Uttaraloka (Northern Higher World), Dharma–Adharma Viveka, and Adhyatma-Prashna (Prelude)
ભારદ્વાજે ઇન્દ્રિયોથી અગોચર એવા ‘પરલોક’ વિષે પૂછ્યું. મૃગુ/ભૃગુ હિમાલયની પાર ઉત્તર દિશામાં એક પવિત્ર પ્રદેશનું વર્ણન કરે છે—સુરક્ષિત, ઇચ્છાપૂર્તિકારક, નિષ્પાપ-નિર્લોભ લોકોથી ભરેલું; જ્યાં રોગ પીડાવતા નથી અને મૃત્યુ પણ નિયત કાળે જ આવે છે. ત્યાં ધર્મના ચિહ્નો—પતિવ્રતા-નિષ્ઠા, અહિંસા અને ધનમાં અનાસક્તિ—વિશેષ રીતે જણાવાય છે. પછી આ લોકની અસમાનતા અને દુઃખ (શ્રમ, ભય, ભૂખ, મોહ) કર્મનિયમથી સમજાવવામાં આવે છે—આ જગત કર્મક્ષેત્ર છે; કર્મ ફળરૂપે યોગ્ય ગતિ આપે છે. કપટ, ચોરી, નિંદા, દ્વેષ, હિંસા, અસત્ય વગેરે તપને ઘટાડે છે; મિશ્ર ધર્મ-અધર્મ ચિંતા ઉપજાવે છે. પ્રજાપતિ, દેવો અને ઋષિઓ શુદ્ધ તપથી બ્રહ્મલોક પામે છે; ગુરુસેવામાં સ્થિત સંયમી બ્રહ્મચારીઓ લોકોના માર્ગને સમજે છે. અંતે ધર્મ-અધર્મનો વિવેક જ જ્ઞાન કહેવાય છે અને ભારદ્વાજ અધ્યાત્મ વિષે નવો પ્રશ્ન આરંભે છે—સૃષ્ટિ-પ્રલયસંબંધિત, પરમ હિત અને સુખ આપનાર વિદ્યા તરીકે।
Shlokas
Verse 1
भरद्वाज उवाच । अस्माल्लोकात्परो लोकः श्रूयते नोपलभ्यते । तमहं ज्ञातुमिच्छामि तद्भवान्वक्तुमर्हति ॥ १ ॥
ભરદ્વાજે કહ્યું—આ લોકથી પરે એક પરલોક સાંભળવામાં આવે છે, પરંતુ તે પ્રત્યક્ષ મળતો નથી। હું તેને જાણવા ઇચ્છું છું; તેથી આપ કૃપા કરીને કહો।
Verse 2
मृगुरुवाच । उत्तरे हिमवत्पार्श्वे पुण्ये सर्वगुणान्विते । पुण्यः क्षेम्यश्च काम्यश्च स परो लोक उच्यते ॥ २ ॥
મૃગુએ કહ્યું—હિમવંતના ઉત્તર પાર्श્વે એક પવિત્ર પ્રદેશ છે, જે સર્વ ગુણોથી યુક્ત છે। એ જ પરલોક કહેવાય છે—પુણ્યમય, ક્ષેમદાયક અને કામનાપૂર્તિકારક।
Verse 3
तत्र ह्यपापकर्माणः शुचयोऽत्यंतनिर्मलाः । लोभमोहपरित्यक्ता मानवा निरुपद्रवाः ॥ ३ ॥
ત્યાં ખરેખર પાપરહિત કર્મ કરનારા, શુચિ અને અત્યંત નિર્મળ માનવો છે. તેઓ લોભ અને મોહ ત્યજીને ઉપદ્રવ વિનાના, અહિંસક જીવનમાં રહે છે॥
Verse 4
स स्वर्गसदृशो देशः तत्र ह्युक्ताः शुभा गुणाः । काले मृत्युः प्रभवति स्पृशंति व्याधयो न च ॥ ४ ॥
એ દેશ સ્વર્ગ સમાન છે; ત્યાં શુભ ગુણોનું જ પ્રાબલ્ય કહેવાય છે. મૃત્યુ માત્ર પોતાના નિયત કાળે આવે છે, અને રોગો ત્યાં સ્પર્શતા નથી॥
Verse 5
न लोभः परदारेषु स्वदारनिरतो जनः । नान्यो हि वध्यते तत्र द्रव्येषु च न विस्मयः ॥ ५ ॥
ત્યાં પરસ્ત્રી વિષે લોભ નથી; જન પોતાનાં સ્વદારામાં જ રત રહે છે. ત્યાં કોઈનું વધ થતું નથી, અને ધનસંપત્તિ વિષે પણ આશ્ચર્યભરી આસક્તિ રહેતી નથી॥
Verse 6
परो ह्यधर्मो नैवास्ति संदेहो नापि जायते । कृतस्य तु फलं तत्र प्रत्यक्षमुपलभ्यते ॥ ६ ॥
ત્યાં આથી મોટો અધર્મ નથી, અને આ વિષે સંશય પણ ઊભો થતો નથી. કારણ કે ત્યાં કરેલા કર્મનું ફળ પ્રત્યક્ષ રીતે અનુભવાય છે॥
Verse 7
यानासनाशनोपेता प्रसादभवनाश्रयाः । सर्वकामैर्वृताः केचिद्धेमाभरणभूषिताः ॥ ७ ॥
કેટલાક લોકો વાહન, આસન અને સમૃદ્ધ ભોજનથી યુક્ત હતા; તેઓ ભવ્ય પ્રાસાદોમાં નિવાસ કરતા. તેઓ સર્વ ઇચ્છિત ભોગોથી ઘેરાયેલા અને સુવર્ણ આભૂષણોથી શોભિત હતા॥
Verse 8
प्राणधारणमात्रं तु केषांचिदुपपद्यते । श्रमेण महता केचित्कुर्वंति प्राणधारणम् ॥ ८ ॥
કેટલાકને સ્વભાવથી જ માત્ર પ્રાણધારણ (શ્વાસ-નિરોધ) શક્ય બને છે; પરંતુ કેટલાક મહાન શ્રમ અને ક્લેશથી જ પ્રાણધારણ કરે છે.
