Sṛṣṭi-pralaya-kathana: Mahābhūta-guṇāḥ, Vṛkṣa-indriya-vādaḥ, Prāṇa-vāyu-vyavasthā
નારદ સનંદનને સૃષ્ટિનું કારણ, પ્રલયનો આધાર, જીવોની ઉત્પત્તિ, વર્ણવિભાગ, શુચિ-અશુચિ, ધર્મ-અધર્મ, આત્મસ્વરૂપ અને મૃત્યુ પછીની ગતિ વિષે પૂછે છે. સનંદન પ્રાચીન ઇતિહાસ દ્વારા કહે છે—ભરદ્વાજ ભૃગુને સંસાર-મોક્ષનું રહસ્ય અને પૂજ્ય પણ તથા અંતર્યામી પૂજક પણ એવા નારાયણને જાણવાની વાત પૂછે છે. ભૃગુ અવ્યક્ત પ્રભુમાંથી મહત્ ઉત્પત્તિ, તત્ત્વોનો વિકાસ, તેજોમય કમળ, તેમાંથી બ્રહ્માનો પ્રાદુર્ભાવ અને વિશ્વદેહનું વર્ણન કરે છે. પછી પૃથ્વી, સમુદ્રો, અંધકાર, જળ, અગ્નિ, રસાતળ વગેરેની સીમા-પરિમાણ અંગે પ્રશ્નો થાય છે; પ્રભુ અપરિમેય હોવાથી ‘અનંત’ કહેવાય છે અને તત્ત્વદૃષ્ટિમાં ભૂતભેદ લય પામે છે. મનસંકલ્પજ સૃષ્ટિ, જળ અને પ્રાણનું પ્રાધાન્ય તથા ક્રમ—જળથી વાયુ, પછી અગ્નિ, પછી ઘનિભવનથી પૃથ્વી—વિસ્તારથી સમજાવાય છે. પંચમહાભૂત-પંચઇન્દ્રિય સંબંધ અને વૃક્ષોમાં પણ ચેતના (સાંભળવું, સ્પર્શ/તાપે પ્રતિભાવ, સુખ-દુઃખનો અનુભવ)નું સમર્થન આવે છે. અંતે ધાતુઓમાં તત્ત્વન્યાસ, પાંચ વાયુ (પ્રાણ, અપાન, વ્યાન, ઉદાન, સમાન), નાડીઓ, જઠરાગ્નિ અને યોગમાર્ગે શિખર/બ્રહ્મરંધ્ર સુધીની ગતિ વર્ણવાય છે.
Shlokas
Verse 1
श्रीनारद उवाच । कुतः सृष्टमिदं ब्रह्मञ्जगत्स्थावरजंगमम् । प्रलये च कमभ्येति तन्मे ब्रूहि सनन्दन ॥ १ ॥
શ્રી નારદ બોલ્યા— હે બ્રહ્મન, સ્થાવર-જંગમ આ સમગ્ર જગત કયા સ્ત્રોતથી સર્જાયું છે? અને પ્રલય સમયે તે કોના માં લય પામે છે? હે સનંદન, મને કહો।
Verse 2
ससागरः सगगनः सशैलः सबलाहकः । सभूमिः साग्निपवनो लोकोऽयं केन निर्मितः ॥ २ ॥
સમુદ્રો, આકાશ, પર્વતો, વાદળો, પૃથ્વી તથા અગ્નિ-પવન સહિત આ લોક કોના દ્વારા રચાયો છે?
Verse 3
कथं सृष्टानि भूतानि कथं वर्णविभक्तयः । शौचाशौचं कथं तेषां धर्माधर्मविधिः कथम् ॥ ३ ॥
જીવો કેવી રીતે સર્જાયા? વર્ણવિભાગ કેવી રીતે નક્કી થયો? તેમના માટે શૌચ-અશૌચ કેવી રીતે નિર્ધારિત થાય છે? અને ધર્મ-અધર્મનો વિધાન કેવી રીતે સ્થાપિત છે?
Verse 4
कीदृशो जीवतां जीवः क्व वा गच्छंति ये मृताः । अस्माल्लोकादमुं लोकं सर्वं शंसतु मे भवान् ॥ ४ ॥
જીવંત પ્રાણીઓમાં જીવાત્માનું સ્વરૂપ કેવું છે? અને જે મરે છે તેઓ ક્યાં જાય છે? આ લોકથી તે પરલોક સુધી—હે પૂજ્ય, બધું મને કહો.
Verse 5
सनंदन उवाच । श्रृणु नारद वक्ष्यामि चेतिहासं पुरातनम् । भृगुणाभिहितं शास्त्रं भरद्वाजाय पृच्छते ॥ ५ ॥
સનંદન બોલ્યા—હે નારદ, સાંભળ; હું એક પ્રાચીન પવિત્ર ઇતિહાસ કહું છું—ભરદ્વાજે પૂછતાં ભૃગુએ જે શાસ્ત્ર ઉપદેશ્યું હતું તે।
Verse 6
कैलासशिखरे दृष्ट्वा दीप्यमानं महौजसम् । भृगुमहर्षिमासीनं भरद्वाजोऽन्वपृच्छत ॥ ६ ॥
કૈલાસશિખરે મહાતેજથી દીપ્તિમાન મહર્ષિ ભૃગુને આસનસ્થ જોઈ ભરદ્વાજ નજીક જઈ વિનયપૂર્વક પૂછવા લાગ્યા।
Verse 7
भरद्वाज उवाच । कथं जीवो विचरति नानायोनिषु संततम् । कथं मुक्तिश्च संसाराज्जायते तस्य मानद ॥ ७ ॥
ભરદ્વાજ બોલ્યા—જીવાત્મા સતત નાનાયોનિઓમાં કેવી રીતે ભટકે છે? અને હે માનદ, તેને સંસારથી મુક્તિ કેવી રીતે પ્રાપ્ત થાય છે?
Verse 8
यश्च नारायणः स्रष्टा स्वयंभूर्भगवन्स्वयम् । सेव्यसेवकभावेन वर्तेते इति तौ सदा ॥ ८ ॥
એ જ નારાયણ—સ્રષ્ટા, સ્વયંભૂ, સ્વયં ભગવાન—સદા દ્વિરૂપ ભાવમાં વર્તે છે: સેવ્ય (પૂજ્ય) અને (અંતર્યામી રૂપે) સેવક।
Verse 9
प्रविशंति लये सर्वे यमीशं सचराचराः । लोकानां रमणः सोऽयं निर्गुणश्च निरंजनः ॥ ९ ॥
પ્રલયકાળે ચરાચર સર્વ જીવો યમ-નિયમના ઈશ્વરમાં લય પામે છે. એ જ લોકનો રમણ—નિર્ગુણ અને નિરંજન।
Verse 10
अनिर्दश्योऽप्रतर्क्यश्च कथं ज्ञायेत कैर्मुने । कथमेनं परात्मानं कालशक्तिदुरन्वयम् ॥ १० ॥
તે અદૃશ્ય અને તર્કાતીત છે—હે મુને, તેને કોણ જાણી શકે? અને કાળ તથા તેની શક્તિથી દુર્લભ રીતે અનુસંધેય એવા પરમાત્માને કેવી રીતે ગ્રહણ કરવો?
Verse 11
अतर्क्यचरितं वेदाः स्तुवन्ति कथमादरात् । जीवो जीवत्वमुल्लंघ्य कथं ब्रह्म समन्वयात् ॥ ११ ॥
જેનું સ્વરૂપ તર્કાતીત છે, તેને વેદો આદરપૂર્વક કેવી રીતે સ્તુતિ કરે છે? અને જીવ જીવત્વને લાંઘીને સમન્વયથી બ્રહ્મ કેવી રીતે બને?
