થાય છે. એ જ પરમ શુદ્ધિ ‘બુદ્ધિ’ કહેવાય છે—મહાન અને અવ્યય।

Verse 63

इमं गुणसमाहारमात्मभावेन पश्यतः । असम्यग्दर्शनैर्दुःखमनंतं नोपशाम्यति ॥ ६३ ॥

જે આ ગુણસમૂહને ‘હું’ અને ‘મારું’ એવા આત્મભાવથી જુએ છે, તેને અસંયક દર્શનના કારણે અનંત દુઃખ શમતું નથી।

Verse 64

अनात्मेति च यदृष्टं तेनाहं न ममेत्यपि । वर्तते किमधिष्टानात्प्रसक्ता दुःखसंततिः ॥ ६४ ॥

આ ‘અનાત્મા’ છે એમ જોઈ લીધા પછી પણ, અને ‘હું નથી, મારું નથી’ એમ માન્યા પછી પણ, દુઃખની અવિરત પરંપરા કયા આધારથી ચાલુ રહે છે?

Verse 65

तत्र सम्यग्जनो नाम त्यागशास्त्रमनुत्तमम् । श्रृणुयात्तच्च मोक्षाय भाष्यमाणं भविष्यति ॥ ६५ ॥

ત્યાં ‘સમ્યગ્જન’ નામનો પુરુષ અનુત્તમ ત્યાગશાસ્ત્રને સમ્યક રીતે શ્રવણ કરે; અને તે ઉપદેશ વ્યાખ્યાયિત થતાં મોક્ષનું સાધન બનશે।

Verse 66

त्याग एव हि सर्वेषामुक्तानामपि कर्मणाम् । नित्यं मिथ्याविनीतानां क्लेशो दुःखावहो तमः ॥ ६६ ॥

ખરેખર ત્યાગ જ ઉપદેશિત તમામ કર્મોનો સાર છે; પરંતુ જે સદા મિથ્યામાં તાલીમ પામેલા હોય, તેમને ક્લેશ—દુઃખ લાવનાર અંધકાર—ઉદ્ભવે છે।

Verse 67

द्रव्यत्यागे तु कर्माणि भोगत्यागे व्रतानि च । सुखत्यागा तपो योगं सर्वत्यागे समापना ॥ ६७ ॥

દ્રવ્યત્યાગમાં વિધિકર્મો થાય છે, ભોગત્યાગમાં વ્રતોનું અનુષ્ઠાન થાય છે. સુખત્યાગથી તપ અને યોગ પ્રગટે છે; અને સર્વત્યાગમાં પરમ સમાપ્તિ (અંતિમ સિદ્ધિ) છે।

Verse 68

तस्य मार्गोऽयमद्वैधः सर्वत्यागस्य दर्शितः । विप्रहाणाय दुःखस्य दुर्गतिर्हि तथा भवेत् ॥ ६८ ॥

આ જ તેનો માર્ગ છે—દ્વૈતવિહીન—જે સર્વત્યાગરૂપે દર્શાવાયો છે. તેના દ્વારા દુઃખ સંપૂર્ણપણે દૂર થાય છે; નહીંતર દુર્ગતિ જ થાય।

Verse 69

पंच ज्ञानेंद्रियाण्युक्त्वा मनः षष्टानि चेतसि । बसषष्टानि वक्ष्यामि पंच कर्मेद्रियाणि तु ॥ ६९ ॥

પાંચ જ્ઞાનઇન્દ્રિયો કહીને, અંતઃચેતનમાં મનને છઠ્ઠું ગણાવી, હવે હું પાંચ કર્મઇન્દ્રિયોની પણ વ્યાખ્યા કરીશ।

Verse 70

हस्तौ कर्मेद्रियं ज्ञेयमथ पादौ गतींद्रियम् । प्रजनान दयोमेढ्रो विसर्गो पायुरिंद्रियम् ॥ ७० ॥

હાથોને કર્મેન્દ્રિય જાણો અને પગોને ગતિ-ઇન્દ્રિય. પ્રજનન માટે ઉપસ્થ સાધન છે અને વિસર્જન માટે પાયુ કર્મેન્દ્રિય છે.

Verse 71

वाक्च शब्दविशेषार्थमिति पंचान्वितं विदुः । एवमेकादशेतानि बुद्ध्या त्ववसृजन्मनः ॥ ७१ ॥

વાણી પાંચવિધ કહેવાય—શબ્દ, તેનો વિશેષ ઉચ્ચાર અને અર્થ વગેરે સહિત. એ જ રીતે બુદ્ધિ દ્વારા મનને આ અગિયાર (ઇન્દ્રિયો)માંથી પાછું ખેંચો.