Verse 9
इह धर्मपराः केचित्केचिन्नैष्कृतिका नराः । सुखिता दुःखिताः केचिन्निर्धना धनिनो परे ॥ ९ ॥
આ લોકમાં કેટલાક ધર્મપરાયણ છે અને કેટલાક નૈષ્કૃતિક (નૈતિક સંયમ વિનાના) છે; કેટલાક સુખી છે, કેટલાક દુઃખી; કેટલાક નિર્ધન છે અને બીજા ધનવાન છે.
Verse 10
इह श्रमो भयं मोहः क्षुधा तीव्रा च जायते । लोभश्चार्थकृतो तॄणां येन मुह्यंत्यपंडिताः ॥ १० ॥
આ સંસારમાં શ્રમ, ભય, મોહ અને તીવ્ર ભૂખ ઊપજે છે; તેમજ ધનસાધનાથી જન્મેલો લોભ પણ થાય છે, જેના કારણે અજ્ઞ લોકો મોહમાં પડે છે.
Verse 11
यस्तद्वेदो भयं प्राज्ञः पाप्मना न स लिप्यते । सोपधे निकृतिः स्तेयं परिवादोऽभ्यसूयता ॥ ११ ॥
જે પ્રાજ્ઞ તે તત્ત્વને જાણે છે, તે ભયમુક્ત થાય છે અને પાપથી લિપ્ત થતો નથી. બહાનાથી કરેલી છેતરપિંડી, કપટ, ચોરી, અપવાદ અને અસૂયા—આ દોષો તેને સ્પર્શતા નથી.
Verse 12
परोपघातो हिंसा च पैशुन्यनृतं तथा । एतान्संसेवते यस्तु तपस्तस्य प्रहीयते ॥ १२ ॥
પરને હાનિ પહોંચાડવી, હિંસા, પૈશુન્ય (દુષ્ટ ચુગલી) અને અસત્ય—જે આમાં રત રહે છે, તેનું તપ ક્ષીણ થઈ જાય છે.
Verse 13
यस्त्वेतानाचरेद्विद्वान्न तपस्तस्य वर्द्धते । इह चिंता बहुविधा धर्माधर्मस्य कर्मणः ॥ १३ ॥
જે વિદ્વાન આ નિર્ધારિત આચારોનું પાલન કરતો નથી, તેનું તપ વધતું નથી. આ જ જીવનમાં ધર્મ-અધર્મમિશ્ર કર્મોથી અનેક પ્રકારની ચિંતાઓ ઊભી થાય છે.
Verse 14
कर्मभूमिरियं लोके इह कृत्वा शुभाशुभम् । शुभैः शुभमवाप्नोति तथाशुभमथान्यथा ॥ १४ ॥
આ લોક કર્મભૂમિ છે. અહીં શુભ કે અશુભ કર્મ કરીને, શુભ કર્મોથી શુભ ફળ મળે છે અને અશુભ કર્મોથી તેવું જ અશુભ ફળ પ્રાપ્ત થાય છે.
Verse 15
इह प्रजापतिः पूर्वं देवाः सर्षिगणास्तथा । इष्टेष्टतपसः पूता ब्रह्मलोकमुपाश्रिताः ॥ १५ ॥
પૂર્વકાળમાં અહીં પ્રજાપતિ તથા દેવગણ ઋષિગણ સાથે, પોતાના ઇષ્ટ અને સમ્યક્ કરેલા તપથી શુદ્ધ થઈ બ્રહ્મલોકને આશ્રય (પ્રાપ્ત) થયા.