Verse 12
एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं तन्मे ब्रूहि कृपानिधे । एवं स भगवान्पृष्टो भरद्वाजेन संशयम् ॥ १२ ॥
હું આ સાંભળવા ઇચ્છું છું; તેથી કહો, હે કૃપાનિધિ. ભરદ્વાજે સંશય વિષે પૂછતાં તે પૂજ્ય મુનિ ઉત્તર આપવા તૈયાર થયા।
Verse 13
महर्षिर्ब्रह्मसंकाशः सर्वं तस्मै ततोऽब्रवीत् । भृगुरुवाच । मानसो नाम यः पूर्वो विश्रुतो वै महर्षिभिः ॥ १३ ॥
ત્યારે બ્રહ્માસમાન તેજસ્વી તે મહર્ષિએ તેને સર્વ વાત યથાવત્ કહી. ભૃગુ બોલ્યા—‘માનસ’ નામે જે પ્રાચીન ઋષિ છે, તે મહર્ષિઓમાં ખરેખર પ્રસિદ્ધ અને વિખ્યાત છે.
Verse 14
अनादिनिधनो देवस्तथा तेभ्योऽजरामरः । अव्यक्त इति विख्यातः शाश्वतोऽथाक्षयोऽव्ययः ॥ १४ ॥
એ દેવ અનાદિ અને અનંત છે; અને તે બધાથી પર અજર-અમર છે. તે ‘અવ્યક્ત’ નામે વિખ્યાત—શાશ્વત, અક્ષય અને અવ્યય છે.
Verse 15
यतः सृष्टानि भूतानि जायंते च म्रियंति च । सोऽमृजत्प्रथमं देवो महांतं नाम नामतः ॥ १५ ॥
જેનાથી સર્જાયેલા પ્રાણીઓ જન્મે છે અને મરે પણ છે—તે દેવે સૌપ્રથમ ‘મહત્’ નામનું તત્ત્વ એ જ નામથી પ્રગટ કર્યું.
Verse 16
आकाशमिति विख्यातं सर्वभूतधरः प्रभुः । आकाशादभवद्वारि सलिलादग्निमारुतौ ॥ १६ ॥
સર્વ ભૂતોને ધારણ કરનાર તે પ્રભુ ‘આકાશ’ નામે વિખ્યાત છે. આકાશમાંથી જળ થયું, અને જળમાંથી અગ્નિ તથા વાયુ ઉત્પન્ન થયા.
Verse 17
अग्निमारुतसंयोगात्ततः समभवन्मही । ततस्तेजो मयं दिव्यं पद्मं सृष्टं स्वयंभुवा ॥ १७ ॥
અગ્નિ અને વાયુના સંયોગથી પછી પૃથ્વી ઉત્પન્ન થઈ. ત્યારબાદ સ્વયંભૂએ તેજોમય, દિવ્ય કમળની સૃષ્ટિ કરી.
Verse 18
तस्मात्पद्मात्समभवद्व्रह्मा वेदमयो विधिः । अहंकार इति ख्यातः सर्वभूतात्मभूतकृत् ॥ १८ ॥
તે કમળમાંથી વેદમય વિધાતા બ્રહ્મા પ્રગટ થયા. તેઓ ‘અહંકાર’ તરીકે પ્રસિદ્ધ—સર્વ ભૂતોમાં અંતરાત્મા બની સર્વ સૃષ્ટિ કરનાર॥૧૮॥
Verse 19
ब्रह्मा वै स महातेजा य एते पंच धातवः । शैलास्तस्यास्थिसंघास्तु मेदो मांसं च मेदिनी ॥ १९ ॥
એ મહાતેજસ્વી બ્રહ્મા આ પંચધાતુઓથી જ રચાયેલા છે. પર્વતો તેમના અસ્થિસમૂહ છે અને પૃથ્વી તેમનું માંસ તથા મેદ છે॥૧૯॥
Verse 20
समुद्रास्तस्य रुधिरमाकाशमुदरं तथा । पवनश्चैव निश्वासस्तेजोऽग्निर्निम्नगाः शिराः ॥ २० ॥
સમુદ્રો તેમનું રક્ત છે અને આકાશ તેમનું ઉદર છે. પવન તેમનો શ્વાસ છે, અગ્નિ તેમનું તેજ છે, અને નદીઓ તેમની શિરાઓ છે॥૨૦॥
Verse 21
अग्नीषोमौ च चंद्रार्कौ नयने तस्य विश्रुते । नभश्चोर्ध्वशिरस्तस्य क्षितिः पादौ भुजौ दिशः ॥ २१ ॥
તે વિખ્યાત વિરાટ પુરુષમાં અગ્નિ અને સોમ—અર્થાત્ ચંદ્ર અને સૂર્ય—તેમના બે નેત્ર છે. આકાશ તેમનું ઊર્ધ્વ શિર છે, પૃથ્વી તેમના પાદ છે, અને દિશાઓ તેમની ભુજાઓ છે॥૨૧॥
Verse 22
दुर्विज्ञेयो ह्यचिन्त्यात्मा सिद्धैरपि न संशयः । स एष भगवान्विष्णुरनन्त इति विश्रुतः ॥ २२ ॥
નિશ્ચયે તેમનું સ્વરૂપ જાણવું દુર્વિજ્ઞેય છે—તેઓ અચિંત્ય આત્મા છે; સિદ્ધોને પણ તેમાં સંશય નથી. તેઓ જ ભગવાન વિષ્ણુ, ‘અનંત’ તરીકે પ્રસિદ્ધ છે॥૨૨॥
Verse 23
सर्वभूतात्मभूतस्थो दुर्विज्ञेयोऽकृतात्मभिः । अहंकारस्य यः स्रष्टा सर्वभूतभवाय वै । ततः समभवद्विश्वं पृष्टोऽहं यदिह त्वया ॥ २३ ॥
જે સર્વ ભૂતોનો આત્મા બની સર્વમાં અંતર્યામીરૂપે વસે છે, તે અશુદ્ધ અંતઃકરણવાળાઓને જાણવો દુર્લભ છે. સર્વ ભૂતોના પ્રાદુર્ભાવ માટે અહંકારનો સ્રષ્ટા પણ તે જ છે; તેની પાસેથી જ આ સમગ્ર વિશ્વ ઉત્પન્ન થયું—તું અહીં પૂછ્યું તેથી હું આ કહું છું।
Verse 24
भग्द्वाज उवाच । गगनस्य दिशां चैव भूतलस्यानिलस्य च । कान्यत्र परिमाणानि संशयं छिंधि तत्त्वतः ॥ २४ ॥
ભગદ્વાજ બોલ્યા—આકાશ, દિશાઓ, ભૂમિ અને વાયુ—એ બધાંના પરિમાણો શું છે? તત્ત્વથી સમજાવી મારી શંકા દૂર કરો।
Verse 25
भृगुरुवाच । अनंतमेतदाकाशं सिद्धदैवतसेवितम् । रम्यं नानाश्रयाकीर्णं यस्यांतो नाधिगम्यते ॥ २५ ॥
ભૃગુ બોલ્યા—આ આકાશ અનંત છે; સિદ્ધો અને દેવશક્તિઓ દ્વારા સેવિત તથા પૂજિત. તે રમ્ય છે, અનેક આશ્રયસ્થાનોોથી ભરપૂર; તેની સીમા કદી પ્રાપ્ત થતી નથી।
Verse 26
ऊर्ध्वं गतेरधस्तात्तु चंद्रादित्यौ न पश्यतः । तत्र देवाः स्वयं दीप्ता भास्कराभाग्निवर्चसः ॥ २६ ॥
તે ગતિના ઉપર અને નીચે ચંદ્ર અને સૂર્ય દેખાતા નથી. ત્યાં દેવતાઓ સ્વયં પ્રકાશમાન છે—સૂર્ય સમાન દીપ્ત, અગ્નિના તેજથી જ્વલંત।
Verse 27
ते चाप्यन्तं न पश्यंति नभसः प्रथितौजसः । दुर्गमत्वादनंतत्वादिति मे वद मानद ॥ २७ ॥
તેઓ પણ—આકાશમાં મહાતેજ માટે પ્રસિદ્ધ—તેનું અંત નથી જોઈ શકતા. શું તે દુર્ગમ હોવાથી છે, કે ખરેખર અનંત હોવાથી? હે માનદ, મને કહો।
Verse 28
उपरिष्टोपरिष्टात्तु प्रज्वलद्भिः स्वयंप्रभैः । निरुद्धमेतदाकाशं ह्यप्रमेयं सुरैरपि ॥ २८ ॥
તેના ઉપર ઉપર સ્વયંપ્રભ, પ્રજ્વલિત લોકોથી આ આકાશ સર્વત્ર અવરોધિત/આવૃત છે; આ આકાશ દેવતાઓને પણ અપરિમેય છે.