Verse 72

कर्णो शब्दश्च चित्तं च त्रयः श्रवणसंग्रहे । तथा स्पर्शे तथा रूपे तथैव रसगंधयोः ॥ ७२ ॥

કર્ણ, શબ્દ અને ચિત્ત—આ ત્રણ મળીને શ્રવણ-ગ્રહણ બને છે. એ જ રીતે સ્પર્શમાં, રૂપમાં, તેમજ રસ અને ગંધમાં પણ (ત્રિવિધ સંયોગ).

Verse 73

एवं पंच त्रिका ह्येते गुणस्तदुपलब्धये । येनायं त्रिविधो भावः पर्यायात्समुपस्थितः ॥ ७३ ॥

આ રીતે તત્ત્વ-ઉપલબ્ધિ માટે ગુણો પાંચ ત્રિક રૂપે ગોઠવાયેલા છે; તેમના ક્રમિક પર્યાયોથી આ ત્રિવિધ ભાવ પ્રગટ થાય છે.

Verse 74

सात्त्विको राजसश्चापि तामसश्चापि ते त्रयः । त्रिविधा वेदाना येषु प्रसृता सर्वसाधिनी ॥ ७४ ॥

તે ત્રણ—સાત્ત્વિક, રાજસ અને તામસ—એ રીતે ત્રિવિધ છે. જેમાં વેદવાણી પણ ત્રિવિધ રૂપે પ્રસરે છે, સર્વસાધન કરનાર સાધનરૂપે.

Verse 75

प्रहर्षः प्रीतिरानंदः सुखं संशान्तचित्तता । अकुतश्चित्कुतश्चिद्वा चित्ततः सात्त्विको गुणः ॥ ७५ ॥

પ્રહર્ષ, પ્રીતિ, આનંદ, સુખ અને સંપૂર્ણ શાંત ચિત્તતા—કારણ વિના કે કારણથી ઉત્પન્ન થાય તોય, સ્વભાવથી મનમાં સત્ત્વગુણનાં લક્ષણો છે.

Verse 76

अतुष्टिः परितापश्च शोको लोभस्तथाऽक्षमा । लिंगानि रजसस्तानि दृश्यंते हेत्वहेतुतः ॥ ७६ ॥

અતૃપ્તિ, આંતરિક તાપ, શોક, લોભ અને અસહિષ્ણુતા—આ રજોગુણનાં ચિહ્નો છે; તે કારણથી કે કારણ વિના પણ દેખાય છે.

Verse 77

अविवेकस्तथा मोहः प्रमादः स्वप्नतंद्रिता । कथंचिदपि वर्तंते विविधास्तामसा गुणाः ॥ ७७ ॥

અવિવેક, મોહ, પ્રમાદ અને ઊંઘ તરફ ઢળી જતી તન્દ્રા—આ તથા અન્ય અનેક તામસ પ્રવૃત્તિઓ કોઈક રીતે મનમાં ટકી રહે છે.

Verse 78

इमां च यो वेद विमोक्षबुद्धिमात्मानमन्विच्छति चाप्रमत्तः । न लिप्यते कर्मपलैरनिष्टैः पत्रं विषस्येव जलेन सिक्तम् ॥ ७८ ॥

જે આ વિમોક્ષબુદ્ધિને જાણે છે અને અપ્રમત્ત રહી આત્માનું અનુસંધાન કરે છે, તે અનિષ્ટ કર્મફળોથી લિપ્ત થતો નથી—જેમ પાણીથી ભીંજાયેલું વિષપત્ર લિપતું નથી.

Verse 79

दृढैर्हि पाशैर्विविधैर्विमुक्तः प्रजानिमित्तैरपि दैवतैश्च । यदा ह्यसौ दुःखसौख्ये जहाति मुक्तस्तदाऽग्र्यां गतिमेत्यलिंगः ॥ ७९ ॥

જ્યારે મનુષ્ય સંતાન-નિમિત્ત તથા દેવતાઓ સાથે સંબંધિત એવા અનેક દૃઢ બંધનોમાંથી મુક્ત થાય છે અને દુઃખ-સુખ બંને ત્યજી દે છે, ત્યારે તે મુક્ત બની લિંગરહિત થઈ પરમ ગતિને પામે છે.