Verse 16
उत्तरः पृथिवीभागः सर्वपुण्यतमः शुभः । इहस्थास्तत्र जायंते ये वै पुण्यकृतो जनाः ॥ १६ ॥
પૃથ્વીનો ઉત્તર ભાગ સર્વથી પવિત્ર અને શુભ છે. અહીં જે લોકો પુણ્યકર્મ કરે છે, તેઓ નિશ્ચયે ત્યાં (તે ઉત્તમ ઉત્તર પ્રદેશમાં) જન્મ લે છે.
Verse 17
यदि सत्कारमिच्छंति तिर्यग्योनिषु चापरे । क्षीणायुषस्तथा चान्ये नश्यन्ति पृथिवीतले ॥ १७ ॥
કેટલાક લોકો સન્માનની ઇચ્છામાં તિર્યક્ યોનિઓમાં પડી જાય છે; અને કેટલાક અન્ય, આયુષ્ય ક્ષીણ થતાં, પૃથ્વીના તળ પર જ નષ્ટ થઈ જાય છે.
Verse 18
अन्योन्यभक्षणासक्ता लोभमोहसमन्विताः । इहैव परिवर्त्तन्ते न च यान्त्युत्तरां दिशम् ॥ १८ ॥
જે પરસ્પર ભક્ષણમાં આસક્ત અને લોભ‑મોહથી યુક્ત છે, તેઓ આ સંસારચક્રમાં જ ફરતા રહે છે; તેઓ ઊર્ધ્વ, મુક્તિમાર્ગે જતા નથી।
Verse 19
गुरूनुपासते ये तु नियता ब्रह्मचारिणः । पंथानं सर्वालोकानां विजानंति मनीषिणः ॥ १९ ॥
પરંતુ જે નિયમિત બ્રહ્મચારી ભક્તિપૂર્વક ગુરુઓની ઉપાસના કરે છે, તે મનીષીઓ સર્વ લોકોથી પર લઈ જનાર માર્ગને યથાર્થ જાણે છે।
Verse 20
इत्युक्तोऽयं मया धर्मः संक्षिप्तो ब्रह्मनिर्मितः । धर्माधर्मौ हि लोकस्य यो वै वेत्ति स बुद्धिमान् ॥ २० ॥
આ રીતે બ્રહ્માએ વિહિત કરેલો ધર્મ મેં સંક્ષેપમાં કહ્યો. જે લોકમાં ધર્મ અને અધર્મને યથાર્થ રીતે જાણે છે, તે જ બુદ્ધિમાન છે।
Verse 21
भरद्वाज उवाच । अध्यात्मं नाम यदिदं पुरुषस्येह चिन्त्यते । यदध्यात्मं यथा चैतत्तन्मे ब्रूहि तपोधन ॥ २१ ॥
ભરદ્વાજ બોલ્યા—હે તપોધન! પુરુષ વિષે અહીં જે ‘અધ્યાત્મ’ વિચારવામાં આવે છે, તે શું છે અને તે કેવી રીતે સમજવું—મને કહો।
Verse 22
भृगुरुवाच । अध्यात्ममिति विप्रर्षे यदेतदनुपृच्छसि । तद्व्याख्यांस्यामि ते तात श्रेयस्करतमं सुखम् ॥ २२ ॥
ભૃગુ બોલ્યા—હે વિપ્રશ્રેષ્ઠ! તું ‘અધ્યાત્મ’ વિષે જે પૂછ્યું છે, હે તાત, હું તેનું વ્યાખ્યાન કરીશ; તે જ્ઞાન પરમ શ્રેય અને સાચું સુખ આપનાર છે।
Verse 23
सृष्टिप्रलयसंयुक्तमाचार्यैः परिदर्शितम् । यज्ज्ञात्वा पुरुषो लोके प्रीतिं सौख्यं च विंदति ॥ २३ ॥
સૃષ્ટિ અને પ્રલય સાથે સંકળાયેલો આ ઉપદેશ આચાર્યોએ સ્પષ્ટ રીતે દર્શાવ્યો છે; તેને જાણીને મનુષ્ય આ લોકમાં પ્રીતિ અને સુખ પામે છે।
Frequently Asked Questions
It functions as a moral-cosmological exemplum: a realm characterized by purity, non-injury, restraint, and freedom from greed—illustrating how refined dharma correlates with a secure, auspicious destination and clarifying the karmic logic behind differing conditions across births.
Harming others, violence, malicious tale-bearing, and falsehood are named as causes of tapas-kṣaya; the chapter also lists deceit with pretext, fraud, theft, slander, and malice as stains associated with ignorance and fear, contrasted with the wise knower’s purity.
After establishing dharma–adharma discernment and karmic fruition, it pivots to Bhāradvāja’s question on adhyātma, framing inner knowledge—linked to creation and dissolution—as the next step beyond moral discipline, aimed at highest good and lasting happiness.