Verse 29
पृथिव्यंते समुद्रास्तु समुद्रांते तमः स्मृतम् । तमसोंऽते जलं प्राहुर्जलस्यांतेऽग्निरेव च ॥ २९ ॥
પૃથ્વીના અંતે સમુદ્રો છે; સમુદ્રોના અંતે તમસ્ (અંધકાર) કહેવાય છે. તે તમસ્ પાર જળ છે, અને તે જળના અંતે અગ્નિ જ છે.
Verse 30
रसातलांते सलिलं जलांते पन्नगाधिपाः । तदंते पुनराकाशमाकाशांते पुनर्जलम् ॥ ३० ॥
રસાતલના અંતે જળ છે; તે જળના અંતે પન્નગાધિપતિઓ (નાગાધિપતિઓ) છે. તેમના પરે ફરી આકાશ છે, અને આકાશના અંતે ફરી જળ છે.
Verse 31
एवमंतं भगवतः प्रमाणं सलिलस्य च । अग्निमारुततोयेभ्यो दुर्ज्ञेयं दैवतैरपि ॥ ३१ ॥
આ રીતે ભગવાનનું તેમજ તે (વિશ્વ) જળનું પણ પ્રમાણ અને અંત જાણવું દુર્જ્ઞેય છે; અગ્નિ, વાયુ અને જળ સાથે સંબંધિત દેવતાઓને પણ તે સંપૂર્ણ રીતે જાણીતું નથી.
Verse 32
अग्निमारुततोयानां वर्णा क्षितितलस्य च । आकाशसदृशा ह्येते भिद्यंते तत्त्वदर्शनात् ॥ ३२ ॥
અગ્નિ, વાયુ, જળ અને ક્ષિતિ-તલના જે ગુણ-વર્ણન કહેવાય છે, તે ખરેખર આકાશ સમાન સૂક્ષ્મ છે; તત્ત્વદર્શન થતાં આ ભેદો શમાઈ જાય છે.
Verse 33
पठंति चैव मुनयः शास्त्रेषु विविधेषु च । त्रैलोक्ये सागरे चैव प्रमाणं विहितं यथा ॥ ३३ ॥
મુનિઓ પણ વિવિધ શાસ્ત્રોમાં પાઠ કરે છે કે ત્રિલોક અને સમુદ્ર માટે પણ યથાવત્ પ્રમાણ (માન) નિર્ધારિત કરવામાં આવ્યું છે।
Verse 34
अदृश्यो यस्त्वगम्यो यः कः प्रमाणमुदीरयेत् । सिद्धानां देवतानां च परिमीता यदा गतिः ॥ ३४ ॥
જે અદૃશ્ય અને અગમ્ય છે, તેના માટે કોણ પ્રમાણ કહી શકે? કારણ કે સિદ્ધો અને દેવતાઓની પણ ગતિ અને પ્રાપ્તિ અંતે પરિમિત જ હોય છે।
Verse 35
तदागण्यमनंतस्य नामानंतेति विश्रुतम् । नामधेयानुरूपस्य मानसस्य महात्मनः ॥ ३५ ॥
અતએવ જે અગણ્ય અનંત છે તે ‘અનંત’ નામે વિશ્રુત છે; અને તે મહાત્માનું ‘માનસ’ નામ પણ તેના નામાર્થને અનુરૂપ છે।
Verse 36
यदा तु दिव्यं यद्रूपं ह्रसते वर्द्धते पुनः । कोऽन्यस्तद्वेदितुं शक्यो योऽपि स्यात्तद्विधोऽपरः ॥ ३६ ॥
પરંતુ જ્યારે તે દિવ્ય રૂપ—જેવું પણ હોય—સંકોચાય અને ફરી વિસ્તરે, ત્યારે તેને યથાર્થ જાણવામાં કોણ સમર્થ છે, ભલે તેવો બીજો કોઈ હોય?
Verse 37
ततः पुष्करतः सृष्टः सर्वज्ञो मूर्तिमान्प्रभुः । ब्रह्मा धर्ममयः पूर्वः प्रजापतिरनुत्तमः ॥ ३७ ॥
પછી કમળમાંથી સર્વજ્ઞ, મૂર્તિમાન પ્રભુ બ્રહ્મા સર્જાયા—આદિ, ધર્મમય અને અનુત્તમ પ્રજાપતિ।
Verse 38
भरद्वाज उवाच । पुष्करो यदि संभूतो ज्येष्ठं भवति पुष्करम् । ब्रह्माणं पूर्वजं चाह भवान्संदेह एव मे ॥ ३८ ॥
ભરદ્વાજે કહ્યું—જો પુષ્કર ઉત્પન્ન થયો હોય, તો એ જ પુષ્કર જ્યેષ્ઠ પુષ્કર કેવી રીતે કહેવાય? અને તમે બ્રહ્માને પૂર્વજ પણ કહો છો; આ જ મારો સંદેહ છે.
Verse 39
भृगुरुवाच । मानसस्येह या मूर्तिर्ब्रह्मत्वं समुपागता । तस्यासनविधानार्थं पृथिवी पद्ममुच्यते ॥ ३९ ॥
ભૃગુએ કહ્યું—અહીં મનમાંથી ઉત્પન્ન થયેલી જે મૂર્તિ બ્રહ્મત્વને પામી, તેના આસન-વિધાન માટે પૃથ્વીને ‘પદ્મ’ કહેવાય છે.
Verse 40
कर्णिका तस्य पद्मस्य मेरुर्गगनमुच्छ्रितः । तस्य मध्ये स्थितो लोकान्सृजत्येष जगद्विधिः ॥ ४० ॥
તે પદ્મની કર્ણિકા આકાશ સુધી ઊંચો ઊઠેલો મેરુ પર્વત છે. તેના મધ્યમાં સ્થિત આ જગદ્વિધાતા બ્રહ્મા લોકોની સૃષ્ટિ કરે છે.