Verse 80

श्रुतिप्रमाणगममंगलैश्च शेति जरामृत्युभयादतीतः । क्षीणे च पुण्ये विगते च पापे तनोर्निमित्ते च फले विनष्टे ॥ ८० ॥

શ્રુતિપ્રમાણ અને આગમોના મંગલ ઉપદેશનો આશ્રય લઈને તે જરા અને મૃત્યુના ભયથી પર થઈ જાય છે. જ્યારે પુણ્ય ક્ષીણ થાય, પાપ વિલય પામે, અને દેહનું કારણ તથા તેનું ફળ નષ્ટ થાય, ત્યારે તે સર્વ પરિસ્થિતિઓથી પર સ્થિત રહે છે.

Verse 81

अलेपमाकाशमलिंगमेवमास्थाय पश्यंति महत्यशक्ता । यथोर्णनाभिः परिवर्तमानस्तंतुक्षये तिष्टति यात्यमानः ॥ ८१ ॥

નિર્લેપ, આકાશસમાન, અલિંગ તત્ત્વનો આશ્રય લઈને જ મહાશક્તિમાન પણ તેને જોઈ શકે છે. જેમ કરોળિયો તંતુ વણતાં વણતાં ફરતો રહે છે, પરંતુ તંતુ ખૂટે ત્યારે—ચાલતો જણાય છતાં—થંભી જાય છે.

Verse 82

तथा विमुक्तः प्रजहाति दुःखं विध्वंसते लोष्टमिवादिमृच्छन् । यथा रुरुः शृंगमथो पुराणं हित्वा त्वचं वाप्युरगो यथा च ॥ ८२ ॥

એ રીતે વિમુક્ત પુરુષ દુઃખને ત્યજી દે છે અને પગ નીચે માટીના ઢેલાની જેમ તેને ચૂરચૂર કરી નાખે છે. જેમ રુરુ હરણ જૂનું શિંગ છોડે છે, અને જેમ સર્પ જીર્ણ ચામડી ત્યાગે છે.

Verse 83

विहाय गच्छन्ननवेक्षघमाणस्तथा विमुक्तो विजहाति दुःखम् । मत्स्यं यथा वाप्युदके पतंतमुत्सृज्य पक्षी निपतत्सशक्तः ॥ ८३ ॥

પાછળ ન જોયે તેમ છોડીને આગળ વધે, તેમ વિમુક્ત પુરુષ દુઃખ ત્યજી દે છે. જેમ પક્ષી તળાવના પાણીમાં પડી ગયેલી માછલી છોડીને, ભારમુક્ત થઈ પૂર્ણ શક્તિથી ફરી ઝપટે છે.

Verse 84

तथा ह्यसौ दुःखसौख्ये विहाय मुक्तः परार्द्ध्या गतिमेत्यलिंगः ॥ ८४ ॥

એ રીતે તે મુક્ત પુરુષ દુઃખ અને સુખ—બન્નેને ત્યજી, અલિંગ અને આસક્તિરહિત બની, પરમ પરાત્પર ગતિને પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 85

इदममृतपदं निशम्य राजा स्वयमिहपंचशिखेन भाष्यमाणम् । निखिलमभिसमीक्ष्य निश्चितार्थः परमसुखी विजहार वीतशोकः ॥ ८५ ॥

પંચશિખે સ્વયં અહીં સમજાવેલું આ ‘અમૃતપદ’ સાંભળી રાજાએ સર્વ રીતે તપાસ કરી અર્થમાં નિશ્ચય કર્યો અને શોકરહિત થઈ પરમ સુખમાં વિહાર કર્યો।

Verse 86

अपि च भवति मैथिलेन गीतं नगरमुपाहितमग्निनाभिवीक्ष्य । न खलु मम हि दह्यतेऽत्र किंचित्स्वयमिदमाह किल स्म भूमिपालः ॥ ८६ ॥

વધુમાં, મિથિલાના રાજા વિષે ગવાય છે કે અગ્નિથી નગર સળગતું જોઈ ભૂપાલે સ્વયં કહ્યું—“ખરેખર અહીં મારું કશું જ બળતું નથી।”

Verse 87

इमं हि यः पठति विमोक्षनिश्चयं महामुने सततमवेक्षते तथा । उपद्रवाननुभवते ह्यदुः खितः प्रमुच्यते कपिलमिवैत्य मैथिलः ॥ ८७ ॥

હે મહામુને, જે આ ‘વિમોક્ષ-નિશ્ચય’નું પાઠ કરે છે અને સતત તેનું ચિંતન કરે છે, તે ઉપદ્રવો અનુભવતો નથી; દુઃખરહિત રહી મુક્ત થાય છે—જેમ માઇથિલ રાજા કપિલને પ્રાપ્ત થયો।