Verse 41
भरद्वाज उवाच । प्रजाविसर्गं विविधं कथं स सृजति प्रभुः । मेरुमध्ये स्थितो ब्रह्मा तद्बहिर्द्विजसत्तम ॥ ४१ ॥
ભરદ્વાજે કહ્યું—હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ! પ્રભુ વિવિધ પ્રકારની પ્રજાસૃષ્ટિ કેવી રીતે કરે છે? અને બ્રહ્મા મેરુની અંદર સ્થિત રહીને પણ બહાર કેવી રીતે હોય છે?
Verse 42
भृगुरुवाच । प्रजाविसर्गं विविधं मानसो मनसाऽसृजत् । संरक्षणार्थं भूतानां सृष्टं प्रथमतो जलम् ॥ ४२ ॥
ભૃગુએ કહ્યું—માનસ સ્રષ્ટાએ મનથી જ વિવિધ પ્રજાઓની સૃષ્ટિ કરી. ભૂતોના રક્ષણ અને ધારણ માટે સૌપ્રથમ જળની રચના થઈ.
Verse 43
यत्प्राणाः सर्वभूतानां सृष्टं प्रथमतो जलम् । यत्प्राणाः सर्वभूतानां वर्द्धंते येन च प्रजाः ॥ ४३ ॥
જે પ્રાણશક્તિથી સર્વ ભૂતોની સૃષ્ટિમાં પ્રથમ જળ પ્રગટ થયું, એ જ પ્રાણથી સર્વ જીવ વધે છે અને એ જથી પ્રજાનો વિસ્તાર થાય છે।
Verse 44
परित्यक्ताश्च नश्यंति तेनेदं सर्वमावृत्तम् । पृथिवी पर्वता मेघा मूर्तिमंतश्च ये परे । सर्वं तद्वारुणं ज्ञेयमापस्तस्तंभिरे पुनः ॥ ४४ ॥
જ્યારે જળતત્ત્વ ત્યજી દે છે ત્યારે બધું નાશ પામે છે; એ જળથી આ સમગ્ર જગત આવૃત છે। પૃથ્વી, પર્વતો, મેઘો અને અન્ય જે મૂર્તિમાન રૂપો છે—તે બધું વારુણ (વરুণાધીન) જાણવું, કારણ કે આપઃ ફરીથી તેને ધારણ કરી એકત્ર બાંધે છે।
Verse 45
भरद्वाज उवाच । कथं सलिलमुत्पन्नं कथं चैवाग्निमारुतौ । कथं वा मेदिनी सृष्टेत्यत्र मे संशयो महान् ॥ ४५ ॥
ભરદ્વાજે કહ્યું—જળ કેવી રીતે ઉત્પન્ન થયું? અને અગ્નિ તથા વાયુ કેવી રીતે પ્રગટ થયા? તેમજ પૃથ્વી કેવી રીતે સર્જાઈ? આ વિષয়ে મને મોટો સંશય છે।
Verse 46
भृगुरुवाच । ब्रह्मकल्पे पुरा ब्रह्मन् ब्रह्मर्षीणां समागमे । लोकसंभवसंदेहः समुत्पन्नो महात्मनाम् ॥ ४६ ॥
ભૃગુએ કહ્યું—હે બ્રહ્મન! પ્રાચીન બ્રહ્મકલ્પમાં, બ્રહ્મર્ષિઓના સમાગમ સમયે, મહાત્મા ઋષિઓના મનમાં લોકોના સંભવ વિષે સંશય ઊભો થયો।
Verse 47
तेऽतिष्ठन्ध्यानमालंब्य मौनमास्थाय निश्चलाः । त्यक्ताहाराः स्पर्द्धमाना दिव्यं वर्षशतं द्विजाः ॥ ४७ ॥
તેઓ ધ્યાનનો આશ્રય લઈને, મૌન ધારણ કરી, નિશ્ચલ ઊભા રહ્યા। આહાર ત્યજી, તે દ્વિજ ઋષિઓ તપસ્યાની સ્પર્ધામાં સો દિવ્ય વર્ષો સુધી સહન કરતા રહ્યા।
Verse 48
तेषां ब्रह्ममयी वाणी सर्वेषां श्रोत्रमागमत् । दिव्या सरस्वती तत्र संबभूव नभस्तलात् ॥ ४८ ॥
ત્યારે સૌના કાનમાં બ્રહ્મમયી, વેદરસથી પરિપૂર્ણ વાણી પ્રવેશી; અને ત્યાં આકાશમંડળમાંથી દિવ્ય સરસ્વતી પ્રગટ થઈ॥ ૪૮ ॥
Verse 49
पुरास्तिमितमाकाशमनंतमचलोपमम् । नष्टचंद्रार्कपवनं प्रसुप्तमिव संबभौ ॥ ४९ ॥
ત્યારે આકાશ સંપૂર્ણ સ્થિર બની ગયું—અનંત અને પર્વત સમું અચલ; ચંદ્ર-સૂર્ય અને પવન લુપ્ત થઈ, જાણે સમગ્ર જગત નિદ્રામાં લીન થયું॥ ૪૯ ॥
Verse 50
ततः सलिलमुत्पन्नं तमसीव तमः परम् । तस्माच्च सलिलोत्पीडादुदतिष्ठत मारुतः ॥ ५० ॥
પછી જળ ઉત્પન્ન થયું—જાણે અંધકારમાંથી વધુ ઘન અંધકાર ઊઠ્યો હોય; અને તે જળના આંતરિક દબાણ તથા ઉથલપાથલથી મારુત (વાયુ) પ્રગટ થયો॥ ૫૦ ॥
Verse 51
यथाभवनमच्छिद्रं निःशब्दमिव लक्ष्यते । तच्चांभसा पूर्यमाणं सशब्दं कुरुतेऽनिलः ॥ ५१ ॥
જેમ છિદ્રવિહિન ઘર નિઃશબ્દ લાગે છે, તેમ જ તે જ્યારે જળથી ભરાતું જાય છે ત્યારે અનિલ (વાયુ) તેને શબ્દમય કરી દે છે॥ ૫૧ ॥
Verse 52
तथा सलिलसंरुद्धे नभसोंऽतं निरंतरे । भित्त्वार्णवतलं वायुः समुत्पतति घोषवान् ॥ ५२ ॥
એ જ રીતે જ્યારે જળથી આકાશનો વિસ્તાર સતત અવરોધિત થાય છે, ત્યારે ઘોષ સાથે વાયુ સમુદ્રતળને ભેદીને ઉપર ઉછળી ઊઠે છે॥ ૫૨ ॥
Verse 53
एषु वा चरते वायुरर्णवोत्पीडसंभवः । आकाशस्थानमासाद्य प्रशांतिं नाधिगच्छति ॥ ५३ ॥
આ તત્ત્વોમાં સમુદ્રના ક્ષોભથી ઉત્પન્ન થયેલો વાયુ વિચરે છે; આકાશસ્થાનને પામ્યા પછી પણ તેને શાંતિ મળતી નથી।
Verse 54
तस्मिन्वाय्वम्बुसंघर्षे दीप्ततेजा महाबलः । प्रादुरासीदूर्ध्वशिखः कृत्वा निस्तिमिरं तमः ॥ ५४ ॥
તે વાયુ અને જળના સંઘર્ષમાં દીપ્ત તેજ અને મહાબલવાળી શક્તિ પ્રગટ થઈ; તેની શિખા ઊર્ધ્વે ઉઠી અને અંધકારને તિમિરરહિત કરી દીધો।
Verse 55
अग्निः पवनसंयुक्तः खं समाक्षिपते जलम् । तदग्निवायुसंपर्काद्धनत्वमुपपद्यते ॥ ५५ ॥
વાયુ સાથે જોડાયેલ અગ્નિ જળને આકાશમાં ખેંચી લે છે; અને તે અગ્નિ-વાયુના સ્પર્શથી ઘનત્વ (સઘનતા) ઉત્પન્ન થાય છે।
Verse 56
तस्याकाशं निपतितः स्नेहात्तिष्ठति योऽपरः । स संघातत्वमापन्नो भूमित्वमनुगच्छति ॥ ५६ ॥
તેનો બીજો અંશ આકાશમાં પડ્યા છતાં સ્નેહબંધનથી એકત્ર રહી જાય છે; તે પિંડરૂપે ઘન બની ભૂમિત્વને પામે છે।
Verse 57
रसानां सर्वगंधानां स्नेहानां प्राणिनां तथा । भूमिर्योनिरियं ज्ञेया यस्याः सर्वं प्रसूयते ॥ ५७ ॥
બધા રસો, બધા ગંધો, બધા સ્નેહતત્ત્વો તથા પ્રાણીઓની પણ આ ભૂમિ યોનિ—ઉત્પત્તિસ્થાન—રૂપે જાણવી; કારણ કે તેની પાસેથી સર્વનું પ્રસવ થાય છે।
Verse 58
भरद्वाज उवाच । य एते धातवः पंच रक्ष्या यानसृजत्प्रभुः । आवृता यैरिमे लोका महाभूताभिसंज्ञितैः ॥ ५८ ॥
ભરદ્વાજે કહ્યું—પ્રભુએ સર્જેલા અને રક્ષવા યોગ્ય એવા તે પાંચ ધાતુ કયા? ‘મહાભૂત’ નામે ઓળખાતા જેઓથી આ સર્વ લોક વ્યાપ્ત અને આવૃત છે?
Verse 59
यदाऽसृजत्सहस्त्राणि भूतानां स महामतिः । पश्चात्तेष्वेव भूतत्वं कथं समुपपद्यते ॥ ५९ ॥
જ્યારે તે મહામતિએ ભૂતોના હજારો સર્જ્યા, ત્યારે પછી એ જ ભૂતોમાં ફરી ‘ભૂતત્વ’—દેહધારણની સ્થિતિ—કેવી રીતે ઉપપન્ન થાય છે?
Verse 60
भृगुरुवाच । अमितानि महाष्टानि यांति भूतानि संभवम् । अतस्तेषां महाभूतशब्दोऽयमुपपद्यते ॥ ६० ॥
ભૃગુએ કહ્યું—આઠ મહાતત્ત્વો અપરિમિત છે; એમના દ્વારા જ ભૂતો પ્રકટ થાય છે. તેથી એમને ‘મહાભૂત’ શબ્દ યોગ્ય છે.
Verse 61
चेष्टा वायुः खमाकाशमूष्माग्निः सलिलं द्रवः । पृथिवी चात्र संघातः शरीरं पांचभौतिकम् ॥ ६१ ॥
ચેષ્ટા વાયુસ્વરૂપ છે; ખ એટલે આકાશ; ઉષ્મા અગ્નિ; સલિલ દ્રવતા; અને પૃથ્વી અહીં સંઘાત/ઘનતા—આ રીતે શરીર પંચભૌતિક છે.
Verse 62
इत्यतः पंचभिर्युक्तैर्युक्तं स्थावरजंगमम् । श्रोत्रे घ्राणो रसः स्पर्शो दृष्टिश्चेंद्रियसंज्ञिताः ॥ ६२ ॥
આ રીતે પંચથી યુક્ત સ્થાવર-જંગમ સર્વ જગત છે. શ્રોત્ર, ઘ્રાણ, રસના, સ્પર્શ અને દૃષ્ટિ—આને ઇન્દ્રિયશક્તિ કહે છે.
Verse 63
भरद्वाज उवाच । पंचभिर्यदि भूतैस्तु युक्ताः स्थावरजंगमाः । स्थावराणां न दृश्यंते शरीरे पंच धातवः ॥ ६३ ॥
ભરદ્વાજે કહ્યું—જો સ્થાવર અને જંગમ જીવો ખરેખર પંચભૂતોથી યુક્ત હોય, તો સ્થાવર દેહોમાં પંચધાતુઓ કેમ દેખાતાં નથી?
Verse 64
अनूष्मणामचेष्टानां घनानां चैव तत्त्वतः । वृक्षाणां नोपलभ्यंते शरीरे पंच धातवः ॥ ६४ ॥
તત્ત્વથી ઉષ્મારહિત, ચેષ્ટારહિત અને ઘન એવા વૃક્ષોના શરીરમાં પશુદેહની જેમ પંચધાતુઓ ઉપલબ્ધ થતા નથી.
Verse 65
न श्रृण्वंति न पश्यंति न गंधरसवेदिनः । न च स्पर्शं हि जानंति ते कथं पंच धातवः ॥ ६५ ॥
તેઓ ન સાંભળે, ન જુએ; ગંધ-રસનું જ્ઞાન નથી, સ્પર્શ પણ નથી જાણતા—તો તેઓ પંચભૂતાત્મક કેવી રીતે?
Verse 66
अद्रवत्वादनग्नित्वादभूमित्वादवायुतः । आकाशस्याप्रमेयत्वाद्वृक्षाणां नास्ति भौतिकम् ॥ ६६ ॥
દ્રવત્વ ન હોવાથી, અગ્નિ ન હોવાથી, ભૂમિ ન હોવાથી, વાયુ ન હોવાથી—અને આકાશ અપ્રમેય હોવાથી—વૃક્ષોમાં પરમ તત્ત્વથી શુદ્ધ ભૌતિકતા નથી.
Verse 67
भृगुरुवाच । घनानामपि वृक्षणामाकाशोऽस्ति न संशयः । तेषां पुष्पपलव्यक्तिर्नित्यं समुपपद्यते ॥ ६७ ॥
ભૃગુએ કહ્યું—ઘન વૃક્ષોમાં પણ આકાશ (અવકાશ) નિઃસંદેહ છે; તેથી તેમાં પુષ્પ અને કોમળ પલ્લવોની વ્યક્તતા સદા શક્ય બને છે.
Verse 68
ऊष्मतो म्लायते पर्णं त्वक्फलं पुष्पमेव च । म्लायते शीर्यते चापि स्पर्शस्तेनात्र विद्यते ॥ ६८ ॥
ઉષ્ણતાથી પાન સૂકાય છે; તેમ જ છાલ, ફળ અને પુષ્પ પણ. તે મ્લાન થઈને ઝરી પડે છે—અતએવ અહીં ‘સ્પર્શ’ને કારણરૂપે સમજવું.
Verse 69
वाय्वग्न्यशनिनिर्घोषैः फलं पुष्पं विशीर्यते । श्रोत्रेण गृह्यते शब्दस्तस्माच्छृण्वंति पादपाः ॥ ६९ ॥
પવન, અગ્નિ અને વીજળીના ગર્જનાથી ફળ અને પુષ્પ ઝરી પડે છે. શબ્દ કાનથી ગ્રહણ થાય છે; તેથી વૃક્ષો પણ ‘સાંભળે’ છે.
Verse 70
वल्ली वेष्टयते वृक्षान्सर्वतश्चैव गच्छति । नह्यदृष्टश्च मार्गोऽस्ति तस्मात्पश्यंति पादपाः ॥ ७० ॥
વેલ વૃક્ષોને વળી લઈને સર્વ દિશામાં ફેલાય છે. તેનો માર્ગ દેખાતો નથી; તેથી વૃક્ષો (જાણે) તેને ‘જોયે’ છે.
Verse 71
पुण्यापुण्यैस्तथा गंधैर्धूपैश्च विविधैरपि । अरोगाः पुष्पिताः संति तस्माज्जिघ्रंति पादपाः ॥ ७१ ॥
પુણ્ય અને અપુણ્ય એવા ગંધોથી તથા અનેક પ્રકારના ધૂપધુમાડાથી પણ વનસ્પતિઓ નિરોગ બની પુષ્પિત થાય છે; તેથી વૃક્ષો (જાણે) તે સુગંધ ‘સુંઘે’ છે.
Verse 72
सुखदुःखयोर्ग्रहणाच्छिन्नस्य च विरोहणात् । जीवं पश्यामि वृक्षाणामचैतन्यं न विद्यते ॥ ७२ ॥
સુખ-દુઃખનું ગ્રહણ અને કાપ્યા પછી પણ ફરી ઉગવું—આથી હું વૃક્ષોમાં જીવચેતના જોઉં છું; તેમાં અચેતનતા નથી.
Verse 73
तेन तज्जलमादत्ते जरयत्यग्निमारुतौ । आहारपरिणामाच्च स्नहो वृद्धिश्च जायते ॥ ७३ ॥
તે આંતઃસ્થિત તત્ત્વ દ્વારા દેહ તે જલતત્ત્વને ગ્રહણ કરે છે, જઠરાગ્નિ અને પ્રાણવાયુને પરિપક્વ કરે છે; અને આહારના પરિવર્તનથી સ્નિગ્ધતા તથા દેહવૃદ્ધિ થાય છે।
Verse 74
जंगमानां च सर्वेषां शरीरे पंञ्च धातवः । प्रत्येकशः प्रभिद्यंते यैः शरीरं विचेष्टते ॥ ७४ ॥
બધા જંગમ પ્રાણીઓના શરીરમાં પાંચ ધાતુ-તત્ત્વો હોય છે. તે દરેક અલગ રીતે કાર્ય કરે છે; જેના દ્વારા શરીર ચેષ્ટા અને ગતિ કરી શકે છે।
Verse 75
त्वक् च मांसं तथास्थीनि मज्जा स्नायुश्च पंचमः । इत्येतदिह संघातं शरीरे पृथिवीमये ॥ ७५ ॥
ત્વચા, માંસ, હાડકાં, મજ્જા અને પાંચમું—સ્નાયુ: પૃથ્વી-તત્ત્વમય શરીરમાં અહીં આ જ સંઘાત (સમૂહ) કહેવાયો છે।
Verse 76
तेजो ह्यग्निस्तथा क्रोधश्चक्षुरुष्मा तथैव च । अग्निर्जनयते यच्च पंचाग्नेयाः शरीरिणः ॥ ७६ ॥
તેજ જ અગ્નિ છે; ક્રોધ, નેત્ર અને ઉષ્મા પણ અગ્નિસ્વરૂપ છે. અને અગ્નિ જે કંઈ ઉત્પન્ન કરે છે—શરીરધારી આ પાંચ આગ્નેય તત્ત્વોથી યુક્ત છે।
Verse 77
श्रोत्रं घ्राणं तथास्यं च हृदयं कोष्ठमेव च । आकाशात्प्राणिनामेते शरीरे पंच धातवः ॥ ७७ ॥
કાન, નાક, મુખ, હૃદય અને કોષ્ઠ (અંતર્ગુહા) પણ—આકાશ-તત્ત્વમાંથી ઉત્પન્ન થયેલા આ પાંચ ધાતુ પ્રાણીઓના શરીરમાં હોય છે।
Verse 78
श्लेष्मा पित्तमथ स्वेदो वसा शोणितमेव च । इत्यापः पंचधा देहे भवंति प्राणिनां सदा ॥ ७८ ॥
કફ, પિત્ત, પરસેવો, વસાં અને રક્ત—આ રીતે આપઃ (જલતત્ત્વ) પ્રાણીઓના દેહમાં સદા પાંચ રૂપે રહે છે।
Verse 79
प्राणात्प्रीणयते प्राणी व्यानाव्द्यायच्छते तथा ॥ ७९ ॥
પ્રાણથી દેહધારી જીવ પોષાય અને પ્રસન્ન થાય છે; તેમજ વ્યાનથી તે ધારિત થઈ સંહત રહે છે અને યથાવત્ સ્થિર રહે છે।
Verse 80
गच्छत्यपानोऽधश्चैव समानो ह्यद्यवस्थितः । उदानादुच्छ्वसितीति पञ्च भेदाच्च भाषते । इत्येते वायवः पंच वेष्टयंतीहदेहिनम् ॥ ८० ॥
અપાન નીચે તરફ જાય છે; સમાન મધ્યમાં સ્થિત કહેવાય છે; ઉદાનથી ઉચ્છ્વાસની ક્રિયા થાય છે. આમ પાંચ ભેદથી આ પાંચ પ્રાણવાયુ કહેવાય છે; અને આ પાંચ વાયુ અહીં દેહધારીને સર્વત્ર આવરી રાખે છે।
Verse 81
भूमेर्गंधगुणान्वेत्ति रसं चाद्भ्यः शरीरवान् । तस्य गंधस्य वक्ष्यामि विस्तराभिहितान्गुणान् ॥ ८१ ॥
દેહધારી જીવ પૃથ્વીમાંથી ગંધના ગુણો અને જળમાંથી રસ (સ્વાદ) જાણે છે. હવે હું તે ગંધના ગુણો પરંપરાગત રીતે વિસ્તારે કહું છું।
Verse 82
इष्टश्चानुष्टगंधश्च मधुरः कटुरेव च । निर्हारी संहतः स्निग्धो रुक्षो विशद एव च ॥ ८२ ॥
ગંધ ઇષ્ટ પણ હોઈ શકે અને અનિષ્ટ પણ; મધુર પણ અને કટુ પણ. તે શુદ્ધિકારક, સંહત, સ્નિગ્ધ, રૂક્ષ, તેમજ વિશદ—સ્વચ્છ અને પવિત્ર—પણ કહેવાય છે।
Verse 83
एवं नवविधो ज्ञेयः पार्थिवो गंधविस्तरः । ज्योतिः पश्यति चक्षुर्भ्यः स्पर्शं वेत्ति च वायुना ॥ ८३ ॥
આ રીતે પાર્થીવ તત્ત્વનો ગંધવિસ્તાર નવ પ્રકારનો જાણવો. જ્યોતિ આંખોથી રૂપને જુએ છે અને વાયુ દ્વારા સ્પર્શનું જ્ઞાન થાય છે.
Verse 84
शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसश्चापि गुणाः स्मृताः । रसज्ञानं तु वक्ष्यामि तन्मे निगदतः श्रृणु ॥ ८४ ॥
શબ્દ, સ્પર્શ, રૂપ અને રસ—આ ગુણો કહેવાયા છે. હવે હું રસ-જ્ઞાન કહું છું; હું જે કહું તે શ્રદ્ધાથી સાંભળો.
Verse 85
रसो बहुविधः प्रोक्त ऋषिभिः प्रथितात्मभिः । मधुरो लवणस्तिक्तः कषायोऽम्लः कटुस्तथा ॥ ८५ ॥
પ્રસિદ્ધાત્મા ઋષિઓએ રસને અનેક પ્રકારનો કહ્યું છે—મધુર, લવણ, તિક્ત, કષાય, આમ્લ અને કટુ.
Verse 86
एष षडिधविस्तारो रसो वारिमयः स्मृतः । शब्दः स्पर्शश्च रूपश्च त्रिगुणं ज्योतिरुच्यते ॥ ८६ ॥
આ રસ જલમય માનવામાં આવ્યો છે અને તેનો વિસ્તાર છ પ્રકારનો કહેવાયો છે. તેમજ શબ્દ, સ્પર્શ અને રૂપ—આ ત્રણ ગુણ જ્યોતિ (અગ્નિતત્ત્વ)ના કહેવાય છે.
Verse 87
ज्योतिः पश्यति रूपाणि रूपं च बहुधा स्मृतम् । ह्रस्वो दीर्धस्तथा स्थूलश्चतुरस्रोऽणुवृत्तवान् ॥ ८७ ॥
જ્યોતિ રૂપોને જુએ છે, અને ‘રૂપ’ અનેક રીતે સ્મૃત છે—હ્રસ્વ, દીર્ઘ, સ્થૂલ, ચતુરસ્ર, અણુ અને વર્તુળાકાર.
Verse 88
शुक्लः कृष्णस्तथा रक्तो नीलः पीतोऽरुणस्तथा । कठिनश्चिक्कणः श्लक्ष्णः पिच्छिलो मृदु दारुणः ॥ ८८ ॥
તે શ્વેત, કૃષ્ણ તથા રક્ત; નીલ, પીત અને અરુણ પણ છે. તે ક્યારેક કઠિન, ક્યારેક ચિક્કણ (ચમકદાર), ક્યારેક શ્લક્ષ્ણ, ક્યારેક પિચ્છિલ, ક્યારેક મૃદુ અને ક્યારેક દારુણ હોય છે.
Verse 89
एवं षोडशविस्तारो ज्योतीरुपगुणः स्मृतः । तत्रैकगुणमाकाशं शब्द इत्येव तत्स्मृतम् ॥ ८९ ॥
આ રીતે તેજોરૂપ ગુણનો સોળ પ્રકારનો વિસ્તાર સ્મૃત થયો છે. તેમાં આકાશનો એક જ ગુણ માનવામાં આવ્યો છે—એ જ શબ્દ છે.
Verse 90
तस्य शब्दस्य वक्ष्यामि विस्तरं विविधात्मकम् । षड्जो ऋषभगांधारौ मध्यमोधैवतस्तथा ॥ ९० ॥
હવે હું તે શબ્દનો વિવિધ સ્વરૂપે વિસ્તાર કહું છું—ષડ્જ, ઋષભ, ગાંધાર, મધ્યમ અને ધૈવત.
Verse 91
पंचमश्चापि विज्ञेयस्तथा चापि निषादवान् । एष सप्तविधः प्रोक्तो गुण आकाशसंभवः ॥ ९१ ॥
પંચમ સ્વર પણ જાણવો, તેમજ નિષાદયુક્ત સ્વર પણ. આ રીતે આકાશમાંથી ઉત્પન્ન આ ગુણ સાત પ્રકારનો કહેવાયો છે.
Verse 92
ऐश्वर्य्येण तु सर्वत्र स्थितोऽपि पयहादिषु । मृदंगभेरीशंखानां स्तनयित्नो रथस्य च ॥ ९२ ॥
પોતાના ઐશ્વર્યથી તેઓ સર્વત્ર સ્થિત છે—દૂધ વગેરેમાં પણ. મૃદંગ, ભેરી અને શંખના નાદમાં, તેમજ મેઘગર્જના અને રથના ગಂಭીર ઘોષમાં પણ તેઓ જ પ્રગટ થાય છે.
Verse 93
एवं बहुविधाकारः शब्द आकाशसंभवः । वायव्यस्तु गुणः स्पर्शः स्पर्शश्च बहुधा स्मृतः ॥ ९३ ॥
આ રીતે અનેક સ્વરૂપો ધરાવતો શબ્દ આકાશમાંથી ઉત્પન્ન થાય છે. વાયુનો વિશેષ ગુણ સ્પર્શ છે; અને સ્પર્શ પણ અનેક પ્રકારનો સ્મૃત છે.
Verse 94
उष्णः शीतः सुखं दुःखं स्निग्धो विशद एव च । तथा खरो मृदुः श्लक्ष्णो लवुर्गुरुतरोऽपि च ॥ ९४ ॥
તે ઉષ્ણ અને શીત, સુખ અને દુઃખ, સ્નિગ્ધ અને વિશદ પણ બને છે. તેમજ ખરો અને મૃદુ, શ્લક્ષ્ણ, લઘુ અને ગુરુ પણ કહેવાય છે.
Verse 95
शब्दस्पर्शौ तु विज्ञेयौ द्विगुणौ वायुरित्युत । एवमेकादशविधो वायव्यो गुण उच्यते ॥ ९५ ॥
શબ્દ અને સ્પર્શ—આ બે ગુણ વાયુના છે એમ જાણવું. આ રીતે વાયવ્ય ગુણ અગિયાર પ્રકારનો કહેવાય છે.
Verse 96
आकाशजं शब्दमाहुरेभिर्वायुगुणैः सह । अव्याहतैश्चेतयते नवेति विषमा गतिः ॥ ९६ ॥
તેઓ કહે છે કે શબ્દ આકાશજ છે અને વાયુના આ ગુણો સાથે જોડાયેલો છે. અવ્યાહત હોય ત્યારે તે ગ્રહ્ય બને છે, પરંતુ સમરૂપે નહીં—તેની ગતિ વિષમ છે.
Verse 97
आप्यायंते च ते नित्यं धातवस्तैस्तु धातुभिः । आपोऽग्निर्मारुस्चैव नित्यं जाग्रति देहिषु ॥ ९७ ॥
અને તે ધાતુઓ સદા અન્ય ધાતુઓથી પોષાય છે. દેહધારીઓમાં જળ, અગ્નિ અને વાયુ—આ તત્ત્વો નિત્ય જાગૃત અને સક્રિય રહે છે.
Verse 98
मूलमेते शरीरस्य व्याप्य प्राणानिह स्थिताः । पार्थिवं धातुमासाद्य यथा चेष्टयते बली ॥ ९८ ॥
આ તત્ત્વો શરીરના મૂળ છે; પ્રાણોમાં વ્યાપીને અહીં સ્થિત રહે છે. પાર્થીવ ધાતુને આશ્રય કરીને બળવાન પુરુષ યોગ્ય રીતે ચેષ્ટા-ગતિ ઉત્પન્ન કરે છે॥
Verse 99
श्रितो मूर्द्धानमग्निस्तु शरीरं परिपालयेत् । प्राणो मूर्द्धनि वाग्नौ च वर्तमानो विचेष्टते ॥ ९९ ॥
અગ્નિ જ્યારે મસ્તકમાં આશ્રિત રહે છે ત્યારે તે શરીરને રક્ષે અને પોષે છે. પ્રાણ પણ મસ્તક તથા વાણી-અગ્નિમાં પ્રવર્તીને ક્રિયાશીલ બને છે॥
Verse 100
स जंतुः सर्वभूतात्मा पुरुषः स सनातनः । मनो बुद्धिरहंकारो भूतानि विषयश्च सः ॥ १०० ॥
એ જ સત્તા સર્વ ભૂતોની અંતરાત્મા, સનાતન પુરુષ છે. એ જ મન, બુદ્ધિ અને અહંકાર; એ જ ભૂતતત્ત્વો અને ઇન્દ્રિયવિષયો પણ છે॥
Verse 101
एवं त्विह स सर्वत्र प्राणैस्तु परिपाल्यते । पृष्ठतस्तु समानेन स्वां स्वां गतिमुपाश्रितः ॥ १०१ ॥
આ રીતે અહીં સર્વત્ર પ્રાણોથી તેનું પાલન-રક્ષણ થાય છે. અને પાછળથી સમાન વાયુ દ્વારા દરેક ક્રિયા પોતાની પોતાની ગતિને આશ્રય કરે છે॥
Verse 102
वस्तिमूलं गुदं चैव पावकं समुपाश्रितः । वहन्मूत्रं पुरीषं वाप्यपानः परिवर्तते ॥ १०२ ॥
વસ્તિના મૂળ, ગુદા તથા પાચક અગ્નિની નજીક આશ્રય લઈને અપાન વાયુ મૂત્ર અને પુરીષને વહન કરીને બહાર કાઢે છે॥
Verse 103
प्रयत्ने कर्मनियमे य एकस्त्रिषु वर्तते । उदान इति तं प्राहुरध्यात्मज्ञानकोविदाः ॥ १०३ ॥
પ્રયત્ન, કર્મ અને કર્મનિયમ—આ ત્રણેયમાં જે એક જ પ્રાણશક્તિ પ્રવર્તે છે, તેને અધ્યાત્મજ્ઞાનના વિદ્વાનો ‘ઉદાન’ કહે છે।
Verse 104
संधिष्वपि च सर्वेषु संनिविष्टस्तथानिलः । शरीरेषु मनुष्याणां व्यान इत्युपदिश्यते ॥ १०४ ॥
જે વાયુ સર્વ સંધિઓ (જોડાં)માં પણ સ્થિત છે, તે મનુષ્યના શરીરમાં ‘વ્યાન’ તરીકે ઉપદિશ્ય છે।
Verse 105
बाहुष्वग्निस्तु विततः समानेन समीरितः । रसान्वारु दोषांश्च वर्तयन्नति चेष्टते ॥ १०५ ॥
બાહુઓમાં દેહાગ્નિ વિસ્તરેલો છે અને ‘સમાન’ નામના પ્રાણપ્રવાહથી પ્રેરિત થાય છે; તે રસોને ગતિ આપે છે અને દોષોનું નિયમન કરતાં પ્રબળ રીતે કાર્ય કરે છે।
Verse 106
अपानप्राणयोर्मध्ये प्राणापानसमीहितः । समन्वितस्त्वधिष्ठानं सम्यक् पचति पावकः ॥ १०६ ॥
અપાન અને પ્રાણની વચ્ચે, જ્યારે પ્રાણ-અપાનનો યોગ્ય સમન્વય થાય છે, ત્યારે પોતાના અધિષ્ઠાનમાં સ્થિત પાવક (જઠરાગ્નિ) આહારને યોગ્ય રીતે પચાવે છે।
Verse 107
आस्पंहि पायुपर्यंतमंते स्याद्गुदसंज्ञिते । रेतस्तस्मात्प्रजायंते सर्वस्रोतांसि देहिनाम् ॥ १०७ ॥
આસ્યથી પાયુ સુધીનો અંતિમ પ્રદેશ ‘ગુદ’ કહેવાય છે. ત્યાંથી રેત (વીર્ય) ઉત્પન્ન થાય છે, અને તેમાંથી દેહધારીઓના સર્વ સ્રોતસ્ (નાડી-માર્ગો) જન્મે છે।
Verse 108
प्राणानां सन्निपाताश्च सन्निपातः प्रजायते । ऊष्मा चाग्निरिति ज्ञेयो योऽन्नं पचति देहिनाम् ॥ १०८ ॥
પ્રાણોના સંયોગથી તેમનો સંયુક્ત સન્નિપાત ઉત્પન્ન થાય છે. એ જ ઉષ્મા દેહધારીઓના અન્નને પચાવનાર પાવક (અગ્નિ) તરીકે જાણવી.
Verse 109
अग्निवेगवहः प्राणो गुदांते प्रतिहन्यते । स ऊर्ध्वमागम्य पुनः समुत्क्षिपति पावकम् ॥ १०९ ॥
અગ્નિના વેગથી વહેતો પ્રાણ ગુદાના અંતે અથડાય છે. પછી ઉપર આવી ફરી પાવકને પ્રજ્વલિત કરીને ઊંચે ઉઠાવે છે.
Verse 110
पक्वाशयस्त्वधो नाभ्या ऊर्ध्वमामाशयः स्मृतः । नाभिमूले शरीरस्य सर्वे प्राणाश्च संस्थिताः ॥ ११० ॥
પક્વાશય નાભિની નીચે સ્થિત છે અને આમાશય નાભિની ઉપર કહેવાયો છે. શરીરમાં નાભિમૂળે સર્વ પ્રાણો સ્થિત છે.
Verse 111
प्रस्थिता हृदयात्सर्वे तिर्यगूर्ध्दमधस्तथा । वहंत्यन्नरसान्नाड्यो दशप्राणप्रचोदिताः ॥ १११ ॥
હૃદયમાંથી નીકળેલી બધી નાડીઓ આડું, ઉપર અને નીચે પણ વહે છે. દશ પ્રાણોની પ્રેરણાથી તે અન્નરસ વહન કરે છે.
Verse 112
एष मार्गोऽपि योगानां येन गच्छंति तत्पदम् । जितक्लमाः समा धीरा मूर्द्धन्यात्मानमादधन् ॥ ११२ ॥
આ પણ યોગીઓનો માર્ગ છે, જેના દ્વારા તેઓ તે પરમ પદે પહોંચે છે. થાકને જીતી, સમભાવ અને ધૈર્યથી તેઓ આત્માને મસ્તકશિખરે સ્થાપે છે.
Verse 113
एवं सर्वेषु विहितप्राणापानेषु देहिनाम् । तस्मिन्समिध्यते नित्यमग्निः स्थाल्यामिवाहितः ॥ ११३ ॥
આ રીતે જેમના દેહમાં પ્રાણ-અપાન વિધિપૂર્વક નિયંત્રિત છે, તેમનાં અંતરમાં અગ્નિ નિત્ય પ્રજ્વલિત રહે છે—જેમ પાત્રમાં યોગ્ય રીતે સ્થાપિત યજ્ઞાગ્નિ।
Frequently Asked Questions
The chapter frames the Lord as transcendent (object of worship) and immanent (the inner agent who enables worship within beings). This supports a bhakti-compatible nondualism: devotion remains meaningful while the inner Self (antaryāmin) is affirmed as the ground of cognition, ritual intention, and liberation.
It presents a cosmogonic sequence where, in a prior kalpa, water manifests first; agitation within water yields wind; the clash of wind and water produces fire; and through fire–wind interaction and compaction/cohesion, earth forms as solidity—while ether/space functions as the pervasive subtle field in which these processes are described.
Bhṛgu argues from observable effects: trees contain space (allowing growth), respond to heat (withering), react to sound/vibration (falling fruits/flowers), respond to touch/pressure (creepers’ grasp), and respond to fragrances (blooming/health). Pleasure–pain response and regrowth after cutting are cited to infer an inner principle of consciousness.
It outlines the five vāyus and their bodily seats/functions, the circulation of nutritive essence through nāḍīs, and a yogic path wherein disciplined breath regulation kindles inner fire and the practitioner stabilizes awareness toward the crown of the head as a route to the Supreme Abode.